Qarashauly bolmasa qaıter edi...
Bul basqarmalardyń jumysy ákimniń tikeleı qoldaýymen ǵana sátti bolatyny belgili. Keıbir ákimder memlekettik tildi damytý, oǵan qanattas jer-sý ataýlaryn qazaqylandyrý, ádebıet, mádenıet máselelerin qoldaý, BAQ salasy qyzmetin úılestirý sııaqty jumystardy basqalardyń shamyna tıip keter degen oımen qorǵalaqtap, mundaı isterdiń tek «ógizdi óltirmeı, arbany syndyrmaı» ǵana atqarylýyn qalaıdy. Alaıda istiń yǵyn tabam degenge árdaıym jol ashyq.
Kóp jylǵy eńbeginde Kemel Ospanov osyndaı olqylyqtarmen kúresip keledi. Keıbir basshylarǵa jaqpasa da, alǵan betinen qaıtpaı, nebir shetin, názik jumystardyń oń sheshilýin qamtamasyz etti. Ásirese ol soltústikten shyǵyp, respýblıka deńgeıinde elge eńbek sińirgen, tarıhymyzǵa, ǵylym men mádenıetke, ónerge, ádebıetke aıtarlyqtaı úles qosqan tulǵalardyń esimderin máńgi saqtaý úshin úlken uıymdastyrýshylyq jumys atqaryp júr. Alash qaıratkerleriniń eńbekterin elge tanytýda da atqarǵan eńbegi zor. Ult aqyny Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýda respýblıkalyq is-sharalardyń bastamashysy bolyp, bes ret «Maǵjan kóktemi» atty respýblıkalyq óner festıvalin ótkizdi. Bul is-sharalarǵa ultymyzdyń ozyq tulǵalary Ábish Kekilbaev, Kákimbek Salyqov t.b. belgili qaıratkerler qatysty. «Alash» qozǵalysy men Maǵjan aqynǵa baılanysty Astana, Almaty qalalary men Fransııa, Túrkııa, Ázerbaıjan elderinde ótken TÚRKSOI men IýNESKO-nyń Parıj qalasyndaǵy shtab-páterinde bolǵan respýblıkalyq, halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasady. M.Jumabaevtyń «Týǵan jer» atty óleńder jınaǵyn, «Batyr Baıan» poemasyn kórkemdelgen sýret kitap túrinde shyǵardy. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ustazdarymen birlesip Maǵjannyń eki tomdyq kitabyn qurastyrdy. Oǵan aqyn týraly Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Qazan, Tashkent, Omby muraǵattarynan alynǵan tyń derekter engizildi.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atqarýǵa qosqan úlesimen qosa Qojabergen jyraýdyń 350 jyldyǵyn merekeleý boıynsha halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardy, Kákimbek Salyqovtyń, Gerold Belgerdiń, Safýan Shaımerdenovtiń, Eslám Zikibaev, taǵy basqa tulǵalardy urpaqqa úlgi etýde eńbegi zor. Osyndaı is-sharalarǵa qurmetti qonaq bolǵan ataqty aǵalar aýzynda Kemel esimi qalatyn. Qonaqtardy kútýmen birge kóńildendirip, eldiń, jerdiń jetistikterin kórsetip, tamasha án-kúı aıtýda da ol jarqyrap kózge túsetin.
1998 jyldyń qarashasynan oblystyq til saıasatyn úılestirý bólimine qyzmetke kiriskennen beri bul máseleden eshqashan alystap kórgen emes. Barlyq jumys ornynda tegin qazaqsha úıretý kýrstaryn ashý, oblystyq, aýdandyq tildi oqyp-úıretý ortalyqtaryn qurý sııaqty jumystardyń bel ortasynda Kemel Ospanov júredi. Tipti Reseı Federasııasynyń Qorǵan, Omby, Túmen oblystaryndaǵy qazaq dıasporasy ókilderiniń ana tilin úırenýge degen talpynystaryna qoldaý kórsetip, muǵalimder jiberip, oqý quraldarymen qamtamasyz etýge de belsene qatysty.
