Islambek Saljanov: Kóshpeliler oıyndary tól sportymyzdy jańa beleske shyǵarady

– Ulttyq sport qaýym­das­tyǵyndaǵy eki jylǵy eńbegińizdiń nátıjesi qandaı? Qandaı tyń jańa­lyqtar bar?

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ulttyq sport túrlerin damytýǵa árqashan shy­naıy yqylas tanytyp, aı­ryq­sha qoldaý kórsetip otyr. Sonyń jarqyn mysaly – bıyl kúzde Astana qalasynda ótetin V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary. Dúbirli dodada 90-ǵa jýyq memlekettiń sportshylary baq synaıdy. Mundaı aýqymdy alamandy álemdik deńgeıdegi Olımpıada oıyndarymen de shendestirýge bolady. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­daryn elimizde ótkizý týraly sheshim qabyldaǵan sátte Prezıdent tek halyqaralyq is-shara uıymdastyrý úshin emes, ulttyq sportymyzdy keńinen nasıhattaı otyryp, ultty uıystyrý ıdeıasyn negizge aldy dep oılaımyn. Ulttyq sport – halqymyzdyń yntymaqtastyq rýhyn kúsheıtýge, bir múdde jolynda birligin nyǵaıtýǵa septigin tıgizetin biregeı qundy­lyq. Búgingi izgi maqsat jolynda tógilgen terdiń jemi­sin bolashaq urpaq kóredi.

– Kóshpeliler oıyndary bizge ne beredi dep oılaısyz?

– О́zderińiz biletindeı, Pre­zı­dent tapsyrmasymen V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynyń estafetasyn Túrkııadan Parlament Máji­li­siniń tóraǵasy, «Amanat» par­tııa­synyń tóraǵasy, ulttyq sporty­myzdyń janashyry Erlan Qoshanov elimizge jet­kizgen edi. Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndaryn uıym­das­tyrýdan ulttyq sportymyz utpasa, utylmasy anyq. Birinshiden, biz kóshpeliler órkenıetiniń bir bólshegi ekenimizdi, bizdiń maqtan tuta alatyn óz ereksheligimizge saı ulttyq sportymyz bar ekenin eńkeıgen qarııadan eńbektegen balaǵa deıin habardar ettik. Bulaı deıtinimiz, jaqynda oblystarǵa arnaıy jýrnalıs­ter jiberip, saýaldama júr­gizdik. Halyq arasynda el­diń kóshpeliler oıyndary týraly aqparattan habary bar ma degen suraqqa jaýap izdedik. Nátıjesi kóńil mar­qaı­tady. Halyq qulaǵdar, qyzyǵý­shy­lyǵy joǵary, tamashalaýǵa nıet­ti. Ekinshiden, ulttyq sport­pen aınalysyp júrgen sport­shylarymyz úshin tól ónerdi óristetý zor mártebe, halyq úshin mańyzdy sanalatyn ulttyń rýhanııaty jahandaný dáýirinde de únemi Memleket basshysynyń nazarynda ekenin aıqyndaıdy. Úshinshiden, Asta­nada kúrdeli jóndeýden ótken «Qazanat» ıppodromy men sport keshenderi ulttyq sporty­myzdyń turaqty damýy­na serpin bereri sózsiz. Endi elor­dada ulttyq sport­tyń qaı túrinen bolsyn ha­lyqaralyq standartqa saı qandaı saıysty da ótkizýge qaý­qarymyz jetedi. Tór­tinshiden, Kóshpeliler oıyn­­darynyń nátıjesinde ata-ana­lar balalaryn ulttyq sport úıir­melerine kóptep ákele bas­taıdy. Etnosport doda­synyń basty nátıjesi osy.

– Rasynda, ata-analar ba­la­laryn ulttyq sport úıir­me­lerine jazdyrsa, basty kór­­setkish osy ekeni anyq. Ult­­tyq sportymyzdyń qaı túri jas­tarymyzdyń erekshe qyzyǵý­­shylyǵyn týdyryp otyr?

– Tól oıyn túrleri qashan da ulttyq kodymyzdy aı­shyq­taıtyn tilimizben hám mádenıetimizben qatar órbıdi. Sondyqtan jastarymyzdyń qyzyǵýshylyǵy zańdylyq dep esepteımin. Osy tusta jastarymyzdyń ulttyq sport túrlerimen shuǵyldanýyna qoldaý kórsetip kele jatqan Týrızm jáne sport mınıstri Ermek Marjyqpaevtyń eńbegin atap ótken jón.

