Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
AES artyqshylyqtary
Kórmege qatysýshylar qatarynda Qytaı Ulttyq ıadrolyq korporasııasy da (CNNC) bar. Vıse-prezıdent Chao Gannyń aıtýynsha, Qytaı tarapy Qazaqstanǵa atom energetıkasyn damytýda jan-jaqty qoldaý kórsetýge daıyn.
«Qazir Qytaıda jumys istep turǵan 57 atom elektr stansasy bar. 47 stansa qurylys satysynda tur. Qytaılyq AES alańdarymen tanysýǵa múmkindik bar. Qazaqstan men Qytaı burynnan kórshi bolyp keledi jáne Qytaı AES qurylysy salasyndaǵy óz bilimimen bólise alar edi. Sondaı-aq bizde ıadrolyq sala úshin turaqty jetkizý tizbegi qalyptasqan jáne biz óz tarapymyzdan únemdi, senimdi AES-ti damytýǵa kómek kórsetkimiz keledi. Bizdiń baǵdarlamalarymyz ıadrolyq saladaǵy kadrlardy damytýǵa, bolashaqta Qazaqstan óziniń AES-tiń senimdi, bilikti jumysyn qamtamasyz etýi úshin adamı resýrstar men quzyretterdi damytýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstandyq delegasııa Qytaıda bolyp, qurylys barysymen tanysty. Olar sondaı-aq trenıngti, oqýdy baqylaý múmkindigine de ıe boldy», dedi Chao Gan.
Korporasııa ókili zamanaýı atom elektr stansalarynyń keshendi qaýipsizdik sharalary bar ekenin aıtyp, sonyń ishinde ıadrolyq qaldyqtardy qaıta óńdeý ádisteriniń arqasynda táýekelderi az ekenin atap ótti.
«Kóbine táýekelder ıadrolyq qaldyqtardy qaıta óńdeýge, odan ári ne bolatynyna jáne qorshaǵan ortaǵa qandaı áser etetinine qatysty máselelermen baılanysty. Qytaıda qorshaǵan ortaǵa áseri joq dep senimdi túrde aıta alamyn, óıtkeni birneshe onjyldyq boıy shaǵyn, orta jáne joǵary áser etetin synaqtar júrgizildi. Qazir mundaı áser baıqalmaıdy. Jalpy, atom elektr stansasynyń qyzmeti men qaýipsizdik sharalary týraly jurtshylyqty habardar etýdiń mańyzy zor. Halyqtyń zamanaýı tehnologııalar men prosedýralar týraly habardar bolýy – qoǵamda senim men túsinistik qalyptastyrýdyń negizgi faktory. Halyqaralyq qoǵamdastyq bul máselede halyqpen ashyq bolýy qajet. Joǵaryda aıtqanymdaı, Qytaıda 57 belsendi atom elektr stansasy bar. Árıne, bizde ıadrolyq qaldyqtardy qaıta óńdeýge arnalǵan arnaıy qondyrǵylar bar. Kásibı qoǵamdastyqpen ǵana emes, halyqpen de ózara is-qımyldyń mańyzdylyǵyn atap ótkim keledi. Shyn máninde, atom energetıkasy – jalǵyz sheshim emes, biraq klımattyń ózgerýiniń negizgi sheshimderiniń biri», dedi spıker.
Qoldanylǵan ıadrolyq otyn – resýrs
Is-sharanyń úzilis sátinde «Rýsatom – halyqaralyq jeli» MK jeke mekemesiniń bas dırektory Vadım Tıtovty áńgimege tarttyq.
