Áýezov aýdıtorııasy

Qazaq ýnıversıtetiniń bilim men tárbıe, ǵylym men mádenıet tarapyndaǵy ólsheýsiz qasıet­teriniń ústine aıyryqsha bir aıaýly jaıy bar: zamanymyzdyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń jarty ǵumyry osynda ótti.

Qazaq ýnıversıtetinde biz de oqydyq. Biraq bizdiń búgingi shákirtterden bir ­aıyrmamyz, azdap maqtanyńqyrap aıt­sam, artyqshylyǵymyz – Muhtar Áýezovtiń leksııasyn tyńdaǵanymyz ­der edim. Nesin aıtasyz, ǵajap edi ǵoı!..»

Bitimi kelisti, shashy býryl tarta bastaǵan, jigit tulǵaly sergek ustazdyń jarqyn júzi men jazyq mańdaıynan da, aıaly janarynan da erekshe bir jylylyq, kisilik parasat nurynyń jaı­mashýaq jaıly sáýlesi taralady. Ustaz aýzynan shyǵatyn ár sóz syldyrsyz, syńǵyr qaqqan kúmis únderden ǵana túzilgendeı erekshe áýezdi estiledi.

Ustaz ulttyq ýnıversıtet, ulttyq ýnı­­versıtettiń kemel professory Muh­tar Omarhanuly Áýezov týraly aıtty. Lektordyń úninde de, sózinde de, máne­rinde de ýnıversıtet pen Áýezovke degen sheksiz qurmet, súıispenshilik bar.

Lektor sózi kóz aldymyzǵa ǵulama ustaz Muhtar Áýezovtiń tulǵasyn eles­tetti. Ustaz sózinen týǵan áser qushaǵyn­da otyryp, álgi eleske bek qurmetpen qaradyq: uly jazýshy, shynynda da, «bappen aıańdap, jarqyraǵan keń mańdaıyn kere oılanyp» kele jatatyn sııaqty. Lektor bizdiń ýnıversıtetti bitirgende alyp shyǵatyn biliktiligimizdiń jaıyna oıysty da, bul oraıdaǵy oılaryn taǵy Áýezov ulaǵatymen ushtastyrdy.

«Sóz óneriniń injý-marjany, qazaq ádebıetiniń shyńy, Shekspır men Gete, Dostoevskıı men Tolstoı, Gorkıı men Sholohov shyǵarmalary sekildi búkil álemdik klassıkaǵa aıtýly úles bop qosylǵan «Abaı» epopeıasyn týǵyzǵan Muhtar Áýezov óziniń ustazdyq isin kórkem sóz ustasy retindegi sýretker­lik qyzmetimen qatar qoımasa, tómen qoımaıtyn. «Ustazdyq – uly nárse!» deıtin ol».

Ýnıversıtet, onyń ǵulama ustazy Muhtar Áýezov, bolashaq kásibimiz sekildi úsh asyldy túgeldeı ózimizge tán dep uq­tyq pa, álde osy úsh asyldyń qadirine je­týdi paryz tuttyq pa, aýdıtorııadaǵy elý bala sabaq aıaqtalyp, ustaz minberden tú­sip, shyǵyp ketkennen keıin de, edáýir ýaqyt ún-túnsiz, ózimizben-ózimiz qalǵan edik.

Sabaqtan alǵan bilim men áserimizdi boıymyzǵa áli de tolyq sińire qoımaı, tolqýly otyrǵan sátimiz edi bul. Kóńi­limizdiń bir aımaǵynda «áttegen-aı, Áýe­zovten oqı almaı qalǵanymyz-aı» de­gendeı alańdaýly kúı de bar. Aldy­myzdaǵy bir sózinen bir sózi ozyp, bir oıynan ekinshi oıy asyp túsip jatqan ónerpazdyń ózi: «Muhańdaı sheshen adamdy óz basym ǵumyrymda kórip-bilgen emespin. Minberde, ne kafedrada kúrkiregen ózenshe tasyp, ıakı tolassyz sirkiregen aq jańbyrsha tógilip turýshy edi», dep ózi de sózin birde bulaqtaı móldiretip, birde gúldeı úlbiretip tol­ǵap, shyn tebirenip turǵanda, qalaı alań­damaıyq.

