Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Prezıdent taza atomdy energııanyń kózi men onyń qaýipsizdigi máselesin geosaıası múdde turǵysynan emes, eldiń naqty qajettiligi turǵysynan qarastyrady. Ras, AES týraly halyq arasynda ártúrli pikir aıtylyp ta júr, el ishinde onyń qurylysyna kúmán keltirip jatqandar da joq emes. О́ıtkeni bul táýelsizdik jyldaryndaǵy «saqaldy» problemalardyń qataryna jatady. Ol sonaý ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan kóterilip, aqshanyń jetispeýinen toqtap qaldy da, tek keıingi úsh-tórt jylda belsendi túrde qaıtadan talqyǵa túse bastady. Osy tusta Qazaqstannyń dúnıe júzindegi atom energetıkasyn damytýǵa múmkindigi bar 27 memlekettiń arasyna qosylǵanyn aıta ketken jón. Máselen, 2022 jyldyń sońynda elimizde ýran óndirý kólemi 21,3 myń tonnany qurasa, bul kórsetkish Kanadada – 7,4 myń tonna, Namıbııada – 5,6 myń tonna, Aýstralııada – 4,6 myń tonna, О́zbekstanda – 3,3 myń tonna, Reseıde – 2,5 myń tonna, Nıgerde – 2 myń tonna, Qytaıda – 1,7 myń tonna deńgeıinde bolǵan kórinedi. Sóıtip, dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń málimetinshe, ýran satýda elimiz birinshi orynǵa shyqty.
Osyndaı shıkizattyq negizge súıene otyryp, Qazaqstanǵa AES qurylysyn júrgizý maqsatynda Ońtústik Koreıa, Japonııa, Fransııa, Reseı memleketteriniń tarapynan usynystar tústi. Prezıdent mundaı ózekti máseleni óz baqylaýynda ustap otyr. О́ıtkeni munda Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń qasireti men saldary halyqtyń jany men tánindegi qaterli isik retinde ony turǵyndar áli de bolsa sezinedi. Memleket basshysy sonymen qatar muqııat nazar aýdarýdy qajet etetin jobanyń quny men ekologııaǵa əseri sııaqty basqa da kúrdeli jaıttardy eskere kele, bul bastamanyń mən-maǵynasyna tereń úńile otyryp, AES qurylysyna qatysty məseleni jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarýdy uıǵardy. Bul jaǵdaıdy Prezıdenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy men Ədiletti Qazaqstan qaǵıdattarynyń is júzinde oryndalýy dep qabyldaǵan abzal. О́ıtkeni Prezıdent Q.Toqaev atap ótkendeı, «Azamattar referendýmda daýys bergen kezde AES salýdy jaqtaǵan nemese qarsy bolǵan sarapshylardyń dəıekti pikirlerin barynsha tarazylap, oı eleginen ótkizip baryp sheshim qabyldaýǵa tıis. AES salamyz ba, salmaımyz ba, muny halyq sheshedi».
Memleket basshysynyń atom energııasyn beıbit maqsatta Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytýǵa paıdalaný týraly sheshiminiń ar jaǵynda elimizdiń ekonomıkalyq damýy, qoǵamdaǵy áleýmettik turaqtylyq pen halyqtyń ál-aýqatynyń artýy, ekologııalyq máselelerdi sheshýdiń jatqanyn eskergen jón. О́ıtkeni elektr qýatyn tutynýdyń keıingi jyldary eselep artyp bara jatqanyn, bolashaqta oǵan degen tapshylyqtyń kúsheıe túsetinin mamandar eskertýmen keledi. Sondyqtan bul tuıyqtan shyǵýdyń birden-bir joly atom energetıkasynyń áleýetin paıdalaný bolmaq. Sebebi eldegi energetıkanyń jetispeýshiligine baılanysty bul máseleni túbegeıli sheshý úshin gaz jobalaryn qarjylandyrýdy 17 ese ulǵaıtyp, salaǵa 4,3 trıllıon teńge ınvestısııa baǵyttaý qajet eken.
Sondyqtan bolar Memleket basshysy Q.Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Bizde ınvestısııany bylaı qoıǵanda, taza atom energııasy joq bolsa, ekonomıkamyzdy quldyratyp alamyz, aımaqtaǵy kóshbasshylyǵymyzdan aıyrylamyz. Sondyqtan bizge elektr energııasy, atomdyq taza energııa qajet» dep, onyń mańyzyn kəsibı turǵydan túsindirýdiń qajettiligine kóńil aýdardy.