«Men Qazaqstan azamattarynyń bizdiń kóptegen jobamyzǵa óte belsendi qatysatynyn jáne búginde olar atom elektr stansasyn salýǵa da, paıdalanýǵa da daıyn joǵary bilikti maman ekenin atap aıtqym keledi. «Rosatom» daıyn AES-ti paıdalaný kezinde qoldaý kórsete alady. Paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy óńdeýge arnalǵan sheshimderimiz de bar. Qoldanylǵan ıadrolyq otyn resýrs bolyp sanalady. Biz áriptesterimizge paıdalanylǵan ıadrolyq otyn qaýipti emes, paıdaly bolý úshin onymen ne isteý kerektigi týraly zamanaýı tıimdi sheshimderdi usynamyz. Álbette, qaýipsizdik talaptaryna nazar aýdarylady. Ony halyqaralyq uıymdar retteıdi. Mysaly, III+ býyny atom elektr stansalaryn barlyq yqtımal syrtqy áserlerden qorǵaıdy. Infraqurylym – óte mańyzdy másele. Serikteske ne qajet ekenine baılanysty biz tolyq kómek kórsetemiz. Halyqtyń qoldaýynsyz AES tıimdi jumys isteı almaıdy. Sondyqtan halyqtyń barlyq alýan toptarymen, óz pikiri, suraqtary bar árbir adammen jumys isteý óte mańyzdy», dedi V.Tıtov.
Kásibı jáne quzyretti bilimdi damytý óte mańyzdy
Fransııalyq «Assystem» kompanııasyna Qazaqstanmen ıadrolyq salada senimdi jáne uzaqmerzimdi qarym-qatynas ornatý mańyzdy bolyp tur. Kompanııa ıadrolyq salada 60 jyldan asa jumys isteıdi, úlken tájirıbege ıe.
«Biz tek Fransııada ǵana emes, búkil Eýropada, onyń ishinde Ulybrıtanııada jumys isteımiz. Jobalarymyz Túrkııa men Saýd Arabııasynda da júzege asyrylyp jatyr. «Arakam» jobasynda KHNP kompanııasymen yntymaqtasamyz. Qazir barlyq tórt blok aıaqtaldy. Sondaı-aq Chehııa, Fransııa jáne Ulybrıtanııada jobalarymyzdy júzege asyryp jatyrmyz», dedi kompanııanyń vıse-prezıdenti Gııom Pıýrave.
Ol bizdiń el úshin ıadrolyq salada senimdi jáne uzaqmerzimdi qarym-qatynas ornatýdyń mańyzyna taǵy toqtaldy.
«Qazaqstanǵa eń mańyzdy keńes – ıadrolyq salada qajetti quzyretterdi damytý. Kez kelgen AES-ti salý 10 jyldan asa ýaqytty alady. Biraq iske qosylǵannan keıin, 30, 40 nemese 50 jyl boıy joǵary bilikti mamandar qajet bolady. Sondyqtan kásibı jáne quzyretti bilimdi damytý óte mańyzdy. Sonymen qatar AES qurylysyna shamamen 20 myń qyzmetkerdi tartý qajet. Kóptegen el alǵash ret AES salýdy bastap, qıyndyqtarǵa tap boldy. Qazaqstan úshin basqa elderdiń tájirıbesin zertteý jáne ashyqtyqty qamtamasyz etý, halyqpen dıalog júrgizý, olardyń múmkindik pen syn-qaterler týraly habaryn arttyrý asa mańyzdy. Bul turaqty damýǵa ákeledi», dedi kompanııa ókili.
Qorshaǵan ortaǵa qolaıly
«Baıtaq» jasyldar partııasynyń apparat jetekshisi Bekbergen Kereı saıası uıymnyń ustanymy halyqtyń AES-ke degen kózqarasy negizinde ekenin málimdedi.
«Búginde atom energııasyna balama joq ekenin bilemiz. Sondyqtan beıbit atom energııasyn taza jáne qaýipsiz kóz dep tanyp, onyń tehnologııalyq úderisterin durys qurýdy jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi jolǵa qoıǵanymyz jón. Oǵan qosa, ımporttyq elektr energııasyna táýeldilikti azaıtý jáne uzaqmerzimdi keleshekte energetıkalyq júıeniń turaqty jumysyn qamtamasyz etýimiz qajet», dedi ol.
Spıker beıbit atomnyń ekologııalyq artyqshylyqtaryna da toqtalyp ótti.
«Parnıktik gaz shyǵaryndylary bolmaıdy. AES jahandyq jylyný men klımattyń ózgerýiniń negizgi sebepteri sanalatyn kómirqyshqyl gazyn, metandy jáne basqa parnıktik gazdardy shyǵarmaıdy. Atom energetıkasy – sol shyǵaryndylardy azaıtý jáne dekarbonızasııalaýǵa qol jetkizetin mańyzdy qural. Ekinshiden, kómir elektr stansalarynan aıyrmashylyǵy – AES kúkirt pen azot oksıdterin, qatty qaldyq bólshekterdi, adam densaýlyǵy men qorshaǵan ortaǵa teris áser etetin basqa lastaýshy zattardy taratpaıdy», dedi.
Sarapshy AES tıimdiligin saraptaı kele mynadaı artyqshylyqtardy tizbelep shyqty.
- AES birdeı qýattaǵy kún jáne jel elektr stansalaryna qaraǵanda edáýir az aýmaqty qamtıdy. Bul aýyl sharýashylyǵy, orman sharýashylyǵy jáne basqa da maqsattar úshin qundy jerlerdi saqtaýǵa múmkindik beredi.
- AES qurylysy úlken sý qoımalaryn qurýdy jáne aýmaqtardy sý basýdy talap etetin gıdroelektrostansalarmen salystyrǵanda tabıǵı landshaftqa az áser etedi.
- AES ornalasqan jerde radıoaktıvtik qaldyqtardyń óndiristik qyzmetin baqylaıtyn, olardy zalalsyzdandyryp, joıatyn álemdik ozyq tehnologııalar jetkilikti.
- Qazirgi zamanǵy AES-ter jylý elektr stansalarymen salystyrǵanda sýdy tutynýdy edáýir tómendetetin jabyq sýmen jabdyqtaý sıklin qoldanady.
- Keıbir ónerkásiptik kásiporyndar men jylý elektr stansalarynan aıyrmashylyǵy – AES sý obektilerine zııandy zattardy tasta-
maıdy.
«AES-ti paıdalaný kezinde sýdyń qaıtarymsyz shyǵyny kóldiń tabıǵı býlanýynan bolatyn shyǵynmen salystyrǵanda áldeqaıda tómen bolatyny anyqtaldy. Vendorlar usynǵan derekke sáıkes, eki blokty AES paıdalanýdan sýdyń qaıtarymsyz shyǵyny (býlanýy) jylyna shamamen 63 mln tekshe metrdi quraıdy, bul Balqash kóli býlanýynyń 0,32 paıyzyna teń. Sarapshylardyń esebinshe, Balqash-Alakól basseıniniń sý resýrstarynyń kólemi 25,2 mlrd tekshe metrdi quraıtyn bolsa, onda AES atalǵan basseın sýyna áser etpeıdi. Demek beıbit atomnyń taza energııanyń qaýipsiz kózi ekenine taǵy bir márte kóz jetkizemiz», dedi sarapshy.
Maman daıarlaýdyń mańyzy
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fızıka-tehnıka fakýltetiniń dekany Nurzada Beısen AES salatyn bolsaq, kadr máselesinde táýelsiz bolýymyz kerek deıdi.
«Bul tarapta kadr máselesinde ózgelerge arqa súıemeý mańyzdy. О́z mamandarymyz ben ǵalymdarymyzdy daıarlap, jańa oqý baǵdarlamalaryn ázirleý qajet. Bizde osyǵan qajetti barlyq múmkindik bar. Bizde qos dıplomdyq baǵdarlamalar bar. Stýdentterimiz Reseı, Japonııa, Koreıa, Qytaı ýnıversıtetterinde oqıdy. Jyl saıyn osy baǵdarlamalar boıynsha 10-15 stýdent bilim alady. Sonymen qatar shákirtterimiz Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymynda (CERN) tájirıbeden ótedi. Sońǵy jyldary jas ǵalymdarǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Bul – eldiń akademııalyq deńgeıin kóterý úshin mańyzdy qadam», dep túıindedi sózin fakýltet dekany.
