«El eken!»

Ásirese áıgili tulǵalaryn áspet­teýi, atadan mıras asyl qazynalaryn ardaqtaýy ózgelerge ónege bolarlyqtaı. Máselen, mıláttiń máńgilik maqtanyshy – «Manas» jyry memlekettik ıdeo­logııanyń ajyramas bóligine aınalǵan. Álemdegi eń tanymal epos sanalatyn osynaý orasan zor sanǵasyrlyq sarasózdiń keıingi zamandar da saltanat qurýyna qazaqtyń Shoqan Ýálıhanov, Muhtar Áýezov sekildi parasatty perzentteri qomaqty úles qosqany qandaı ǵanıbet.

* * *

Birde Toqmaqtaǵy qudalardyń to­ıyna bardyq. Bári ózimizdegideı, bálen­deı ereksheligi joq. Kóterińki kóńil kúıdegi kópshilik. Aǵyl-tegil aqta­rylǵan aq tilekter. Tózim taýysqan tost­tar. Syńǵyrlaı soǵysqan staqan­dar. Jattandy kórinister jalyqtyra bastaǵan sharshaýly shaqta bizdi erik­siz eleń etkizgen bir jaǵdaı boldy. Tańdaıy taqyldaǵan tamada «Manastan» ekilene úzindi oqyp, ekpinin basty da alqalaǵan áleýmettiń arasynan bireý-mireýlerdiń ortaǵa shyǵyp úzilgen jyrdy jalǵastyrýyn surady. Sonda bar ǵoı, sizge ótirik, maǵan shyn: toıdaǵylar­dyń birnesheýi talasa-tarmasa mıkro­fon­ǵa qol sozdy. Eń bastysy, eshqaı­sysy ádebıet, mádenıet salasynyń ókil­deri emes, qarapaıym adamdar eken. Baǵzy­dan jetken baba jyrdyń ult sana­syna qanshalyqty uıalaǵanyna sol joly kózi­miz ábden jetip, kóńilimiz kónshidi.

* * *

Budan birazyraq buryn Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna kiretin elderdiń jýrnalısteri Qytaıda bas qostyq. Talaı tarıhı oryndarmen tanysyp, tanym kókjıegin keńeıttik. Beıjińge kelip turyp «Qytaı qorǵanyna» qalaı soqpaı ketemiz. Bardyq. Tańǵajaıyp nysandy tamashalap, tańdaı qaqtyq. Qytaılyq aqparat quraldarynyń til­shileri japa-tarmaǵaı jarysa jan-jaq­tan jınalǵan medıa-meımandardan suhbat alyp álek. Árqaısymyz alǵashqy áserimizdi ádemilep jetkizýge tyrystyq.

Álemniń jeti keremetiniń birin kórip áserlenip turǵanymyzda qyrǵyzstan­dyq jas áriptesim qulaǵyma sybyr ete qaldy. «Bul baıaǵyda bizdiń Manas batyr atoılap shapqan jer ǵoı. Tula bo­ıymdy maqtanysh sezimi kernep barady. Qytaılar dala shapqynshylarynan qorqyp osyndaı qorǵandar salǵan ǵoı!»

Áne, kórdińiz be, másele qaıda?

* * *

Attóbelindeı az ǵana qyrǵyzdy kóp kórsetip, basqalarǵa bas ıgizbeıtin qudiretti kúsh – Manas rýhy. О́ıtkeni batyrlyqty baıandaıtyn baǵa jetpes dastandy qyrǵyzdar bala jastan bastaryna jastap ósedi. Mektepte de, ýnıversıtette de eldikti asqaqtatqan erlik eposyna baılanysty arnaıy dárister oqylady. Sol arqyly óskeleń urpaqtyń ón boıyna ultjandylyq, otanshyldyq sııaqty adamı asyl qasıetter sińiriledi.

Er Manastyń atymen atalatyn halyq­aralyq áýejaı, joǵary oqý ordasy, taý shyńy, taǵysyn taǵylar qanshama. Táýelsizdiktiń táı-táı basqan kezinde-aq Bishkekte záýlim eskertkish ashylǵany este. Tulpar ústindegi alyp tulǵaǵa qa­da­lyp uzaq qaraǵan Sherhan Murtaza júrekjardy súıinisin jasyra almaı «El eken!» degen kórinedi. Osy oraıda Aıkól Manastyń eskertkishi Astana tórinde de ornatylǵanyn aıtqanymyz abzal.