Árıne, til úıretý jumystary bálendeı jaqsy nátıje berdi dep aıta almaısyń, oǵan aldymen árkimniń nıeti kerek. Biraq sol nıet jurttyń báriniń boıynan tabyla qoımaıdy. Basshylardyń da ustanǵan saıasaty bul iste birizdi emes, ala-qula kóńil basym, jınalystarda halyqqa bylaı aıtyp, is júzinde aınyp shyqqan talaı bastyqtar boldy. Tildi damytý salasy qyzmetkerleriniń qalaýyn qaıshymen qıǵan da basshylar jetip artyldy. О́ıtkeni ondaılardyń ózderi de tildi bilmeıtin, al úırenýge moıyn jar bermeıtini belgili. Osyndaı basshylardyń qylyǵyna jigeri qum bolǵan Kemel Ospanov kúıip-pisip, shyndyqtardy aıtyp salatyn. Bir qyzyǵy, ol úshin Ospanovty ornynan almaıtyn, kerisinshe kóńilin tabýǵa tyrysatyn. Bul da bir qasıeti shyǵar. Biraq sondaı ákimniń biri Kemelge áli jetpegenimen, Til basqarmasyn jaýyp tyndy. Alaıda til janashyrlarynyń dúmpýinen yǵysyp, ony Ishki saıasat basqarmasynyń basshysy etip taǵaıyndady. Osyndaıda Qyzyljar óńiri Kemel Qarashauly bolmasa qaıter edi degen oı týyndaıdy...
Tarıhı ataýlar qaıtaryldy
Onomastıkalyq jumystardy jandandyrý, qala, aýyl-selo, kóshe ataýlaryna jergilikti jer-sý attaryn berý, tanymal tulǵalardyń esimderimen ataý jumystary da Memlekettik tildi damytý basqarmasy jumysynyń bir salasy boldy. Oblysta ondaǵan aýyl-selonyń, júzdegen kósheniń ataýlary ózgerip, transkrıpsııasy ózgergen 58 eldi meken durys ataldy. Mysaly, Chaglınka – Shaǵalaly, Daýt – Dáýit, Karlýga – Qarlyǵa, t.b. Qazir Soltústik Qazaqstan oblysynda 13 aýdan bar. Sonyń ekeýi ǵana ózge tilde. Býlaevtyń – M.Jumabaev, Sergeevtiń – Shal aqyn, Selınnyıdyń – Ǵ.Músirepov aýdany atalýyna Kemel Ospanov tikeleı eńbek sińirgen.
Jalpy, K.Ospanov Til basqarmasyna basshylyq jasaǵan jyldarynda Petropavl qalasyndaǵy 57 kóshege jańa ataý, elimizdiń kórnekti qaıratkerleriniń esimderi 26 bilim jáne mádenıet mekemesine berildi. Qujattaryn Kemel Ospanov ótkizgen Tımırıazev aýdanynyń ǵana ataýy ózgermedi. Onyń da barlyq qujaty daıyn bolǵanymen, bir keraýyzdardyń jazýshy Sábıt Muqanov esimine qaıta-qaıta shúılikkeninen joǵarydaǵy sheneýnikter ótkizbeı tastady. «Ol usynys ta bir kezde sheshimin tabaryna senimdimin. Biraq aptalap jatyp, barlyq mınıstrlikti moıyndatqan esil eńbek qor boldy», deıdi Kemekeńniń ózi. El men jerge qatysy joq ataýlardy ózgertýge basqa emes, keıbir marǵaý basshylar qarsy bolǵany Kemekeńniń júregine talaı salmaq salǵan. Mysaly, Chapaev selosynyń ataýyn ózgertýge onomastıkalyq komıssııa kóp kúsh salyp, halyq maquldaǵanymen, oblystyq máslıhattyń bekitýine ákelgende hatshy bolyp otyrǵan qazaqtan shyqqan bireý qarsy shyǵyp, ótkizbeı tastaǵan.
Onomastıka, toponımıka máselelerin qamtyp, ol ýnıversıtet ǵalymdarymen birge aýmaqtyq jer-sý, eldi meken ataýlaryn tarıhı jáne etnolıngvıstıkalyq turǵydan zerttegen «Atameken ataýlary» atty kitap shyǵardy. BAQ-ta tilderdi damytý, óner, qoǵamnyń rýhanı qundylyqtary, onomastıka problemalary boıynsha saraptamalyq maqalalary jıi jarııalanyp turady.