Bizdi qýanta otyryp oıly kúıge túsir­gen ustaz sol kezde qyryqtyń qyr­qasyna shyqqanyna kóp bola qoı­ma­ǵan Zeınolla Qabdolov edi. Odan beri de Zekeń bizge «Ádebıettaný ǵylymynyń negizderi», «Ádebıet teorııasy» pánderinen lek­sııa oqydy. «M.Áýezovtiń shyǵarmashylyq ­laboratorııasy», «Jazýshy sheberligi» atty arnaýly teorııalyq kýrs­tar júr­gizdi. Ustazdyń lektorlyq sheber­liginiń keıbir syrlaryna sol tustarda ǵana qa­nyǵa bastadyq. Kórkem ádebıet ja­ıyn aıta ma, ádebı shyǵarma syryn tanyta ma, ádebı úderis tereńine tar­ta ma – atalǵan salalardyń qaı babyn bar­laǵanda da, lektor óz pikirin, teo­rııalyq tolǵamdaryn logıkalyq tur­ǵyda jetkize dáleldep qana qoımaı, usy­nar oıyn shákirtteriniń aldyna jandy sýretke aınaldyryp, úkilep alyp shyǵyp, sana men sezimge qatar ot berer edi. Sol sabaqtardyń qaı-qaısysynda da ustaz bizdiń elý balanyń aqyl-oıyn, túısik-sezimin tutas baýrap, aýdıtorııany qalaýynsha bılep alyp ketýshi edi. Áýeldegi «áttegen-aı, Áýezovten oqı almaı qalǵanymyz-aı» degen ókinishimiz de seıile bastap, onyń ornyn Zeınolla Qabdolovtyń ár sabaǵynan jańa mazmun, jańa áser taýyp, serpile beretin tebirenisti kúı aldy.

Ustaz leksııasynyń munshalyqty baǵyndyrýshy, bılep-tósteýshi, sonymen qatar baýrap alýshy qupııa qýa­tynyń syryn bilýge yqylasymyz aýyp, keı kúnderi sabaqqa synshy, baqy­laý­shy kózimen qaraýǵa bekinip kelip júr­dik. Biraq leksııa bastala bere-aq, baqy­laǵyshtyǵymyz, synshyldyǵymyz jaıy­na qalyp, bar yqylas-yntamyzben mańyz ben mánge, syr men sezimge toly bir ásem álemge, ádebıet álemine enip kete barar edik. Ustaz bul erekshe álem­di aýdıtorııaǵa ózimen birge ala kele me ­nemese aýdıtorııanyń ózin sol álemge alyp bara ma – ony tap basyp, dál aıtý qıyn bolatyn. Mundaıda baqylaýshy, sarapshy bolyp otyrý múmkin emes-ti. Keıin ańǵarsaq, stýdentterdi tań ǵylyp, tabyndyryp alatyn ádebıet te, onyń ǵajaıyp álemindegi abzal arman, asyl murat ta, oıdyń bıiktigi men sezimniń tazalyǵy da aýdıtorııaǵa ustazdyń ózi­men birge keledi eken. Zekeń sabaǵy áde­bıettiń ózine, sóz óneriniń ózindeı ádemi, ásem, syrly da nurly álemge aınalyp ketý syry osynda eken...

Oqý jylynyń basy. Kúz. Zekeń kafedra músheleriniń birnesheýin leksııa­syna alyp bardy. Leksııasyn Áýezov aýdıtorııasynda qaıta tyńdap otyrmyn. Bul joly burynǵydaı stýdent emes, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­­sormyn. Biraq Zekeń sabaǵyn ­bas­­taı bere-aq baıaǵy baldaı kúıime qaıta ­tús­kendeımin...

Ýnıversıtettiń eńseli, keń, jaryqqa toly Áýezov aýdıtorııasynda shákirtter ıin tiresip otyr. Minberde – akademık Zeınolla Qabdolov. Zeınolla Qab­do­lovtyń oń jaǵynda bıik tuǵyrda, mańdaıy jarqyrap M.Áýezovtiń ózi tur. Leksııa jazýshy eńbeginiń ereksheligi, onyń ómir shyndyǵynan óner shyndy­ǵyn jasaý sheberligi týraly.

