BAIаNDY BAILANYSTAR BAILAMY

Sonaý 1991 jyldyń jeltoqsan aıynda elimizdiń táýelsizdigin Eýropa tórindegi memleketterdiń ishinen alǵashqylardyń biri bolyp tanyǵan Germanııa edi. Ile eki el arasyndaǵy kelisim-shartqa oraı Almatyda “Nemis úıi” ashylǵan bo­latyn. Ol bizdiń eldegi nemis­terge atalǵan memleket tarapynan qoldaý, kómek kórsetý maqsatymen týyndaǵan ıgi sheshim-tin. Soǵan oraı jumsalatyn shyǵyndy bastama ıeleri tik kóterip alǵan. Teginde bul memlekettiń táýel­siz Qazaq eline birden kóńil aýda­rýy bekerden beker emes-ti. О́ıt­keni, kóp ultty Qazaqstanda ke­zin­de bir mıllıonnan astam nemis etno­sy turyp jatty. Munda, tipti táýelsizdik týy kóterilmeı jatyp-aq osyndaǵy nemisterdiń “Voz­roj­denıe” atty qoǵamdyq qaýymdas­ty­ǵy qurylǵan bolatyn. Bas­tap­qyda sol atalǵan qaýymdastyq eki el arasyndaǵy qandaı máselede de dáneker bola bildi. Al eldestirmek – elshiden degendeı, eki el ara­syn­da resmı baılanys ornyqqan soń, ol endi zańdy túrde óz jal­ǵasyn tapqan. Sóıtip júrgende burnaǵy jyl­dyń kúzinde, bizdiń elge Germa­nııa­nyń  kúni keshe ǵana otstavkaǵa ketken prezıdenti Horst Keller resmı saparmen kele qaldy. Eki el basshylarynyń syndarly kezdesýi barysynda 2009 jyly Germanııa­daǵy Qazaqstan, al 2010 jyly Qazaqstandaǵy Germanııa jylyn ótkizý týraly ózara ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgen. “2009 jyly Qazaqstannyń Ger­manııadaǵy jylynyń óz máni­sinde ótkendigi barshamyzǵa málim. Sonyń naqty bir kórinisterin Semeı óńiriniń mysaldarynan da aıqyn ańǵarýǵa bolady”, deıdi osyndaǵy nemisterdiń “Vozroj­de­nıe” oblystyq birlestiginiń tór­aǵa­sy Anatolıı Vıze myrza. Ol solaı deı kelip, “Vozrojdenıe” qoǵamdyq qaýymdastyǵynyń – 20 jáne Almatydaǵy “Nemis úıiniń” 15 jyldyǵy da byltyrǵy ıgi shara aıasynda atalyp ótkendigine toq­ta­la ketýdi umytpaǵan. Sóıtip, Qa­zaq­stannyń Germanııadaǵy jyly ol jaqta da, bul jaqta da maǵy­naly is-sharalar arqyly kórinis tapty. – Respýblıkalyq “Vozroj­de­nıe” qoǵamdyq qaýymdastyǵy respýblıka Úkimetimen birlese oty­ryp, sol ótken jylǵy sharaǵa oraı qyryqtan astam is belgilegen bolsa, sonyń bári derlik oryn­daldy, – deıdi Anatolıı Rýdol­fo­vıch. – Qazaqstannyń Ger­ma­nııada jyly ótip jatqanynan el qulaǵdar bolsyn degen maqsatpen jergilikti teledıdardan habar men baspasóz betterinde maqalalar uıymdastyrdyq. Mádenıet úıleri men kitaphanalarda taqyryptyq keshter men dóńgelek ústelder, kór­meler, vıktorınalar kóptep ótkizildi. Olardyń sońy bizdiń birlestik janyndaǵy “Aınhaıt” (“Birlik”) vokaldy-aspapty ansambldiń mazmun­dy oıyn-saýyǵyna ulasyp jatty. Osyndaı kezdesýler bary­syn­da júrek terbegen qýanyshty sát­ter az bolmady. Aıtalyq, Abaı atyndaǵy kitaphanada nemis áde­bıeti men mádenıetine qatysty kitap­tar barshylyq eken. Ol endi – zańdylyq. О́ıtkeni, zamanynda bul kitaphanada hakim aqynnyń ózi de bolyp, aýdarma túrinde bolsa da Gete, Shıller shyǵarmalarymen tanysqan, tanysyp qana qoımaı, solardyń qaısybirin qazaq tiline óte jatyq aýdarǵan. О́tken jyly, sondaı-aq mek­tepter men joǵary oqý oryn­da­ryn­da bolyp, oqýshy-stýdent­ter­men jıi kezdesýlerdiń sáti tústi.   Sonda jastarymyzdyń bilmekke qulshynysyn ańǵaryp, rıza bol­dym. Olardyń álem halyqtary­nyń tynysyn tamyrshydaı tap basqan tanymyna súısine otyryp, elder arasyndaǵy osyndaı baı­lanystyń qaı kezde de qajet ekendigin túısindim. О́tken jyl oqıǵasyna osy­laı­sha birer mysaldarmen kóz júgir­tip ótken birlestik tóraǵasy budan keıin áńgime barysyn bıylǵy sha­raǵa qaraı burǵan. Germanııanyń Qazaqstandaǵy bıylǵy jylyna oraı respýblıkalyq qoǵamdyq qaýymdastyq tarapynan da, bular­dyń birlestigi tarapynan da is-sharalar tizimi jyl basynda-aq jasalyp úlgerilipti. Ádettegideı ol jergilikti teledıdar habaryna qatysyp, bıylǵy sharanyń ózindik mańyzyna toqtalǵan. Osy oraıda, Anatolıı Rýdol­fo­vıch jergilikti telejýrna­lıs­terdiń qurǵaq sózben shektelmeı, habardy