Atom ónerkásibiniń ıgiligi

Tehnologııalyq derbestiktiń qozǵaýshy kúshi

Mysaly, 2023 jyldyń qarashasynda paıdalanýǵa berilgen Belarýs AES-niń №2 blogi elektr energııa­sy­na degen qajettiliktiń 40%-yn qamtamasyz ete aldy. Nátı­jesinde, 2 úlken GRES-tegi eski jáne tıimdiligi tómen bý energoblokteri paıdalanýdan shyǵaryldy. Onymen qoımaı, Reseıden ımporttalatyn tabıǵı gaz kólemi 5,6 mlrd tekshe metrge deıin qysqardy. Igilik munymen de bitpeı, qalalyq jylýmen jabdyqtaý júıesinde gazben jylytýdy elektrmen jylytýǵa ishinara aýystyrý múmkin boldy.

Dese de, atom ónerkásibiniń qyzmeti tek elektr energııasy mindetimen ǵana shektelmeı­di. Ol ártúrli saladaǵy tehno­logııalyq derbestikke qol jetkizýdiń qoz­ǵaýshy kúshine aınalady.

Ekono­mıkany ártarap­tan­dyrý­ǵa, ónerkásiptik óndi­ris pen óńirdiń ınvestısııa­lyq tartym­dy­lyǵyn arttyrý­ǵa, kadrlyq áleýet­ti damytýǵa jáne aralas sa­­lalarda materıaldarmen, qu­ry­lys jabdyqtarymen qam­tama­­syz etý, kommýnaldyq jáne bas­­qa qyz­metterdi kórsetý úshin bız­­nes­ti óristetýge san-salaly jol ashady.

Qansha jumys orny qurylady?

Túrkııa eliniń «Akkýıý» AES-niń qurylysymen tanysýǵa barǵan saparymyzda «Rosatom – halyq­aralyq jeli» jeke me­ke­mesiniń bas dırektory Vadım Tıtovty áńgimege tartyp, AES týraly birqatar máli­met­ke qa­nyq­tyq. Onyń aıtýynsha AES qury­lysynyń sharyq­taý kezeńinde nysanda ondaǵan myń adam jumys isteıdi. Statıs­tıkalyq málimetterge súıensek, jumys istep turǵan AES-te bir jumys orta eseppen ınfraqu­rylymda jáne onymen baılanysty salalarda 10 jumys ornyn ashady.

Halyqaralyq energetıka agenttiginiń (HEA) jahandyq ener­getıkalyq jumyspen qamtý týraly esebi bolashaqta atom ónerkásibi úshin bilikti jumysshylardyń tapshylyǵy bolatynyn boljap otyr. Taza energııaǵa kóshý búkil álemde kóbirek jumys orynyn qurýǵa múmkindik beredi. Atom energetıkasy jergilikti jáne aımaqtyq ekonomıkaǵa paıda ákeletin kóptegen jumys oryny men turaqty jumyspen qamtýdy qam­tamasyz etedi. Búkil álemde bel­sendi damyp kele jatqan ıadro­lyq medısına jáne basqa da tehno­logııalyq sektorlarda da joǵary bilikti kadrlar qajet bolady.

Iаdrolyq otyn energııa baǵasyn turaqtandyra ala ma?

Statıstıkaǵa súıensek, tabıǵı ýrannyń baǵasy gaz ben munaı baǵasyna qaraǵanda qubyl­malylyqqa az ushyraıdy. Sony­men qatar basqa energııa kóz­deri­men salystyrǵanda, elektr energııa­synyń qalypty qunynda ıadro­lyq otynnyń úlesi óte az jáne sha­mamen 10%-dy quraıdy. Janar­maı quıý stansalary úshin otyn­nyń úlesi – 60%, dızeldik zaýyt­tarda – 85%. Bul sońǵy jyl­dary kómirsýtegi otyny nary­ǵynda baıqalyp otyrǵan qubyl­malylyqtan saqtandyrady. Oǵan qosa, tolyq ıadrolyq otyn – otyn jınaǵy – joǵary qosylǵan quny bar kúrdeli joǵary tehnolo­gııa­lyq ónim. Sondyqtan jańa ıadro­lyq otynnyń baǵasy naryqtyq aýytqýlarǵa óte az ushyraıdy.

Iаdrolyq energııa qanshalyqty qaýipti?

Kóp zertteý atomdyq energııa­nyń kómir nemese munaıǵa qara­ǵanda áldeqaıda qaýipsiz ekenin kórsetedi. Mundaı qorytyndy ár saladaǵy ólim statıstıkasyn zerttep, zerdeleý arqyly jasalǵan. Tótenshe jaǵdaı kezinde, taý-ken kásiporyndarynda jáne elektr stansalarynda óndiristik apat kezinde, sondaı-aq aýanyń lastanýy nátıjesinde zardap shekken turǵyndardyń ahýalyna qarap, ár istiń anyq-qanyǵyn aıyrýǵa bolady. Kómir ónerkásibi – ólim kóp tirkeletin óndiris salasy. Onda 1 TVt/saǵ óndiris 100 adamnyń ómirin jalmaıdy. Munaı men bıootynnyń qaýpi shamaly az degenmen, termelep qarasań onyń da adam balasyna tıgizetin zalaly bastan asady.