Leksııa taqyrybyna qatysty álem­­dik estetıkadaǵy arǵy dáýirden, Arıs­totelden bermen qaraıǵy qadaý-qa­daý teorııalyq qaǵıdalar men kóne jáne keıingi zamandaǵy dúnıejúzilik klas­sıkalyq óner eskertkishterin ózara ózektes, keıde satylap, keıde qatar tara­­typ aıtyp keledi. Áýelgide ár qa­lyp­ta otyrǵan stýdentter birte-birte eńse­lerin tiktep, kózimen de, kóńilimen de ustazdarynyń sózin baǵyp qalǵan. Lektor «Shegiren bylǵaryny» Balzak bastan-aıaq qaıta jazǵandaı, toǵyz ret adam tanyǵysyz ózgeriske ushyratsa, Gogol «О́li jandardyń» ekinshi kita­byn qoljazba kúıinde otqa jaǵyp ji­be­rip, bastan-aıaq qaıta jazǵanyn, al «Revızoryn» bes ret óńdegenin, Flo­ber «Irodıadasyn» on ret, Gorkıı «Anasyn» alty ret túbegeıli ózgertip, jetilgen ústine jetildire bilgenin tolǵaı kelip, tyńdaýshylaryn ádebı shyǵarmanyń alýan túrli prototıpteri men tıpteriniń arasyna alyp bardy. Odan ári jazýshy laboratorııasyna, jazýshy shyǵarmashylyǵynyń psıhologııasyna tereńdeı bastady. Jazýshy eńbeginiń psıhologııasy men jumys tártibi týraly oılar ózara toǵy­syp, sabaqtasa bergende, stýdentter tań­danýly kúıde, tolqyp otyrǵan edi. Qaı­sybir jazýshylardyń jazý daǵdysy, ásirese keıbir qalamgerlerdiń óz ból­mesine ózin qamap qoıyp jazý ádeti, endi bireýleriniń óz keıipkerimen ózi sóılesip, oı talastyrýy, al G.Flober­diń Bovarı hanymnyń ý iship ýlanyp ólgen sátin sýrettep otyryp óziniń de ýlanyp qalǵany, dárigerdiń kómegimen es jıǵany stýdentter úshin tosyn, tipti shekten shyqqandaı erekshe jaǵdaı edi. Aýdıtorııada qalyptasqan osyndaı ahýaldan keıin lektor jazýshy, jazýshy eńbegi, ádebıet týraly oılaryn jınaqtap, mynadaı tujyrym jasaıdy: «Mine, jazýshy degen! Onyń taǵdyry da, tirshiligi de túp-túgel beınet – ar isiniń azaby. Bir kún emes, bútin bir ǵumyr. Ǵumyr boıy...

«Ádebıet – ardyń isi» desek, jazý­shynyń taǵdyr-talaıyna qudaı jazǵan nárse – ar isiniń azaby. Shyn sýretker sol azaptan shyǵady, shynaıy shyǵarma sol azaptan týady. Qalamger sheberliginiń ózi – sol, onyń sóz ústindegi janqııar eńbegi, kórer beıneti, tartar taýqymeti».

Osy sekildi jazýshy eńbeginiń shetsiz de sheksiz, sóz ónerine tuńǵysh den qoıý sátinen sońǵy demi taýsylǵanǵa deıin, tolassyz sozylyp jatatyn qıyn da kúrdeli ári qupııa syrǵa baı tuńǵıyǵy týraly júrekten qozǵaǵan sóz tutas aýdı­torııanyń oıyn oıatyp, sezimin serpip salǵan. Qaı tustarda ustazdyń qyzyp, janyp aıtqan oılary tyńdaýshysyn da jalynsha laýlatyp, aqylyn tasytyp, júregin tebirentkendeı. Sóıtip otyrǵanda, stýdentter ortasynda bir erke minezdi qyz jazýshylarǵa jany ashyp: «Aǵaı, jazýshy bolý, jaqsy jazý degen sonsha qıyn eken, óıtip ólip-óship azap shekkenshe, jazbaı-aq qoıýǵa bolmaı ma?» dep, qalam ıesiniń azaby men beıneti janyna batqandaı bolyp edi.