qyzǵylyqty sıýjettermen tolyqtyra bilgendigine óz rıza­shy­lyǵyn bildirip otyrdy. Máselen, qala kóshelerinde Germanııanyń Qazaqstandaǵy jylyna oraı júrgizilgen saýaldamalar men sol Germanııadan jetkizilgen sapaly qural-jabdyqtardyń óńir ekono­mıkasyn damytýdaǵy mańyzyn kórermen qyzyǵa kóretindigine daý joq. Habarda, sondaı-aq ǵylym men mádenıet jańalyqtary da nazardan tys qalmaǵan. Aıtalyq, osy óńirdegi Delbegeteı degen jerde Germanııadan kelgen eks­pe­dısııa jumys istep jatqan kóri­ne­di. Álgi ekspedısııa osy jerden budan 3-3,5 myń jyl burynǵy shah­ta ornyn tapqan kórinedi. Keıin bul jer ashyq aspan astyn­daǵy murajaıǵa aınalýy ábden múmkin. Sodan soń álgi habarda úsh tildi – qazaq, orys jáne nemis til­derin jetik biletin Larısa Zaha­rova degen nemis qyzy 2001 jyly Abaıdyń qara sózderin Almatyda nemisshe bastyryp shyǵarsa, bıyl ol Germanııada qaıta basylyp shyqqaly jatqany aıtylady. Bul, árıne, úlken jańalyq. Kezinde Semeıde qyzmet jasaǵan, qazirde Almatyda turyp jatqan Larısa Artashevnany biz de bilýshi edik. Ol kisiniń myna qareketin hakim Abaıǵa, Abaı arqyly qazaq halqyna kórsetip otyrǵan qurmeti dep túsindik. Al semeılikter tara­pynan nemis halqynyń uly aqy­ny Getege qurmet kórsetilgenine de birshama jyldyń júzi bolyp qaldy. Iаǵnı, munda ortalyqtaǵy bir kóshege Gete esimi berilgen bolatyn. Birlestik tóraǵasy eki el ómi­rine qatysty mundaı jarqyn my­saldar kóp ekenin aıta kelip, so­nyń jáne birine toqtalǵan. Ke­zinde Semeı óńirindegi nemisterdiń sany 40 myńnyń ústinde bolǵan. Qazirde sodan 13 myńy qalypty. “Endi myna bir derekke nazar aýdaryńyzshy, – deıdi ol. – Germanııada Shpaıhen degen qala bar. Semeı óńirindegi Peremenov aýylynan sol jaqqa qonys aýdar­ǵan osy aýyl turǵyndarynyń 80-ge jýyǵy atalǵan qalanyń bir ká­sip­ornynda jumys isteıdi eken. So­nyń ishinde qalalyq mýnı­sı­pa­lıtetke qyzmetker bolyp kirgen keshegi jerlesimiz de bar kórinedi. Nemis qyzyna úılengen Dáýitov degen qazaq azamaty da sol jaqta turady. Bulardyń qaı-qaısy bol­masyn Semeı óńirimen baıla­ny­syn úzgen emes. Endi olar Semeı men Shpaıhendi baýyrlas qalalar­ǵa aınaldyrýǵa kúsh salyp júr”. Anatolıı Rýdolfovıch solaı deı kelip, kelesi kezekte bizdi óz­deriniń Germanııanyń Qazaqstan­da­ǵy bıylǵy jylyna oraı ja­saǵan is-sharalarymen tanystyr­ǵan. Búginde mundaǵy Qazaqstan halqy kishi Assambleıasynyń kó­megimen oblysta turatyn nemister týraly derekti fılm túsirilip ja­tyr eken. Onyń arasynda osyn­daǵy byltyrǵy jyly jańadan ashylǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń mektebinde, qarttar úıinde, ádettegideı mádenıet me­ke­meleri men kitaphanalarda taqy­ryp­tyq keshter men dóńgelek ústel­der, kórmeler ótkizilmek. Onyń sońy “Aınhaıt” ansam­bliniń óner saýyǵyna ulaspaq. Sóz arasynda bul ansambldiń jetek­shisi Marına Lıapınanyń kezinde Germanııada oqyp, bilim tolyqty­ryp kelgenin aıta keteıik. Iаǵnı, M.Lıapınanyń álgindeı keshterde alystaǵy el týraly da aıtary bar. О́tken naýryz aıynda nemis mádenıetine arnalǵan oblystyq festıval ótkizildi. Odan keıingi jerde “Alys ta jaqyn Germanııa” degen taqyryppen dóńgelek ústel uıymdastyryldy. Memlekettik tildi meńgerý jóninen ótetin oblys­tyq saıysqa nemis jastaryn daıar­laý isinen de birlestik syrt qalmaq emes. Mine, jospardaǵy is-shara óstip bir-birine jalǵasa bermek. Sodan soń óńirimizge Germanııa jaǵynan keletin túrli óner dele­gasııalaryn da kútip otyrǵan jaıy­myz da bar, deıdi ol. Soǵan oraı atalǵan eldiń salalyq mı­nıstrliginen mádenıet jónindegi sarapshy bul jaqqa arnaıy kelip, birqatar mádenıet mekemeleriniń múmkindigin aldyn ala kórip ketipti. Kelgenshe qonaq, kelgen soń úı ıesi uıalady, deıdi ǵoı qa­zaq halqy. Bul turǵydan alǵanda eki jaqtyń da uıalyp qalmaı­tyn­dyǵyna nyq senimdimiz, deıdi Anatolıı Vıze myrza. Eki el arasyndaǵy jalǵasa tú­sip kele jatqan baıandy baılanys baılamy, mine, osyndaı. Dáýlet SEISENULY. SEMEI.