Japonııadaǵy «Fýkýsıma-1» atom stansasyndaǵy apattan keıin MAGATE AES-ter úshin halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryn kúsheıtti. Endi atom elektr stansasyn jobalaýǵa qoıylatyn talaptar 10 myń jylda bir ret bolatyn tabıǵı apattardy eskeredi. Qalypty jumys kezinde AES mamanǵa, halyqqa jáne qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndirmeıdi. Degenmen AES-terde oqys oqıǵalar men apattardyń aldyn alý jáne olar oryn alǵan jaǵdaıda zalaldyń azaıýy keshendi túrde qamtamasyz etilýi tıis. Bul rette AES-tiń qaýipsizdik júıe­leri mańyzdy ról atqarady. «Fýkýsımadan keıingi» tıptegi zamanaýı AES-terde, atap aıtqanda, VVER-1200 býyny III+ bar AES-terde jer silkinisi kezinde qaýipsizdikti qamtamasyz etetin belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıeleriniń kombınasııasy qoldanylady. Rıhter shkalasy boıynsha 8, sý tasqyny, tornado jáne ushaq apattaryna tótep beredi.

Eń bastysy AES-te elektr energııasyn óndirý kezinde ottegi shyǵyny jáne kómirqyshqyl gazy ǵana emes, sonymen qatar basqa «parnıktik» lastaýshy zattardyń, ýly jáne kanse­rogen­dik zattar­dyń shyǵa­ryn­dylary bolmaıdy.

Iаdrolyq generasııa róli

Iаdrolyq energetıkanyń óte baı tarıhy bar. Birneshe býyn­nyń dáleldengen tehnologııalary áli kúnge qalypty jumys istep tur. Olardyń árqaısysy aldyń­ǵysynan qaýipsiz. Sońǵy jyl­dary atomnyń atmosferaǵa parnık­tik gaz shyǵaryndy­laryn azaıtý­daǵy jáne planetanyń klıma­tyn saqtaýdaǵy róli barǵan saıyn aıqyn bola bas­tady. Búgin­de kásibı mamandar men jurtshy­lyqtyń kóz aldynda atom ener­getıkasy dekarbonızasııa maqsa­tyna qol jetkizý úshin dálelden­gen jáne turaqty sheshim retinde qa­byl­dandy. Jahandyq klımat­tyq kún tártibi qazirdiń ózinde qosymsha zańnamalyq talaptardy belgilep, bıznes ortany júıeli túrlendirýge alyp keledi. Kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge mindetteme alǵan kóptegen elde atom energııasy uzaq ýaqyt boıy «jasyl» energııa kózi retinde jikteledi.

Sońǵy úsh jylda álemde atom ener­getıkasyna óte kúrdeli bet­bu­rys jasaldy. Byltyr Dýbaı­­da ótken COP-28 konferensııasyn­­da jetekshi elderdiń barlyǵy derlik klımattyń ózgerýimen kúresý úshin álemniń ıadrolyq qýaty 2050 jylǵa qaraı úsh ese artýy kerek degen málimdeme jasady. HEA-nyń boljamdaryna sáıkes, ıadrolyq generasııanyń qýaty 2022 jylǵy 417 GVt-tan 2050 jyly 620 GVt-qa deıin arta­dy dep kútilip otyr. Kóp­tegen na­ryq qatysýshylary qazirdiń ózin­de sheshýshi áreketke shaqyryp ja­tyr. Atom energııasy tómen kómir­tekti balanstyń negizi bolatynyna senetin kez áldeqashan jetti.

Jel men kún – energetıkalyq tepe-teńdiktiń qajetti element­teri. Olar ekologııalyq taza jáne ja­ńartylatyn energııa kózi retin­de maǵlum. Biraq belgili sebepterge baılanysty olar táýlik boıy turaqty elektr energııasyn óndirýdi qamtama­syz ete almaıdy. Tutynýshy­lardy energııamen qamtamasyz etýdiń jalpy senimdiliginiń tómendeýine jol bermeý úshin mundaı úzilissiz energııa kózderi eldiń energetıkalyq júıesine durys ıntegrasııalanýdy talap etedi.

Jahandyq konsensýs, birinshi­den, atomnyń «jasyl» taza energııa balansynda mańyzdy ról atqaratynyn aıtady. Ekinshiden, atom energııasy – aýa raıyna, ta­bıǵatqa, táýlik ýaqytyna qaramas­tan óndiriletin bazalyq energııa­ retinde energetıkalyq balansqa qosylýy kerek. Qazir qarqyndy damyp kele jatqan elderde atom energetıkasyn damytýdyń ser­pindi baǵdarlamalary bar.