Batyrdyń ánshi jıeni
Kemel Ospanovtyń ánshilik óneri – bólek áńgime. Týǵan ortasy kádimgi Aqan seriniń eli, altynshy atadan qosylady. Máskeý (qazir Esil) aýdanynyń Bulaq aýylynda dúnıege kelgen onyń qulaǵyna ásem án men tátti kúı bóbek kezinen sińgen. Qarasha Ospanov aǵamyzdyń alty ulynyń eń kishkentaıy, quldyrańdaǵan súıkimdi Kemeldi ata-anasy ǵana emes, ısi Bulaq aýyly tiliniń táttiligine, án salǵysh batyldyǵyna qarap jaqsy kóretin. Birde aýylǵa Keńes Odaǵynyń batyry, ataqty Jálel Qızatov jubaıymen kele qalady. Ol – Kemeldiń anasy Qarapanyń týǵan aǵasy. Aldynan júgirip shyqqan 3-4 jasar súıkimdi jıenin kóterip alǵan naǵashy bastap ony janynan tastamaıdy. Aqyrynda «osy balany maǵan berińder» dep qaryndasyna bir-aq buıyryp, ony ózimen birge Qyzylorda qalasyna alyp ketedi. Alaıda oqý jasyna ilikkende Jálel aǵamyz Kemeldi týǵan jerge qaıtadan ákelip, Bulaq orta mektebine beredi. Mektepti bitirgen soń balanyń ónerge beıimi baryn kórgen naǵashysy qaıtadan Qyzylordaǵa shaqyryp, sondaǵy pedınstıtýttyń «Áýen jáne án muǵalimi» fakýltetine oqýǵa túsiredi.
Kemeldiń Jálel Qızatovtyń shańyraǵynda ósýi onyń ónerge beıimdelýine, jaqsylarmen qatar otyryp, dámdes bolýyna, olardan úlken úlgi alýyna mol múmkindik týdyrady. Elimizge belgili Maqtaı Saǵdıev, Kákimbek Salyqov, Roza Baǵlanova, t.b. ataqty adamdardyń oń tizesinen oryn alyp, bala Kemel neshe túrli qyzyq áńgime estip, án tyńdaǵan, ózi de talaı ret án salǵan.
Ásker qatarynda Qıyr Shyǵystaǵy Blagoveshenka qalasynda júrgende ánshiligin tanyp, general V.Shatkovskıı birden ansambldiń quramyna alynasyń degen sheshimin aıtyp ketedi. Arada bir-eki aı ótkende KSRO qorǵanys mınıstri D.Iаzovtiń buıryǵymen Kemel Novosibir qalasyna aýystyrylyp, ansambldiń quramynda án salady. Ansambl basshylary da «osynda qal, barlyq jaǵdaıyńdy jasaımyz» depti. Alaıda Kemeldiń batyr naǵashysy ony áskerı mindeti aıaqtalǵan soń týǵan jerge qaıtarady. О́ıtpese Kemel Ospanov jat eldiń azamaty bolar edi.
Kemekeń ózi týǵan Máskeý aýdanynyń ortalyǵy Korneevka selosynda Balalar mýzyka mektebiniń oqytýshysy, keıin segiz jyl dırektory qyzmetin atqarady. Sonsoń M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetin bitirip, joǵary qyzmetter atqardy.
Oblystaǵy birde-bir rýhanı-mádenı is-shara onsyz ótpeıdi. Almatydan, Astanadan kelgen ataqty qonaqtyń bári de onyń esimin, jasaǵan qyzmetin umytpaı, aýyzdarynan tastamaı maqtap otyratynyn bilemiz. Sonyń biri – ataqty fılolog-ǵalym Tursynbek Kákishev. S.Muqanovtyń 100 jyldyq mereıtoıyna kelgen saparynda ózin kútip alyp, qyzmet qylǵan balany Tursekeń «Kemel pasha» dep atap, qatty syılap ótken eken. 85 jyldyq mereıtoıyna arnaıy shaqyryp, tańǵy 4-te keletin poıyzǵa ózi shyǵyp qarsy alǵany – bólek áńgime.
Sondaı-aq ultymyzdyń ardaqty tulǵalary Ábish Kekilbaıuly, Amanjol Qoshanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Kákimbek Salyqov, Gerold Belger, Tumanbaı Moldaǵalıev, t.b. Kemel Ospanovty aýyzdarynan tastamaı maqtap otyratynyn kórgender kóp.
Soltústik Qazaqstan oblysy
