Bilim sapasyn arttyrý joly

Memleket basshysy byltyr qazan aıynda Astanada ótken Digital Bridge AT-forýmynda jasandy ıntellekt ǵylymı fantastıka emes, qalyptasqan shyndyq ekenin, onyń elimizdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyna mol úles qosa alatyny týraly aıta kele, ony damytý úshin barlyq jaǵdaı jasaý kerektigine toqtaldy.

Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha osy jyly shildede Úkimet otyrysynda ekonomıkanyń túrli salalaryna jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý maqsatynda strategııalyq qujat qabyldandy. Bul asa mańyzdy qujat boldy.

Jasandy ıntellekt (JI) bilim júıe­sinde keńinen qoldanys taýyp otyr. Ol zamanaýı oqytý ádisterine tyń mindetter júktedi. Bilim berýde JI paıdalaný: oqytýdy derbestendirýge, ıaǵnı oqý materıaldary men ádisterin árbir oqýshynyń jeke qajettilikterine beıimdeýge, muǵa­lim ýaqytyn avtomattandyrý jáne oń­taı­landyrýǵa, ıaǵnı muǵalimderge bilim sapasyn jetildirýge, oqýshylarmen ózara qarym-qatynasta jumys isteýge, ın­teraktıvti oqý materıaldaryn qoldana oty­ryp, oqytýdy qyzyqty jáne túsinikti etýge múmkindik beredi.

Alaıda JI paıdalaný kezinde birqatar problema kezdesedi, olar: etıkalyq máseleler, ıaǵnı oqýshylar derekteriniń qupııalylyǵyn saqtaý; muǵalimder daıarlaý, olar óz jumysynda jasandy ıntellekt tehnologııalaryn tıimdi paıdalaný úshin kásibı quzyretteri joǵary bolyp, jańa daǵdylardy meńgerýge qabiletti bolýǵa tıis; tehnologııaǵa táýeldilik, ıaǵnı JI áseriniń ósýi bilim berý úderisinde adamı faktorlardyń joǵalýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan JI-di bilim berýge engizý­diń tıimdi ádisterin, ulttyq rýhanı qundylyqtar men oqý maqsattaryn saqtaı otyryp, ázirleý qajet. Mundaı jumystar álemniń jetekshi elderinde júrgizilip jatyr. Olardyń oryndalýy pedagog kadrlardyń quzyretine táýeldi bolady.

 Bilim berý salasyna JI engizýde kóshbasshy elderdiń biri – Sıngapýr. Astanada, basqa qalalarda ótken tamyz jıyndarynda Sıngapýr eliniń biraz ǵalymdary kelip, baıandama jasady, is-tájirıbelerimen bólisti.

2010 jyly AQSh-tyń «McKinsey&­Company» kompanııasynyń qyzmetkerleri Mona Mýrshed, Chınezı Chııoke, Maıkl Barber «Mektepte bilim berýdiń eń úzdik júıeleri qalaı jetile túsýde?» degen taqyrypta zertteý júrgizdi. Onda bastapqy jaǵdaıy ártúrli jáne aıtar­lyqtaı turaqty tabystarǵa qol jetkize alǵan 20 eldiń orta bilim júıeleri taldandy. Zertteý nátıjesinde kez kelgen eldiń bilim júıesiniń aǵymdaǵy deńgeıin: qanaǵattanarlyqsyz; qanaǵattanarlyq; jaqsy; asa jaqsy jáne úzdik dep 5 deń­geıde baǵalaýǵa bolatyny anyqtaldy.

Zertteýshiler mektep júıesin kez kelgen bastapqy jaǵdaıdan ári qaraı jetildirýge bolady, ol úshin úsh aspekt eskerilýi kerek degen qorytyndyǵa keldi. Birinshi aspekt – júıe jetistiginiń deńgeıi, ıaǵnı búgingi kúnniń bilim berý sapasyna shynaıy baǵa berý kerek. Ekinshi – oqytý nátıjesin jaqsartý úshin atqarylýy qajetti is-sharalar klasterin anyqtaý. Úshinshi aspekt – memlekette bilim berý júıe­siniń qurylymyn, saıasatyn, máde­nıe­ti men tarıhyn eskere otyryp, basym áser etetin baǵyttardy anyqtaý.

