Tazalyq densaýlyq kepili ekenin bárimiz de bilemiz. Alaıda sol tazalyqty saqtaýǵa kelgende keıbirimizdiń enjarlyq tanytatynymyz ókinishti-aq. Osy oraıda myna bir jaı oıǵa túsip otyrsa, oǵan da kóptegen aıdyń júzi boldy. «Eýrazııa-1» telearnasy Almaty qalasyndaǵy kópqabatty bir úıdiń kireberisin kórsetti. Turǵyndardyń ózderi qarjy jınap, turatyn jerlerin kirse shyqqysyz etip qoıǵan. Ár qabat saıyn qabyrǵaǵa ártúrli kartına ilinip, ásem gúldermen bezendirilip, kórkemdelgen. Basqyshtar men qabyrǵalardy turǵyndardyń ózderi kezektesip jýyp, sypyryp, tazalap, beısaýat júrgen adamdar bolsa, olardy da jiti baqylap otyrady eken. Nesi bar, quptarlyq ári úlgi alatyn is emes pe?
Qalalar men aýyldardaǵy problema da – osy aıta beretin tazalyq máselesi. Kóp jerde turǵyndardyń ózderi kúl-qoqys tastaıtyn oryndardyń túrli juqpaly aýrýdyń oshaǵy ekenin eskermeı, problemaǵa jeńil-jelpi qaraıdy. Qolqany qabatyn sasyq ıisi óz aldyna, aınalasy toly energetıkalyq sýsyndardyń qalbyry, plastıkalyq bótelkeler, sellofan qaltalar. Kópshiligimiz kommýnaldyq sharýashylyq mekemesiniń qyzmetine senip alǵanbyz. Al olardyń jyl on eki aı boıy sharýalary shashetekten ekenin eskere bermeımiz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda ádiletti Qazaqstandy quramyz desek, eń bastysy, qoǵamdyq sana, azamattardyń nıeti ózgerýi keregin, árkim otanshyl, bilimpaz, eńbekqor, tártipti, adal, ádil, únemshil ári janashyr bolsa, alynbaıtyn asý joq ekenin qadap turyp aıtqan edi. Joǵaryda aıtqan tazalyq ta osy talaptardyń bir parasy ekeni daýsyz.
Káribaı ÁMZEULY,
eńbek ardageri
Túrkistan oblysy
Ana tilimizdiń tynysyn keńeıtken
«Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen sóz tekten-tek aıtylmaǵan. Sondaı haty qalar ǵalymnyń biri – ońtústiktegi Túlkibas aýdanynyń týmasy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Esbol Jamalbekov. Ol ózi ómir boıy zerttep ótken topyraqtaný ǵylymyn qazaqsha sóıletýge úlken úles qosty. Ǵalym óziniń eńbekterin keńestik kezeńniń ózinde-aq negizinen ana tilinde jazýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Olardyń keıbirin ataı ketsek, «Tirshilik tiregi», «Sýarmaly topyraq jáne ony melıorasııalaý», «Jer – yrys kindigi», «Qunarly jer – qutty meken», «Jer qunary – ómir nári», «Qazynaly túbek», taǵy basqalar.
KSRO dáýirlep turǵan tusta Qazaqstan ǵylymy, qazaq ǵylymı jurtshylyǵy odaqta aldyńǵy qatarda boldy dep aıta alamyz. Biraq táýelsizdik alar qarsańda tehnıka jáne tehnologııa, ınjenerııa, jaratylystaný, aýyl jáne mal sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynda qazaq toptary ashyla bastasa, atalǵan salalar boıynsha qazaq tilinde jazylǵan oqýlyq joqtyń qasy bolatyn jáne óz dárisin joǵary deńgeıde qazaqsha oqı alatyn oqytýshy da saýsaqpen sanarlyq edi.