Oǵan bergen jaýaby jazýshy eńbe­giniń taǵy bir qyryn ashyp berdi. Kópshi­liginiń uǵymynsha, qalamger shy­ǵar­ma­syn jazýǵa múmkinshiligi bolǵan ýaqyt­ta jazatyn sııaqtanatyn. Ustaz­dyń aıtýy­na qaraǵanda, naǵyz qalamger qa­shan jazbaýǵa múmkindigi bolmasa, sol ýaqyt­ta jazatyn bolyp shyqty. Naǵyz óner týyndysy da ómirge osylaı kelmek eken.

Ustaz qorytyndy pikirlerin K.Paýs­tovskııdiń «Altyn raýshan» povesine súıenip túıindedi. Stýdentterdi, ásirese Shámettiń altyn raýshan, baq qusy týraly armanǵa, ańsaýǵa toly ańyzy men oǵan jetý jolyndaǵy beıneti erekshe tolqytqan-dy.

«Altyn raýshan» keıipkeri Shámet Meksıka soǵysynda qatty aýrý­ǵa shal­dyǵady. Polk komandıri áıeli qaıtys bolǵan kisi eken, segiz jasar kishkentaı qyzy Sıýzannany ózimen birge alyp júripti. Polk soǵys jaǵdaıyna kóshken soń, komandır áskerden densaýlyǵy­na baılanysty bosatylǵan Shámetke Sıýzan­nany eldegi qaryndasynyń qolyna tapsyrýdy amanat etedi.

Shámet jol boıy keme ústinde Sıýzan­nanyń kóńilin jubatyp, túrli áńgimeler aıtady. Sol áńgimelerdiń ishinde altyn raýshan týraly ańyzdy Sıýzanna uıyp tyńdaıdy. Saf altynnan jasalǵan gúl­diń dúnıede óte sırek kezdesetini, abzal jandar syıǵa tartqan altyn raýsha­ny bar úıde baq-dáýlet, qut-bereke bolatyny, altyn raýshandy ustap kórgen­­­der, tipti oǵan saýsaǵynyń ushyn tıgiz­gen ­­­jan da ańsaǵan armanyna, mura­tyna ­je­te­­­­tini, baǵy ashy­latyny týraly oı jeli­si Sıýzannaǵa qatty áser etedi. ­Shá­met aman-esen elge jetip, komandıri­niń qaryn­dasyna Sıýzannany óz qolymen tapsyrady.

Áskerden bosanyp, Parıjge kelgen Shámet qartaıǵansha qaıyrshy­lyq jaǵdaıda kún keshedi. Kúnderdiń kúnin­de ol kenetten Sıýzannamen betpe-bet kezdesip qalady. Sıýzanna ákesiniń kó­zin kórgen Shámettiń halin bilip, óz ja­ıyn aıta otyryp, bala kezinde estigen ańyzdy esine alady. Qoshtasarda: «Maǵan bir jan altyn raýshan syıǵa tartsa ǵoı. Muratyma jeter me edim. Seniń kemede aıtqan ańyz-áńgimeń áli esimde», dep qamyǵady.

Sıýzannanyń áńgimesi Shámet qart­tyń kóńilin tolqytady. Ol endi qalǵan ómirinde Sıýzanna qyzdyń muraty­na jetýine jol ashatyn altyn raýshan ja­saýǵa bel býady. Zergerlik sheberha­nalardyń kúni boıy jınalǵan shań-to­zańyn qoqsyq jınaıtyn qorapqa tas­tamaı, lashyǵyna tası bastaıdy. Sol shań-tozańnyń arasynan kún saıyn altyn untaǵynyń túıirshikterin izdeıdi. Aqyry, osy jolmen jyldar boıy jı­naǵan altyn untaqtarynan Shámet beı­baq arman etken altyn raýshanyna jetip tyndy. Shámet altyn raýshandy syılaý úshin Sıýzannany izdeıdi. Onyń basqa elge birjola ketip qalǵanyn estı­di. Shámet endi altyn gúldi jastyǵynyń astyna qoıady, basyn jastyqqa qoıady. Kózi ilinip ketedi. О́mir qajytqan qart soldat sodan oıanbaıdy.