Ulttyq sportymyzdyń qaı-qaısysy da qanat ja­ıyp, damýyna áleýeti mol. Degenmen buqaralyq sıpatqa ıe toǵyzqumalaq pen sadaq atý dep oılaımyn. Sadaq atý federasııasy qurylǵanymen, klýbtyq deńgeıde árkim óz kúnin ózi kórip kelgen eken. 2022 jyly barlyq klýbtyń basyn biriktirip, el chempıonaty uıymdastyryldy. Sol is-sharaǵa 183 sadaqshy mergen qatyssa, búginde sadaq atýmen kásibı túrde shuǵyldanýshylar qatary 5 myńǵa jetti. Qazirgi tańda sadaq atý sportynyń damýy, taralý kókjıegi qarqyn alyp keledi. Buǵan bir ǵana mysal aıtaıyn. Túrkııa mem­leketi sadaqshylar arasynda «Fetih Kupası» (Jeńis kýbogi) halyqaralyq týr­nırin uıymdastyrady. 10 jyldan beri turaqty túrde ótip kele jatqan saıysqa álemnen myńǵa tarta mergen qatysady. Túrik stılimen ótetin dodada sadaqshylar adyrnasyn kere jebesin alystaǵy nysanaǵa atýdan tartysqa túsedi. Mine, osy aıtýly dodada astanalyq sadaqshy qyz Aıkórkem Batıhan chempıon atandy.

«Dástúrli sadaq atý» respýb­lıkalyq federasııa basshysy Aıdos Muqataevtyń jumysy kóń­ilimizdi marqaıtyp, sport­shylarymyzdy jańa basta­ma­larǵa bastap júr. Taǵy bir atap ótetin jaıt, jastarymyz aldyńǵy býyn aǵalaryna elik­­tep, solar shuǵyldanatyn sport­qa úıir keletinin kórip júrmiz. Sadaq atýǵa jastary­myzdyń qyzyǵýyna áleýmettik jelini tıimdi paıdalanatyn Mem­lekettik keńesshi Erlan Qarın­niń sadaq atýmen aınalysatyny belgili bir dárejede óz septigin tıgizdi.

Toǵyzqumalaq oıyny joǵa­ry qarqynmen damyp keledi. Bul baǵytta tájirıbesi mol, óz isiniń mamany, qoǵam jáne memleket qaıratkeri Álı­han Baımenovtiń eńbegin atap ótken jón. Álıhan Muha­medııauly júrgizip otyr­ǵan júıeli jumysynyń nátıje­sinde búginde elimizde toǵyzqu­malaqpen 200 myńǵa jýyq adam shuǵyldansa, 30 elde resmı ókildikteri qurylǵan. Jalpy, álemniń 50 memleketine toǵyz­qumalaq taralyp otyr.

Taǵy da aqjoltaı jańaly­ǵymyz, ulttyq sportty stýdentter arasynda áıgileý maqsatynda jastardyń usyny­symen «Ulttyq sport stýdent­ter lıgasyn» qurý josparlanyp otyr. Bul joba bo­ıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrimen kezdesý ótip, Týrızm jáne sport mınıstrligimen de kelisim júrip jatyr. О́zderińizge málim, Qazaqstanda 100-den asa ýnıversıtet bar. Ol jerde 500 myńnan asa stýdent bilim alyp jatyr. Osy joba aıasynda jas­tarymyzdy ulttyq sportqa tartý kózdelip otyr.

Al jalpy alǵanda bola­shaq­ta ulttyq sportymyzdyń Olım­­pıada oıyndaryna usy­nýǵa suranyp turǵan sport túrleri bar. Bul – «Aýdarys­paq» pen «Jamby atý». Bul sharýany kóshpeliler oıyndaryn aman-esen ótkizip alǵan soń arnaıy talqylaýlar ótkizýge qujattarymyzdy ázirlep jatyrmyz. Ulttyq Olımpıada komıtetiniń basshysy Gennadıı Golovkınmen jumys júrgizip jatyrmyz.