Sıngapýr eliniń orta bilim júıesi qanaǵattanarlyqsyz deńgeıden óte jaqsy deńgeıge 40 jyldaı ýaqytta jetken. Osy jyldar ishinde, júıe jetildirilgen saıyn mektep júıesi 3 damý satysynan ótken: «Aman qalý» (1959-1978), «О́nimdilikti art­tyrý» (1979-1996) jáne «Áleýetti jetil­dirý».

«Aman qalý» kezeńinde mektep júıe­si­niń bar kúshi barlyq balalardy mek­tepke qabyldap, ár balany orynmen qamtamasyz etýge jumyldyryldy.

«О́nimdilikti arttyrý» kezeńinde bas­ty mindet – ártúrli mekteptegi oqytý sapasynyń kórsetkishteri arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý boldy. 1980 jyly CDIS – Sıngapýr ádistemelikter jasaý ınstıtýty (Curriculum Development Institute of Singapore) quryldy, onyń aldyna tájirıbesiz muǵalimderdiń nemese negizgi daıyndyǵy nashar muǵalimderdiń qoldanýyna daıyn oqý-ádistemelik materıaldar ázirleý mindeti qoıyldy. Ár sabaq úshin sabaq jospary, muǵalimge arnalǵan nusqaýlyq, oqýshylarǵa arnal­ǵan jattyǵýlar jınaǵy, tájirıbe júrgizý, beınetaspa, t.b. jasaldy. «CDIS» osy materıaldardy qalaı tıimdi paıdalaný túsindiriletin, muǵalimderge arnalǵan, se­mınarlar ótkizdi. Oqýshylardyń oqý je­tistigi testileý júıesi arqyly anyq­tal­dy. Bul oqytý nátıjesiniń qar­qynyn baqylaýǵa múmkindik berdi. 1980-1990 jyldary sıngapýrlyq júıe oqý jetistiginiń eń tómen deńgeıi edáýir artyp, ártúrli etnostyq top oqýshylarynyń úlgerim kór­set­kishteri arasyndaǵy alshaq­tyq azaıǵan.

«Jaqsydan asa jaqsyǵa ótý» kezeńin­de (1988-1998) mektep qyzmetinde qatań baqylaýdan ózdik basqarýǵa ótý jumys­tary bastaldy. Úlken derbestikke ıe mektep túrleri paıda boldy. Sonyń ishinde 1988 jyly táýelsiz mektepter, al 1994 jyly ózin-ózi basqaratyn mektepter quryldy. 1995 jylǵa qaraı Sıngapýrdyń mektep júıesi dúnıe júzindegi eń tabys­ty júıelerdiń birine aınaldy.

Sıngapýr mektep júıesi birneshe onjyldyqta, qandaı el bolsyn, bilim sapasy boıynsha artta qalýshylar dáre­jesinen aıtarlyqtaı tabysty dárejege óte alatynyn kórsetti. Orta mektep túlekteri biliminiń deńgeıi kóbinese olar on jyl buryn bastaýysh mektepte alǵan biliminiń sapasyna baılanys­ty. Al oqýshylardyń bastaýysh mekteptegi bilim deńgeıi, kóbinese odan da erterekte bilim alyp, muǵalim bolǵan adamdardyń biliktiligine táýeldi. Qoryta aıtqanda, bilim júıesiniń sapasy onda jumys isteıtin muǵalimderdiń kásibı deńgeıinen joǵary bolmaıdy. Bilim berý nátıjesin jaqsartýdyń birden-bir joly oqytýdy jaqsartý bolmaq. Sapaly oqytýdy ár balaǵa jetkizbeı turyp barlyq oqýshy biliminiń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý múmkin emes ekenin áste esten shyǵarmaǵan abzal.

Ǵalymdardyń júrgizgen Salystyr­maly taldaý jumystarynyń nátıjeleri, oqy­týdy jaqsartýǵa qol jetkizý qıyn, biraq sheshimi tabylatyn mindet ekenin kór­setti.