Atom energııasy úzdiksiz energııa óndirýdiń jalǵyz ǵana kózi retinde moıyndalǵan. Sebebi AES generasııanyń barlyq túriniń ishinde kómirtek qaldyǵyn eń az mólsherde qaldyratyn energııanyń balamasy sanalady. Sonymen qatar eldegi elektr energııasyn tutynýdyń artýyna jəne dekarbonızasııaǵa kóshýge baılanysty jaqyn arada energetıkalyq daǵdarys oryn alatynyn, jańartylatyn energııa kózderin, jel jəne kún stansalaryn damytýmen qatar atom energetıkasyn jetildirý qajettigin eskergen jón. Mysaly, Chehııada alty, Belgııada bes atom reaktory jumys istese, Shveısarııa tórt reaktordan óndiriletin atom energııasyn paıdalanady.
Atom elektr stansasyn salý elimizdiń Soltústik, Ońtústik jəne Batys aımaqtaryn energııamen qamtýǵa múmkindik berýi kerek. Sondyqtan AES qurylysyn júrgizýge Úlken (Balqash), Kýrchatov jəne Aqtaý sııaqty úsh ýchaske qarastyryldy. Atalǵan ər atom elektr stansasynyń ózindik mindetteri bar. Úlken Ońtústik energetıkalyq aımaqtaǵy energııa tapshylyǵyn, Aqtaý sýdy tushylandyrýdy, Kýrchatov teńgerimdilik məselelerin sheshedi. Sebebi mamandar bul aımaqtardyń geografııalyq ornalasý jaǵynan da əleýeti atom elektr stansasyn salýǵa qolaıly dep taýyp otyr.
Jalpy alǵanda, jyl saıyn kól betinen 18 mlrd tekshe metr sý býlanyp, stansaǵa jylyna 63 mln tekshe metr jumsalatyny belgili boldy. Bul kóldiń tabıǵı býlaný kóleminiń 0,3 paıyzy ǵana eken. Demek Balqashqa qater tónedi dep qaýiptenýge sebep joq.
Ýrannyń qory boıynsha Qazaqstan aldyńǵy qatarda. Jyl saıyn elimizde 20 myń tonnadan astam ýran óndiriledi. Iаǵnı álemdik óndiristiń 40 paıyzǵa jýyǵy bizdiń elge tıesili. Sondyqtan bul baǵytty barynsha damytý mańyzdy. Elimiz boıynsha ýran Túrkistan, Qyzylorda, Aqmola oblystarynda óndirilse, ýran totyǵynyń untaǵy men otyn tabletkalaryn óndirý Úlbi metallýrgııa zaýytynda 1973 jyldan beri iske asyrylyp keledi. Sondaı-aq Úlbi zaýytynyń bazasynda qytaılyq «CGNPC» kompanııasymen birge otyn quramalaryn óndirý jobasy tabysty jumys isteıdi. Bul atom elektr stansalary úshin ıadrolyq otyn shyǵarýǵa kepildik beredi. О́ıtkeni zaýyttyń qýaty tómen baıytylǵan ýranǵa eseptegende jylyna 200 tonnany quraıdy. «Qazatomónerkəsip» UAK» AQ ınnovasııalyq óndirisiniń iske qosylýy elimizge atom stansalary úshin ıadrolyq otyn óndirýshi jəne jetkizýshi memleketterdiń qataryna kirýge múmkindik berip, Qazaqstan Respýblıkasynyń atom salasyn damytý jəne osy baǵytta basqa eldermen yntymaqtastyqty damytýǵa jol ashpaq. Búgingi tańda «Qazatomónerkəsip» ýran ónimin Qytaı, Eýroodaq elderi, Úndistan, Reseı, Ońtústik Koreıa, AQSh, Kanada jəne basqa elderge satady.
2023 jyldyń aqpanynda Almaty oblysy Jambyl aýdanynyń Úlken aýylynda AES qurylysyna qatysty alǵashqy qoǵamdyq tyńdaýlar ótti. Sol jyldyń səýirinde Memleket basshysy Q.Toqaev MAGATE bas dırektorymen atom elektr stansasynyń qurylysyn bólek talqylady.
Almaty oblysynda ornalasqan Úlken aýylyna salynatyn AES-ke qatysty osy salanyń ǵalymdary stansa Balqash kóliniń bir tamshy da sýyn paıdalanbaıtyny men onyń lastanbaıtynyna kepildik berip otyr. Al endi AES-tiń Úlken aýylynda salynýynyń sebebine keler bolsaq, onda onyń birneshe negizdemesi bar sııaqty. Birinshiden, AES-ti kez kelgen jerge salýǵa bolmaıdy. Ekinshiden, onyń jumysyn qamtamasyz etý úshin bir eldi mekende turatyn jáne stansada jumys isteıtin shamamen 2000 adam kerek eken. Úshinshiden, ótken ǵasyrdyń sońynda ol jerge AES salý josparlanǵan bolatyn. Sol kezde ol belgili sebepterge baılanysty salynbaı, elge tıimdi jospar júzege aspaı qaldy. Endeshe, daıyn turǵan alańdy paıdalanýdyń tıimdiligine kúmánmen qaraýdyń reti joq.