– Islambek Tóleýbaıuly, aýdaryspaq pen jamby atý týraly aıtyp qaldyńyz. At sportyna qatysty pikir­ińizdi aıtsańyz...

– At sporty Ulttyq sport túr­leriniń arasynda qoǵam naza­ryn erekshe aýdartyp, kóp­tiń qyzyǵýshylyǵyn arttyr­dy. Jyl saıyn kásibı aınalysa­tyn sportshylar sany esele­nip, jankúıerler qatary ulǵaıyp keledi. Osy baǵytta Qanat Kópbaev basqaratyn respýb­lıkalyq «Báıge» federa­sııasynyń júıeli jumysyn tilge tıek etemiz.

Ulttyq kodymyzdy aıshyq­taıtyn at sportyn áli de jú­ıeli túrde damytý úshin za­man talabyna saı kezek kút­tir­­meıtin birqatar batyl qadam jasalýy qajet.Eń aldymen at sporty áleminde qoltýma qazaq jylqysyna jol ashý.  Qoltýma qazaqy jylqysyna jańa serpin beretin kez keldi. Tynysy uzaq qashyqtyqta ashylatyn qazaqy qoltýma qazanattar báıge ataýynan tys qalyp, ári ketse miniske, qala berdi soǵymǵa, as pen toıǵa soıylyp jatyr. Tarıhı ádiletsizdiktiń dámin tatqan qazaqy qazanattardyń tuqymy umyt qalyp, eldiń jadynan alystaǵany ulty­myz­ǵa, eldigimizge syn. Sondyq­tan bolashaqta báıge jarystary­nyń qashyqtyqtary qaıta qaralýy kerek. Alaman báıgesi arqyly Adaı, Qostanaı, Merki, Kóshim, Naıman, Áýlıeata jáne Jetisý jylqy tuqymdaryn el jadynda qaıta jańǵyrtýdyń múmkindigi bar ekenin aıryqsha atap ótken jón.

Osyǵan qatysty bir qyzyq málimet keltire keteıin. Ja­qynda AQSh Kongresi­niń kitap­hanasynda 1898 jyly ja­ryqqa shyqqan A.Shah­nazarovtyń «Ocherk selskogo hozıaıstvo Týrkestanskogo kraıa» dep atalatyn kitabyn taptyq. Atalǵan jádigerde qazaqtyń Áýlıeata, Saıram, Qarabaıyr, t.b. jylqy tuqymdary týra­ly keńinen aıtylǵan. Bir qyzy­­ǵy, bul tarıhı derekter biz­diń kitaphanalardan múl­dem keziktire almaısyz. Tip­ti Jam­byl oblysynda Áýlıe­ata jyl­qysy týraly aýyl aqsa­qaldarynan surastyr­ǵany­myzda habarsyz bolyp shyqty.

– Keremet jańalyq eken. Bul kitapty bizge de tanysýǵa berseńiz. Joǵaryda aıtylǵan usynystaryńyz negizinen báıgege qatysty boldy. Al kókpardy damytý qalaı qarqyn alyp keledi?

– Árıne, beremiz, óz tara­pyńyzdan osy taqyrypta arna­ıy jýrnalıstik zertteý júr­gizseńizder bolady. Al kókpar týraly aıtatyn bolsaq, bul baǵytta da Baýyrjan Isabaev basqaratyn respýblıkalyq «Kókpar» federasııasymen júıeli jumysty qolǵa alyp otyrmyz. Kókpardaǵy maq­tan tutyp aıtatyn úlken jetis­tik­ter­d­iń biri Túrkııada ótken IV Dú­nıe­júzilik kóshpeli­ler oıyn­darynda ulttyq quramamyz chempıon atandy.

Desek te, bul salada bir­qatar máseleni kóterip otyr­myz. Eń aldymen, kókpar oıyndaryn júıeleý jáne qaýipsizdikti kúsheıtý mańyzdy. Kókparda qaýipsizdik máselesin qolǵa alý qajet. Adam ómiri eń bas­ty qundylyq ekenin eskersek, sportshynyń jaraqat alýy qaıǵyly oqıǵaǵa ulaspaýy kerek. Jazataıym irili-usaqty jaraqat bolyp jatsa, em-domyna jumsalǵan shyǵynyn óteýge shabandoz ómirin saqtan­dandyrý joldaryn qarastyryp jatyrmyz.