Mysaly, 1990 jyly ǵylymnyń ár salasynan alǵash ret qazaq tilinde konferensııa ótkizbek bolǵan tusta «ǵylymdy qazaqsha baıandaý múmkin emes» degendi akademıkterimiz talaı ret aıtqan da edi. Ǵalymdarymyzdyń kópshiligi aýyldan shyqqan, taza qazaq tildi bolǵanymen, óz eńbekterin óz tilinde jaza almaıtyn kúıge túskeni ashy da bolsa aqıqat. Kerek deseńiz, ǵylymdy qazaq tilinde jazý, jarııalaý, ol eńbektiń keń kólemde taralyp, oqylyp, tanymal bolýynyń qıyndyǵyna qosa, keńestik kezeńde joǵary aqyl-oı jemisi sanalatyn ǵylymdy turmys aıasymen shektelip qalǵan qatardaǵy kóp tildiń birinde jazý durys ta, múmkin de emes sanalyp, bulaı etý ǵalymnyń kemshiligi, básiniń tómendigi retinde qaralǵany da belgili.
M.Lomonosovtyń Martın Sheın atty bir zamandasy: «Maǵan orys tilinde bir dáris oqyǵannan, latyn tilinde on dáris oqyǵan áldeqaıda ońaı» degen eken. Olaı bolsa, ǵylymdy qalyptaspaǵan, daǵdylanbaǵan tilde jazý, baıandaý isteriniń asa kúrdeliligin eskerip, búginde 90 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan E.Jamalbekov syndy ǵalymdardyń bul rettegi eren eńbegin laıyqty baǵalasaq kerek.
Yspandııar AQAIULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
ALMATY
Qala keleshegine úmitpen qaraımyz
О́zim Shar qalasynyń týmasymyn. Qala aýdan ortalyǵy mártebesine ıe bolyp turǵan tusta jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsy edi. О́ıtkeni onda lokomotıv deposy sekildi halqynyń basym bóligi sonda jumys istegen óndiris orny bar edi. Úlken aǵam sol kásiporynda mashınıstiń kómekshisi bolyp eńbek etti. Sondaı-aq depoǵa qarasty fýtbol komandasynda dop tepti. Jaqsy aıaqdopshy sanalatyn.
Túrli mekeme men qala quraýshy atalǵan kásiporyn eshkimge kereksiz bolyp jabylyp qalǵannan keıin eldi mekenniń de berekesi kete bastady. Jumys joq, kúnkóris qıyndaǵan soń qala halqynyń kóbi tirshiliktiń qamymen basqa jaqtarǵa kóship ketýge májbúr boldy. Al qozǵalmaı ornynda qalǵandar joqtan bar jasap, kúnderin kórip otyr.
Osyndaı problemalardy, atap aıtqanda, lokomotıv deposyn qalpyna keltirý, qaladaǵy vokzalǵa jóndeý jumystaryn júrgizý, poıyz toqtaıtyn jerge platforma qosý sııaqty máselelerdi tikeleı ózine jetkizbekshi bolyp, osydan biraz buryn Kólik mınıstri M.Qarabaevtyń qabyldaýyna jazylǵan edim. Marat Kákimjanuly «Sen kimsiń?» degen joq, kóp kúttirmeı-aq qabyldady. Onysyna alǵystan basqa aıtarym joq, rızashylyǵymdy elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly jetkizgendi jón kórdim.
Qabyldaý kezinde mınıstr máselelerdi qarastyrýǵa tyrysatynyn aıtty. Kóp keshikpeı Almatydan, Astanadan arnaıy komıssııa jiberdi. Sóıtip, «Qazaqstan temir joly» arqyly biraz sharýa atqarýǵa muryndyq boldy. Ásirese vokzal ǵımaratynyń jańǵyrtylýy kópshilikke kóterińki kóńil kúı syılady. Tek qabyldaý kezinde aıtqanyndaı, lokomotıv deposyn qalpyna keltirý úshin kóp jumys atqarylýy keregin túsinistikpen qabyldadyq.
Zaınıgúl BILIKOVA
Abaı oblysy,
Shar qalasy