Osylaısha, barlyq qaýipti eskere otyryp, negizgi birneshe basymdyqty atap ótýge bolady: 1) Qazaqstanda atom elektr stansasyn salý, atom elektr stansalaryn salýdyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn jetildirý; 2) atom energetıkasy úshin kadrlar daıarlaý; 3) joǵary oqý oryndarynda bilim baǵdarlamalaryn keńeıtý; 4) «Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Tujyrymdamasy men Zańynyń jobasy sııaqty máselelerge kóńil bólý; 5) qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigin qatań qamtamasyz etý məselelerin aıqyndaý; 6) elimizdiń əleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna qol jetkizý.
Taǵy bir eskerýdi talap etetin mańyzdy faktordyń qataryna elimiz elektr energetıkasynyń halin jatqyzýǵa bolady. Energııa óndirýshi uıymdardyń 60%-dan astamy kómirdi negizgi otyn retinde paıdalanyp, elektr stansalary 50 jyldan asa jumys istep keledi. Ǵalymdardyń boljamyna qaraǵanda aldaǵy 10 jyldan keıin elimizde elektr energııasynyń tapshylyǵy baıqala bastaıtyn kórinedi. Keńes dəýirinde salynǵan jylý elektr stansalary ábden eskirgen, ondaǵy jabdyqtardyń tozýynan apattyq jaǵdaıdyń oryn alýy elektr energetıkasyna senimdilikti tómendetip otyr. Al úırenshikti kómir, ıaǵnı qatty otyn ekologııaǵa orasan zalal keltirip, azamattarymyzdy onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyqtyryp jatyr. Qazirdiń ózinde halyqaralyq reıtıng boıynsha Qazaqstannyń ekologııalyq kórsetkishi 180 eldiń arasynda 93-orynda bolsa, al aýanyń lastanýy boıynsha 115-orynda. Al atom energııasy, kerisinshe, búkil əlemde beıbit jəne taza jasyl energııa kózi retinde tanylyp otyr. Endeshe, joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵyn qoryta kele jáne elimizdiń 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtarap elge aınalýǵa mindetteme alǵanyn eskere otyryp, elimizde, eń aldymen, ekologııalyq qaýipsizdik pen energetıkalyq qaýipsizdik məselesin sheshýdiń qajettiligi kúmán týdyrmasa kerek.
Týyndap otyrǵan tyǵyryqtan shyǵý úshin Memleket basshysy Q.Toqaev atalǵan taǵdyrsheshti máseleni referendým arqyly halyqpen aqyldasý týraly óz ustanymyn bildirdi. О́ıtkeni elimizde atom elektr stansasyn salýdyń mańyzdylyǵy men onyń obektıvtik qajettiligin Prezıdenttiń energetıkalyq qaýipsizdikti memlekettik qaýipsizdik məselesi dep qarastyrýy kórsetip otyr. Rasynda da, qazir atom energetıkasyn damytý erekshe mańyzdy ekonomıkalyq jáne saıası aspektige aınaldy.
Elimizdiń barlyq óńirinde ótkizilgen AES salý máselesine qatysty qoǵamdyq talqylaýlar sıkliniń qorytyndylary da onyń mán-mańyzyn kórsetip otyr. Atalǵan problemaǵa tikeleı qatysy bar negizgi máseleler anyqtaldy. Máselen, Energetıka mınıstrligi zertteý nátıjeleri boıynsha stansa qurylysyna eń qolaıly aýmaq retinde Almaty oblysy Jambyl aýdany Úlken aýylynyń aýmaǵy tańdaldy. Qazir Úkimet ony salý úshin ıadrolyq tehnologııany meńgergen qytaılyq «CNNC», ońtústikkoreıalyq «KHNP», «Rosatom» jáne fransýzdyq «EDF» kompanııalary sııaqty birneshe áleýetti kompanııalardy qarastyryp jatyr. Atom stansasy qurylysynyń quny da belgili boldy. Ol shamamen 10-12 mlrd dollar quraýy múmkin. Qaýipsizdik talaptary da nazardan tys qalmaǵan. AES III+ býyny barlyq yqtımal syrtqy əserlerden qorǵalǵan. Osydan bolar Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń júrgizgen saýalnamasyna qaraǵanda qazirdiń ózinde respondentterdiń 60%-ǵa jýyǵy referendýmǵa qatysýǵa nıetti eken. Endi barlyǵy el turǵyndarynyń qolynda.
Japsarbaı QÝANYShEV,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