Sonymen qatar kókparǵa miniletin jylqylarǵa da osy talaptardy engizgen durys. Jalpy, kókpar oıyndaryndaǵy qaýipsizdik máselesin sheshý úshin birkelki júıe bolǵany jón.

– Qaýymdastyqtyń qura­myna kiretin federasııa­lardyń birqatar basshysy týraly jyly pikir bildirdińiz. Olarmen jumysty qalaı úılestirip kelesizder?

– Ár sport boıynsha federasııa basshylyǵyn ulttyq ıdeıaǵa uıysatyn, tól sportymyzdy júregimen sezinetin, obal-saýabyn túısinetin azamattarǵa amanattap tapsyrdyq. Mysaly, Jamby atý federasııasynyń prezıdenti laýazymyna kásip­ker azamat Erkebulan Ilııasov taǵaıyndalǵaly osy sport túrinen sańlaqtar birneshe halyqaralyq týrnırge qatysyp, baǵyn synady. Majarstanda, Túrkııada, Mońǵolııada, Arab elderinde, Rýmynııada ótken halyqaralyq týrnırlerge qatysty. Shymkent qalasynda álem kýbogin ótkizgende jamby atýdan bizdiń basty qarsylas Arab elderiniń mergenderi ekenine kózimiz jetti. Bul túbekte jamby atý sporty qarqyndy damyp keledi.

– Bilýimizshe, jamby atýdan halyqaralyq týrnır birneshe eldiń stıli boıynsha ótedi ǵoı?

– Jamby atýdyń álemdik dodasy tórt stıl negizinde uıymdastyrylady, ıaǵnı qazaq, káris, majar, túrik stıli. Biraq buǵan deıin tórt stılde birdeı ótetin halyqaralyq saıysta eshbir sportshy nysananyń barlyǵyna da tıgize alǵan emes. Otandasymyz Eralhan Aıkóz tuńǵysh bolyp tórt stılden de oǵy múlt ketpeı rekord ornatty.

Teńge ilý federasııasynyń da jumysy jandanyp keledi. Azııa kýbogin, Azııa chempıonatyn ótkizdik. Tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan qurlyq dodasyna 10 memleketten sportshy qatysty. Teńge ilý halyqaralyq deńgeıde de dáriptelip, damyp jatyr. Mońǵol, qytaı, qazaq stıli boıynsha sıntezdi saıys túri qoldanysqa enýi múmkin. Sosyn teńge ilýge miniletin júıriginiń boıy 160 santımetr­den joǵary bolmaýy kerek. Attyń shabysyn, shabandozdyń teńgeni jerden ilýdegi eptiligin lazerlik tehnologııamen baǵalaý iske qosylady. Osyndaı ıgi istiń basynda respýblıkalyq «Teńge ilý» federasııasynyń basshysy Amankeldi Ábdiqadyrov tur.

Munyń barlyǵyn nege táptishtep aıtyp otyrmyn? Biz ár federasııaǵa tizgin, shylbyryn erkine berip, damytý strategııasyn qurýdy da ózderi­ne júktedik. Demeýshi tartý, jumysty júıeli óristetý isin ár federasııa óz betinshe júrgizip keledi.

– Atadan mıras bolyp qalǵan qusbegilik týraly ne aıtasyz?

– Qusbegilik baǵyty júıeli damyp, 2022 jyly elimizde tuńǵysh ret qusbegilikten álem chempıonaty uıymdastyryl­dy. Aıtýly dodaǵa 7 memleketten sportshylar qatysqan edi. Otandyq sportshylarymyz «Búrkit», «Qarshyǵa», «Itelgi» saıys túrlerinen chempıon atandy. Aldaǵy Kóshpeliler oıyndarynda sportshylarymyz júldeli bolady degen úmittemiz.

«Qusbegilik» federasııa­synyń qysqa merzimde osyndaı aýqymdy kórsetkishterge qol jetkizýi eń aldymen sol federasııanyń basshysy Berik Ýálıdiń eńbegi dep bilemin.

– Aýdaryspaqta qandaı nátıjeler bar?

– Joǵaryda atap ótkendeı, aýdaryspaqtyń bolashaqta olımpıada baǵdarlamasyna enýine áleýeti molynan jete­di. Bizdiń sportshylary­myz álemdik dodalarda aldyń­ǵy sapta keledi. Máselen, Azııa kýboginiń komandalyq esebi boıynsha 1-oryn ıelense, II Álem chempıonatynda komanda­lyq esepte 1-orynǵa qol jet­kizdi. Álem kýboginde 3 altyn, 3 qola medal oljalady. Osyndaı kóńil kónshitetin kór­setkishterdi «Aýdaryspaq» federa­sııasyna Marat Juman­nyń saılanýymen baılanystyramyz.

– Asyq atýdyń buqara­lyq sport túrine aınalýǵa múmkin­digi bar ma?

– Bar bolǵanda qandaı! Bir mysal keltireıin. Esterińizde bolsa, Fransııa Prezıdenti Emmanıýel Makron elimiz­ge kelgen sapary aıasynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen asyq oınap, saqa atyp, mergendigin synaǵan edi. Prezıdentter deńgeıinde oınalatyn asyq oıy­ny buqaralyq sıpatqa da ıe bolady desek artyq etpes.

Sonymen qatar «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory­nyń jyl saıyn ótkizip kele jatqan spartakıadasynda asyq atý bólek sport túri retinde bekitilgen. Bul sparatakıadaǵa «Qazaqstan temir joly», «Qazposhta», «Qazaqtelekom», «QazMunaıGaz», «KEGOC» jáne t.b. ulttyq kompanııalardyń myńdaǵan qyzmetkeri qaty­sady. Muny jaqsy úrdis dep baǵalaımyz.

Taǵy bir mysal, asyq atý jalpy bilim berý baǵdarlamasyna engizilgen. Elimizde asyq atýmen kásibı turǵyda 80 myńǵa adam shuǵyldanady. Bul – árıne, federasııa basshysy Aslan Sultanovtyń eńbeginiń jemisi.

– Ulttyq sport qaýym­­dastyǵynyń uıymdas­tyrýymen Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynyń qarsańynda halyqaralyq «Uly dala joryǵy» marafon-báıgesi ótedi.

– Bul dúbirli doda, «Amanat» partııasy men Týrızm jáne sport mınıstrliginiń qol­daýymen 3-7 qyrkúıek araly­ǵynda halyqaralyq deńgeıde ótedi. Aýqymdy báıgege Iran, Túrkııa, Majarstan, Qyr­ǵyzstan, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Reseı Federa­sııasy syndy alys-jaqyn 10 memleketten shabandozdar qatysady.

Tarıhymyzdy jańǵyrtý maqsatynda halyqaralyq marafon-báıgeni 5 myń jyldan asa ýaqyt buryn adamzat balasynyń jylqy malyn qolǵa alǵash úıretken, órkenıettiń besigi atanǵan Soltústik Qazaq­stan oblysynyń Botaı eldi mekeninen bastalady. Botaı topyraǵynan bastalǵan ma­ra­fon-báıgeniń uzaqtyǵy – 500 shaqyrym. 7 qyrkúıekte Astana qalasynda máresine jetedi. Ulttyq sport qaýym­dastyǵyna kiretin «Joryq» respýblıkalyq federasııasy uıymdastyra­tyn marafon-báıgede jylqy janýarynyń tózimdiligi men shabandozdardyń rýhy synalmaq.

– «Uly dala joryǵy» mara­fon-báıgesiniń shaban­doz­daryna sáttilik tileımiz. Qazaq jylqylary synala­tyn sát osy bolar. Islam­bek Tóleýbaıuly, suhbaty­myzdyń sońynda qorytyndy oı­laryńyzdy ortaǵa salsa­ńyz degen usynysym bar.

– Jalpy, bizdiń Ulttyq sport qaýymdastyǵyna kel­genimizge eki jyl boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda qatarymyzǵa 4 federasııa qosylyp, sany 10-ǵa jetti. 10 federasııa­nyń segiziniń basshylyǵyna jas, ultjandy kásipkerlerdi tart­tyq. Olar qur qol kelmedi, eki jylda ulttyq sportymyzǵa jeke qaltalarynan 2,2 mlrd qarjy quıyp otyr. Buıyrtsa, birlik­pen atqarylǵan jumys­tyń nátıjesin Dúnıejúzi­lik kóshpe­liler oıyndary kórsetedi.

Áńgimelesken –

Qýanysh NURDANBEKULY,

«Egemen Qazaqstan»