Ustaz Shámettiń altyn raýshanynyń jasalýy men shynaıy ádebı shyǵarmanyń dúnıege kelý syry arasynda jaqyndyq baryn nusqady. Jazýshynyń bolmystaǵy shyndyq qubylystardyń qalyń tobynan jasyǵyn emes, asylyn ǵana tańdap, talǵap alýy, sóıtip jazatyn kórkem shyǵarmasyna tek sony ǵana arqaý etýi týraly teorııalyq oıyn tııanaqtady.

Altyn raýshan týraly tolǵanystar arqyly lektor stýdentterdiń jańa teo­­rııalyq uǵymdardy tolyq ıgerýin qam­ta­masyz etti. Olardyń ádemi arman-tilek­terin de terbetip, barsha jurtqa erekshe bir ańsaýly, yntyzar kúı, tebirenýli hal keshtirip qoıdy. Sol sátte aýdıtorııa­nyń júrek lúpilin uǵyp, onyń júzine alaýlap shyǵa kelgen alqyzyl nurǵa kózi túsken jan ár stýdenttiń kókirek kózinde bir-bir alqyzyl raýshan gúli yrǵalyp turǵanyn sezer edi.

Aýdıtorııadaǵy ár stýdenttiń kóki­rek kózinde yrǵalyp turǵan alqyzyl raý­shan gúlin men «Júrektegi nur» dep atadym. Keıinirek «Qabdolovtyń alqy­zyl asyl raýshany», «Meniń ýnıver­sı­te­tim», «Áýezov aýdıtorııasy», «Ustaz», «Prometeı oty» dedim. Árıne, másele ataýda emes, oǵan negiz bolǵan qasıette, aýdıtorııanyń júzinde alaýlap turǵan alqyzyl nurdyń mánisinde edi.

Aýdıtorııanyń júzinde alaýlap turǵan alqyzyl nur, bálkim, ustaz saba­ǵyndaǵy oı men sezim tereńdiginen, parasat bıiktigi men paıym keńdiginen týatyn bolar. Nemese leksııa júıesin­degi jalpy men jalqynyń, dáleldilik pen beıneliliktiń, ǵylym men ónerdiń toǵysýy men tabysýynan jasalar. Shákirt kóńilinen álgindeı raýshan gúl­detýge ustaz, múmkin, kúniniń nury men túniniń tynyshtyǵyn, kókteminiń qy­zýy men jazynyń jaryǵyn, boıy men oıyndaǵy bar qýat-kúshi men qabi­let-múmkindigin, áıteýir jany men jú­re­gindegi, ary men tánindegi bar asylyn, búkil ǵumyryn arnaý, zeınetinen beı­neti mol tolassyz eńbegin túgel jum­saý arqyly baryp jetetin bolar. Onyń bárin saralap, saraptap shy­ǵýǵa sananyń sarabdal saralyǵy da, sezim­niń úlp etpe móldirligi men ser­gektigi de jetkiliksiz. Qabdolovtyń al­qyzyl raýshanynyń jaıqalý syryn sol tusta tereń tanymaǵanmen, alqyzyl raýshannyń ár kókirekte jaı­qalyp turǵanyn kórýdiń ózi-aq kóńilge keremet bir nurly shýaq taratar edi.

Ýnıversıtet professory, sóz óne­riniń ustasy, ádebıettiń tarıhy men teo­rııasynyń tereń bilgiri, ǵulama us­taz ár sabaǵynda shákirtterine kól-kósir bilim berip, aqyl-oıyn baıytýmen birge olardyń aıaýly sezimin de aıalap, terbetýshi edi. Bir kezderi M.Áýezovtiń leksııasyn tyńdap otyrǵanda qandaı kúıge túsip, qalaı tolqysa, endi aýdı­torııadaǵy ár shákirtti abzal arman, asyl murat shýaǵyna ózi bólep, bilim nurynyń qushaǵynda balqytatyn, kisilik pen izgiliktiń kirshiksiz, ásem álemine ózi alyp shyǵatyn boldy. Ustazdyń ár sózi úlgige, ár oıy ónegege aınaldy. Mundaı bıikke shyǵyp, mundaı qasıet tapqan jan, bizdiń bilýimizshe, tarıhta óte sırek. Ǵulama ustaz qasıeti sheksiz bilim men shetsiz sheshendiktiń, telegeıdeı tereń oı men parlaǵan parasattyń, asyl adamdyq pen naǵyz azamattyqtyń ózara balqyp toǵysqan, sóıtip bútin bitimge aınalǵan tereńinde ǵana boıǵa bitip, oıǵa qonady. Tabıǵattan asqan jomart joq. Biraq ol mundaı naǵyz ǵulama ustaz qasıetin ómir­de ilýde bireýdiń ǵana basyna beredi. On­daı basta baqqa bergisiz darqan da­ryn, asqan talant bolady. Biz­diń zama­ny­myzdyń daryny darqan, talan­ty asqan aıryqsha aıbyndy ǵulamasy hám sý­ret­ker ustazy Zeınolla Qabdolov boldy.

Zeınolla Qabdolov shyǵar­mashy­ly­ǵynda, ǵylymı, kórkem jáne oqy­tý­shylyq qyzmetinde parasattylyq­ty, sý­ret­kerlikti, sheshendik óner órne­gin ın­tellektýaldyq bir ǵana kúrdeli qasıet­­ke aınaldyra alǵan Qazaqstan jo­­ǵary mektebiniń dara tulǵaly, ulyq ustazy edi.

Ustazdyń ulttyq ýnıversıtet aýdıtorııasynda oqyǵan ár dárisindegi oı men pikirdiń tereńi móldir sezim men asyl syrdyń janǵa raqat teńdessiz tamasha samalymen tolqyndanyp, terbelip turdy. Ýnıversıtette, aýdıtorııada ótken jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde ustaz aldynan kóńilin arshyp, júregin nurǵa, oıyn syrǵa toltyryp, janyn baıytyp, qanshama jas qanat qaqty, solardyń kókirek-kózinde Qabdolovtyń alaýyn mazdatqan alqyzyl asyl raýshany qansha ret qaýyzyn jaryp, juparyn shashty, qanshama jastyń sezimin aıalady.

«Asyly, Jan-Jak Rýssonyń baılaýy durys, – deıdi ustaz. – Ustazdyq etý – ýaqyt utý emes, ózgeniń baqytyn aıalaý, ózińniń ýaqytyńdy aıamaý. Biraq buǵan ókinbeý kerek. Jer ústinde adam tár­bıeleýden asqan abyroıly is, ar­daqty jumys joq. Ustazdyq – uly nárse».

Ustaz leksııasyn aıaqtady...

Ýnıversıtet aýdıtorııasy ustazdyń aq alaýyn mazdatqan qasterli otany desek, artyq emes. О́ıtkeni ustazdyń ózi sol aýdıtorııada ónip, sol aýdıtorııada ósti, órken jaıdy. Ustaz ár kúni sony oılap, soǵan asyqty, jaryqty sodan aldy, jylýdy sodan tapty. Sondyqtan da halqynyń aldynda: «Asyly, jer betinde ýnıversıtet sekildi qasterli oryn sırek», dep tolǵandy. Aýdıtorııadaǵy myń san jas býynnyń kókiregine jaryq berdi, jan jylýyn da tókti.

Adamnyń adamnan alatyn, adamnyń adamǵa beretin syıynyń asyly – bilim. Adamnyń adamshylyǵynyń ózi onyń adam­nan alǵan jáne adamǵa bergen bili­minde. Aspan asty men jerdiń ústinde bilim berýden asqan uly is tabý ońaı emes, sol aspan men sol jerdiń ortasynda bilim berýshiden asqan uly tulǵany tabý da sondaı qıyn.

Esimi el aýzynda ańyz bolyp taralatyn, ulaǵaty, ómirlik ónegesi eliniń, jas órkenniń mereıin ósiretin, maqtanyna aınalatyn jaısań jandar men tamasha talanttar, daralar men danalar Ulttyq ýnıversıtettiń Áýezov aýdıtorııasyndaı kendi kenishinen ónip shyǵady.

Janǵara DÁDEBAEV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor