Jańa Kodekstiń maqsaty – ádil sot tóreligi

Bárimizge málim, jaqyn arada zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtenine Qylmystyq, Qylmystyq prosessýaldyq, Qylmystyq atqarý, sonymen qatar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterdi daıyndaý mindeti júktelgen. Qazirgi ýaqytta joǵaryda kórsetilgen kodekster qysqa merzimde talap deńgeıinde daıyndalyp, qoldanýda. Atalmysh qujattarda elimizdiń quqyq qorǵaý men sot júıesi qyzmetiniń jańa quqyqtyq negizi ón boıyna qylmystyq quqyq pen kez kelgen quqyq buzýshylyqqa noldik shydamdylyǵy biriktirilip otyr. Sondyqtan barlyq quqyq qorǵaý organdarynyń, sot korpýsynyń ókilderi, memlekettik qyzmetkerler zań talaptaryn minsiz oryndap, azamattardyń quqyǵyn syılap, zańǵa qaıshy áreketterdiń kez kelgeniniń jolyn kese bilgeni jón. Zań talaptaryn oryndaý barshanyń mindeti. Sebebi, atalmysh zańnamalardyń birin qalǵan ekeýimen tyǵyz baılanysta qoldanýdyń mańyzy zor. Memlekettiń qylmyspen kúres saıasatynyń negizgi býyny qylmyspen kúres zańnamasynyń júzege asý úlgisin beıneleıtin jáne qylmyskerdiń ádil jazasyn alýyn júzege asyratyn Qylmystyq prosessýaldyq kodekske baılanysty bolyp otyr, tutastaı alǵanda atalmysh kodeks tolyqqandy búgingi kún talaptaryna jaýap beretin deńgeıde jasalǵany anyq. Qazirgi zań talaptaryna saı, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, osy baǵyttaǵy sharalardy halyqaralyq talapqa sáıkestendirý baǵytynda biraz kúsh jumsaldy. Qylmystyq prosessýaldyq kodekste qylmystyq izdestirý amaldaryn jeńildetý, tergeý men jaýap alý organdarynyń derbes prosessýaldyq áreket jasaýy ókilettikterin azaıtý, advokattyń sotqa deıingi óndiriske qatysý múmkindigin keńeıtý joldary qarastyrylǵan, bulardyń qaı-qaısysy da azamattyń quqyǵyn zańdy túrde qorǵap, ádil sheshim shyǵarýǵa tıimdi yqpal etetin sharalar. Qylmystyq quqyq buzýshylyq týraly aryz nemese habar kelip túskennen bastap nemese kezek kúttirmeıtin tergeý qyzmetinen soń birden qylmysty ashý, tekserý jumystary bastalady. Qylmystyq isti tekserýde jaýap alý, aldyn ala tergeý sekildi óziniń dástúrli formalarymen qosa jedeldetilgen sotqa deıingi tergeý, qylmysty qylyqtar boıynsha hattama jasaý sekildi jańa tetikter engizildi, tekserý úderisi jeke tulǵanyń múddesin qorǵaýdyń belgili merzimine qısyndy merzim uǵymy engizilip otyr. Prosessýaldyq prokýror quqyq qorǵaý organdarynyń jaýap alý jáne tergeý bólimderiniń bastyqtarymen qatar, qylmystyq isti tergeýdiń zańdylyǵyn Qylmystyq jáne Qylmystyq prosessýaldyq kodeks ólshemderiniń sot talqylaýynda memlekettik aıyptaýshy retinde durys qoldanylýyn qamtamasyz etý maqsatynda tartylyp otyr. Jaýap alýshy jáne tergeýshilermen, olardyń ákimshilik jetekshilerimen qatar turyp, prosessýaldyq prokýror tóreshi retinde olardyń jáne aýdan (qala) prokýrory, tergeý sýdıasynyń arasyn baılanystyratyn tulǵaǵa aınalady. Qylmystyq prosestiń ózge qatysýshylaryna, zardap shegýshi, kúdiktige, aıypkerge qosymsha quqyqtar berilgen, mysaly mınýtqa deıingi dáldikpen tulǵanyń kúdikti retinde ustalǵan sáti 72 saǵattan aspaıtyn bolyp belgilengen. Buǵan qosa, ustaý kezinde qandaı quqyq buzýshylyq faktisi boıynsha ustalǵany, onyń advokat shaqyrýǵa quqyǵy, árbir aıtqan sózi sotta ózine qarsy qoldanylýy múmkindigi jóninde aýyzsha habarlanady. Belgili jaǵdaılarda jáne kúdikti retinde ustaýdyń negizderi bolmasa nemese moıyndamasa, ondaı ol tulǵa arnaıy qaýly arqyly tıisti quqyqtardyń belgili bir bóligin qoldana alatyn kýáger statýsyn ıelenedi. Qylmystyq quqyq buzýshylyqtan kelgen zardapty jedel túrde óteý úshin zardap shegýshi arnaıy qordan tolyq nemese jekelegen ótemaqyǵa úmit arta alady. Qylmys sýbektisimen, sottalǵandarmen qylmysty izdestirý organdary áriptestik retinde kelisim jasasýdyń múmkindigi qarastyrylǵan. Qylmystyq isterdiń barlyq sanattary boıynsha júzege asyrylatyn bul shara asa aýyr, ekstremıstik, lańkestik sıpattaǵy qylmysty zertteý men ashýǵa jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi. Qylmystyq prosessýaldyq kodeks negizgi quqyq qorǵaý tetikterinen bilý úshin quqyq qoldanýshylardan jaqsy bilimdi, qoǵamda keń aýqymdy túsinik jumystaryn júrgizýdi talap etedi. Jańa Qylmystyq prosessýaldyq kodeksi negizinde tergeý sýdıasy qylmystyq izdestirý organdarynyń laýazymdy tulǵalary men prokýratýra tarapynan salǵyrt qaraýshylyqqa tosqaýyl qoıý maqsatynda engizilgen. Buǵan qosa, tergeý sýdıasy qylmystyq is boıynsha ádil sot tóreliginiń júzege asýynyń taǵy bir kepildigi. Aýdandyq, qalalyq sot taǵaıyndaıtyn tergeý sýdıasy úlken quzyretterdi ıelenedi. О́ziniń ókilettigin júzege asyrý úshin ol yqpaldy shara kórýge, ıaǵnı qylmystyq izdestirý organdary men prokýratýranyń is qımyl men sheshimderine jasalǵan shaǵymdardy qaraýǵa, ózine berilgen quzyretter sheginde qylmystyq istiń barlyq jınalǵan jáne tirkeýge alynǵan qujattarmen tanysyp, zertteýge, is boıynsha qosymsha aqparattardy talap etýge, sot otyrysyna prosess qatysýshylaryn shaqyryp, olardan qosymsha málimet jınaýǵa quqyly. Jańa Qylmystyq prosessýaldyq kodekstiń kózdeıtin maqsaty – ádil sot tóreligi, úkim, qaýly, basqa da sot sheshimderiniń zańdy ári negizdi bolýyn qamtamasyz etedi. Kez kelgen qylmystyq is eger sot sheshimin joǵary turǵan sottyń tekserý retimen qaıta qaraý qajet bolǵan jaǵdaıda mindetti túrde apellıasııalyq, kasasııalyq satylardan ótýdi mindetteıdi. Rýslan Pirnazar, Qyzylorda qalasy prokýrorynyń aǵa kómekshisi. Sýret: kzl.prokuror.kz.