* * *

Al endi antıkalyq ádebıettiń «áýlıesi» esepti «Odısseıdi» on oraıtyn «Manasty» jatqa aıtýshylardyń el arasyndaǵy abyroı-bedeliniń qan­daı ekenin aıtyp jetkize almaısyń. Solar­dyń arqasynda som altyndaı týyndy tórtkúl dúnıege tarady. Manas­shylardyń dástúrli mektebi qalyptasty. Onyń kórnekti ókilderi qatarynda Balyq, Naımanbaı, Tynybek, Aqylbek, Dıqanbaı, Saǵynbaı jáne basqalardyń aıaýly esimderi atalady.

Aýzymen qus tistegen aıtýly jyrshy­lardyń ishinde bertinge deıin ómir súrgen Saıaqbaı Qaralaevtyń jóni bólek, árıne. Uly Muhań jadyna jaǵy saı zańǵar zamandasyn janyna jaqyn tartypty. Almatydan arnaıy izdep kelip, mıynda mıllıon joldyq eposty saqtaǵan maıtalman manasshynyń mánerli jyryn tyńdaıdy eken. Ańyzǵa aınalǵan epıkti «Abaı joly» epopeıasynyń avtory «qazirgi zamannyń Gomeri» ataǵany da ámbege aıan. Tipti birde oǵan «Áı, Saıaqbaı, sen ólseń, adamzat balasy baǵa jetpes rýhanı baılyǵynan aıyrylady-aý» dep qamyǵa qaraǵanyn da eski kózderdiń este­liginen bilemiz.

Shekerdeı shaǵyn ǵana aıylda týyp, álemdik ádebıettiń tórine shyq­­­qan Shyńǵys Aıtmatov ta kezinde «So­vetskıı Soıýz» jýrnalynda qasıet qon­ǵan Qaralaev jaıynda jan dúnıesi tebirene jazǵan. «Eger bireý menen qyrǵyz halqynyń uly perzentteri kimder dep surasa, birinshi kezekte Saıaqbaı Qaralaevty aıtar edim» dep aǵynan jarylýy kóp nárseni ańǵartsa kerek.

* * *

KSRO-nyń halyq sýretshisi So­sıa­lıs­tik Eńbek Eri Turǵynbaı Sadyqov sań­laq Saıaqbaıdyń músinin jasaýǵa nıet qylyp, óziniń sheberhanasyna shaqyra­dy. Jasyratyny joq, ol basynda bola­shaq keıipkerin onsha unata qoımapty. Qarapaıym ǵana qarııadan qaıtip beı­neleý óneriniń bederli týyndysyn dú­nıe­ge ákelemin, dep qatty qınalypty. Kesek obraz týdyrýǵa kelińkiremeıdi. Kún saıyn ke­­lip oryndyqta tapjylmaı otyrady. Kó­ńi­li soqsa, sóıleıdi. Kóbinese úndemeıdi. Endi ne isteý kerek? Músinshiniń basyna tosyn oı kelip, Saıaqbaıdyń óziniń mag­nıtofonǵa jazylyp alynǵan daýsyn qosady emes pe? Eleń eter emes. Miz baqpaı otyra beripti. Sodan kúnderdiń kúninde Saıaqbaı kútpegen jerden kúrkirep «Manasty» ańyrata jónelgen ǵoı. Toqtamastan uzaq tolǵapty. Sol sátte sharshańqy júzdi shaý tartqan shaldyń óńi myń qubyla ózgerip sala bergen. Qarsy aldynda qas batyr otyrǵandaı sezingen skýlptordyń da shabyty qozyp, irgeli iske kirisedi. Sirá, sonda ǵana telegeı teńiz «Manasta» tyńdaýshysynyń rýhyn kóterer kıe baryn tasqa jan bitirer talant ıesi túsingen tárizdi.

* * *

Aýzyn ashsa ar jaǵynan alapat jyr aqtarylatyn Saıaqbaı 1971 jyldyń mamyrynda aıaqasty derttenip aýrýhanaǵa túsipti. Eń ǵajaby, esi aýyp, adam tanýdan qalsa da «Manasty» aıtyp jatypty, jaryqtyq. Kózi tirisinde kókiregi kómbe aqsaqaldyń ózi ártistiktiń ár alýan ádisterin qoldana otyryp jyrlap bitken soń «Manasty» ushyntup aıtysh kerek» deıdi eken. Tipti ólim quryǵyna ilinip, dúnıeden ótip bara jatqanda da keıingilerge «Manasty» qalaı yrlaý kerektigin kórsetip ketken Qaralaev ­shynynda da endi qaıta týýy ekitalaı, qaıtalanbas tulǵa!

* * *

Súısinerligi sol, qyrǵyzdar Saıaq­baıdaı salqar ónerpazynyń som beı­nesin baıaǵyda-aq taspalap tastaǵan. Kınorejısser Mels Ýbýkeev sonaý 1962 jyly úsh bólimdi derekti fılm túsi­ripti. Keıin kem-ketigin toltyryp, segiz serııaly «Uly Manasshy» kartınasyn kórermenge usyndy.

Bárimiz biletin Bolat Shámshıev te Saıaqbaı Qaralaevtyń qatysýymen kıno jasap ketti. Qazir solardyń bári qaptap «YouTube» áleýmettik jelisinde tur. Kórseń, kóńiliń tasıdy.

Keýdesi keń saraıdaı kemeńger ju­myq­shynyń kórkem obrazyn kórset­ken keıingi kınorejısserlerge de el-jurt erekshe rıza.

* * *

Qalyń qazaq qadir tutqan taǵy bir qyrǵyz – árıne, Súımenqul Choqmorov. Súleı sýretshi, ataqty akter. Kınodaǵy alǵashqy qadamyn «Qazaqfılmniń» «Qarash-Qarash oqıǵasynan» bastaǵan ol tuńǵysh ulyna «Baqtyǵul» dep ózi oınaǵan basty róldiń esimin bergeni belgili. Áıgili týyndylar qaldyrǵan qylqalam sheberiniń Qyrǵyzstandaǵy alǵashqy kórmesin qazaqtyń qaıratker aqyny Muhtar Shahanov uıymdastyrǵanyn da umytpaýǵa tıispiz.

Súımenquldaı súıikti ulyna qyr­ǵyzdar jýyrda Bishkektiń tórinde eńseli eskertkish qoıdy. Onyń ashylýyna Premer-mınıstrdiń orynbasary Edil Baısalov bastaǵan biraz atqaminer azamattar qatysty. Oı, sondaǵy jınalǵan qaýymnyń arqa-jarqa qýanǵany-aı. Burynyraqta ornatylǵan músini sál solǵyndaý shyǵyp, renjińkirep júrgen kópshilik bul joly oıdaǵylary bolǵandaı kól-kósir kúıge bólendi. Aıtpaqshy, Súımenqul da kezinde Saıaqbaıdyń sýretin salǵan.

* * *

Qyrǵyzdar – shynymen de kisi qyzyǵarlyqtaı halyq. Úlgi alarlyqtaı úzdik dástúrleri jeterlik. Biz solardyń keıbirin ǵana keltirdik. Egemendiktiń eleń-alańynda Almatyda ótken qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń bir kezdesýinde marqum Sábetqazy Aqataev aǵamyzdyń «Bıeniń eki emshegi bar. Biri – sen, biri men, qyrǵyz baýyrym! Aqaev degen prezıdentiń bar. Ákesi – sen, sheshesi – men!» degeni bar edi. Endeshe, egizdiń syńaryndaı týysqan eldiń jan jadyratar jaqsysyn úırengenniń esh aıyp-shamy joq sııaqty.

Baǵalaı bilsek, Alataýdaı altynǵa aıyrbastamas asyl-aqyqtar men tórt­kúl jahannyń tórine shyǵýǵa laıyq jaqsy-jaısańdar bizde de barshylyq-aý...