Elimizde egemendik alǵan jyldardan bastap uzaq jyl boıy muǵalimderdiń eńbekaqysy tómen bolýyna baılanys­ty pedagogıkalyq oqý oryndaryna orta mektepti ortasha bitirgen túlekter baratyn boldy. Olar oqýshylarǵa jaqsy bilim bermedi, biraq olar oqytqan oqýshylar pedagogıkalyq oqý ornyna túsip, artynan mektepterge muǵalim bolyp oralyp jatty. Osylaı sheńber tuıyqtalyp qaldy. Barlyq derlik ashylǵan jekemenshik oqý oryndary muǵalimder daıarlady. Qazirgi ýaqytta keı aımaqtarda, mektepterde sabaq berip júrgen muǵalimderdiń 60-70%-yn jekemenshik pedagogıkalyq oqý oryndaryn syrttan oqyǵan muǵalimder quraıdy. Tek sońǵy jyldary ǵana pedagogıkalyq oqý oryndaryna mektepti jaqsy bitirgen túlekter kele bastady. Sondyqtan qazirgi úlken problema – mektepterde jumys istep júrgen muǵalimderdiń kásibı quzy­re­tin kóterý. Bul baǵytta bizge Sıngapýr jáne basqa da bilim sapasy ozyq elderdiń tájirıbesin jiti zerttep, qoǵamda qalyp­tas­qan jaǵdaıdy eskere otyryp, naqty sheshimder qabyldaý qajet.

Bilim sapasy joǵary elderdiń barlyǵy ekonomıkalyq turǵydan tabys­ty elder ekenin aıtqan jón. Biraq jaqsy bilim kóp shyǵyndy talap etetini shyndyqqa janas­paıdy. Mysaly, Grekııa men Ońtústik Koreıada memleket bir oqýshyǵa eseptegende shamamen birdeı qarjy bóledi, biraq Ońtústik Koreıa barlyq reıtıngterde aldyńǵy oryndarda bolsa, Grekııa tizim sońynda tur.

Bilim sapasyn joǵary deńgeıge kótere bilgen elder osyndaı jetistikterge mem­lekettik qarjylandyrý kólemin kóbeı­tý­men emes, shynaıy jaǵdaıdy eskere otyryp bilim sapasyn kóterý joldaryn anyqtap, sol baǵyttarda júıeli túrde nátıjeli jumys jasaýmen qol jetkizgen.

Djon Kennedı 1961 jyly Iý.Gagarın­niń ǵaryshqa ushýyna baılanysty alǵashqy áserin: «Keńes odaǵy bilim berýde jeńiske jetti!» degen sózdermen bildirgen eken. Osydan keıin AQSh-ta bilim sapasyn kóterý, ásirese orta bilim sapasyn kóterý máseleleri asa joǵary deńgeılerde talqylanyp, ke­shendi baǵdarlamalar qabyldanyp, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteý ju­mys­tary júrgizildi. Osyndaı kólemdi ju­mystardyń nátıjesinde bilim sapasy kóterildi.

Orta bilim júıesi asa kúrdeli júıe bol­ǵandyqtan, bilim sapasyn kóterý problemasy da asa kúrdeli problema. О́z sózinde IýNESKO-nyń Halyqaralyq bilim berýdi josparlaý ınstıtýtynyń dırektory J.Allak: «Kóptegen eldiń tájirıbesi bilim berý úderisiniń kúrdeli bolýynyń basty sebebi tek qarjyda ǵana emes, aqshamen sheshilmeıtin basqa qıyndyqtardyń bolýynda ekenin kór­setedi», degen bolatyn. Osy laýazymǵa odan keıin jumysqa kelgen kórnekti amerıkalyq zertteýshi jáne bilim qaıratkeri F.G.Kýmbs, J.Allaktyń oıyn jalǵastyra otyryp: «Daǵdaryspen kúresý úshin árbir bilim júıesine aqshaǵa satyp alýǵa bolmaıtyn kóptegen dúnıe – ıdeıa, batyldyq, ózin-ózi synı baǵalaý qabileti men izdenis, ózgeriske degen umtylys qajet», degeni belgili.

Qoryta aıtqanda, orta bilim sapasyn kóterýde kóptegen kúrdeli problema qordalanyp qalǵanyn, sol problemanyń túıinin tarqatý úshin tereń oılastyra otyryp, keń maǵynaly sheshim qabyldaý qajet. Bul bilim salasynda júrgen barlyq azamatty oılandyrýy kerek. 

Asqarbek QUSAIYNOV,

Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor