Ahmet Birimjannyń zıraty

1871 jyly Torǵaıdyń Tosyn bolysynda týǵan. Orynborda gımnazııa, Qazanda ýnıversıtet bitirgen. Kásibı zańger. Á.Bókeıhannan 5 jas kishi, A.Baıtursynulynan 1 jas úlken. Ata-tegi – áıgili Shaqshaq Jánibek batyr, Shegen bı. Qaıyn jurty – Ábilqaıyr han tuqymy. Iаǵnı ataqty Seıdalın áýleti. Ákesi Qorǵanbek pen anasy Hansha da – belgili adamdar. Inisi Ǵazymbek – Túrkistannan Germanııaǵa oqýǵa baryp, M.Shoqaımen baılanysta bolǵan saýatty azamat.

Ahmet Qorǵanbekulynyń tarıhı dárejesin kóteretin eki-úsh qyzmeti bar. Ol – Reseıdiń Birinshi jáne Ekinshi memlekettik dýmasynyń depýtaty. Alash úkimetiniń múshesi. «Alash» partııasy baǵdarlamasy jobasyn ázirleýshilerdiń biri. Onyń arǵy-bergi jaǵynda, aýmaly-tókpeli kezeńde Ýaqytsha úkimettiń Torǵaı ýezi komıssary, bálshebekter zańsyz qýyp taratqan Búkilreseı Quryltaı jıynynyń Torǵaı halqy atynan saılanǵan delegaty. Keńestik Qazaq avtonomııasy Zań komıssarıatynyń, Joǵarǵy sotynyń múshesi.

Alash zııalylarymen bap pen baq, ómir men ólim synaǵan táýekel kezeńinde tanysyp, dos­tasty. Ǵumyrynyń sońyna deıin eldik murattan aınymady.

Ult zııalylaryna qatysty eski sýretter ishinen A.Q.Birimjanǵa qatysty eki-úsh beıne kózge ottaı basylady. Olardyń tarıhı máni de tereń. Birinshisi – Reseı memlekettik dýmasy depýtattarymen túsken sýreti. Sankt-Peterbor nemese Fın ormandary ishindegi kól jaǵasy. Alty musylman depýtaty. Eń shetinde Ahmet Qorǵanbekuly tur. Bári de senimdi, jigerli. Qoldarynda arabsha «Dýma» dep jazylǵan qaǵaz. Osy taqyrypta taǵy da birneshe fotosy bar. Ekinshisi – otbasymen 1925 jyly Orynborda túsken sýret. Munda A.Birimjan jasy 54-te bolsa da, birshama qartaıyp ketkendeı. Tipti seldirleý bolsa da saqal qoıypty. Arada eki jylǵa jetpeı dúnıeden ótkenine qarap, naýqas dińkelete bastaǵanyn shamalaýǵa bolady. Úshinshisi – asa mańyzdy foto. Bul – Ahmet Qorǵanbekulyn 1927 jyly 7 qańtarda (qaıratker 5 qańtarda qaıtqan) aqtyq sapar­ǵa shyǵaryp salý rásimi. Oqıǵa orny – Lenıngrad. Anandaı jerde tabyt tıelgen arnaıy arba tur. Janynda – qaıǵy jut­qan bir top qazaq. Foto anyq emes. Kónekózder «Osy top­tyń ishin­de Álıhan Bókeı­han basta­ǵan Alash tulǵalary, Muhtar Áýez, Ál­keı Marǵulan sekildi le­nıngradtyq stýdentter, qaıyn jurtynan Áýbákir Seıda­lın jáne qaıratkerdiń 17 ja­staǵy perzenti Batyrbek tur» dep derek beredi. Budan mynandaı oı túıemiz: naýqas meńdegen Ahmet Qorǵanbekulyn bilikti dárigerlerge qaratý úshin Lenıngrad saparynda qasynda osy Áýbákir men Batyrbek bolǵan. 5-ne Ahań ólimin telegrafpen habarlaǵanda, Máskeýdegi Á.Bókeıhan Lenıngradqa poıyzben 18 saǵattan keıin ǵana jete alady eken.

Endi biraýyz sóz Sankt-Peterbor­daǵy A.Q.Birimjannyń zıraty týraly. Zamandastarynyń esteliginde «onyń súıegi Volkov zıratynyń musylman bóliginde jerlengeni» aıtylady. Rasynda, ol – túrli din (pravoslav, protes­tant, ıýdeı t.b.) ókili qoıylǵan kóne qorym. Reseıdiń jazýshylarynan I.Týrgenevten A.Kýprınge deıin, ǵalymdarynan D.Mendeleevten  I.Pavlovqa deıin osy zıratqa jerlengen.

Myna zamanda Ahmet Birim­jan beıitine alǵashqylar qata­ryn­da zııarat ete barǵan qoǵam qaı­ratkeri, eks-senator Sabyr Qasy­mov: «Bul qorymǵa  HVIII ǵasyr­da I Petrdiń búıregi burǵan nemis lıýterandary qoıylǵan eken. 3 myńǵa tarta adamnyń, so­nyń ishinde álemge belgili tul­ǵa­lar eskertkishi anyqtalǵan. Soǵan qaraǵanda bolshevızm ke­zeńiniń ózinde Alash zııalylary óz seriktesterin sońǵy saparǵa laıyq­ty shyǵaryp salǵan. Onyń ba­syna qurmetpen qarapaıym ári maǵynaly aq qulpytas ornatqan. Peterbordyń Alash kezeńin, Alash taǵdyryn Ahmet Qorǵanbekuly súıegimen dáleldep jatyr», deıdi.

Ahańnyń jan jary Gúljaý­har Álmuhamedqyzy – Yrǵyzda aǵartýshy Y.Altynsary ashqan qyz­dar mektebiniń túlegi. Ataq­ty Yr­ǵyz basshysy, Orys jaǵra­fııa qoǵamynyń múshesi Əl­muha­med Seıdalınniń perzenti. Qa­zaqstannyń dańqty qos ǵaly­mynyń – hımık-akademık Ba­tyrbek Ahmetuly men fızıolog-professor Ińkár Ahmetqyzynyń, maıdanger-ekonomıst Murat Ahmetulynyń anasy. Qudaıdyń qudireti, Batyrbek Abaı atyndaǵy QazPI-di bitirip, ákesiniń súıe­gi jatqan Lenıngradtaǵy ýnı­versıtettiń aspırantýrasynda oqýǵa ańsary aýady. Kásibı emtıhannan súrinbeı ótedi. Biraq saıası synaq ońaı bolmaıdy. NKVD 1938 jyly ony abaqtyǵa jabady. Ustazdary men tilektesteriniń aýyz­birligi arqasynda 1939 jyly bosap shyǵady. Ekinshi dú­nıejúzilik soǵysqa qatysqan Muratqa da Lenıngradty qorǵaý buıyrady. Ol osynda aýyr jaralanyp,  qarýlastary járdemimen aman qalady. Sonda anasy ja­ryqtyq «Senderdi ákelerińniń arýaǵy jebedi!», deıdi eken...

Sankt-Peterbordaǵy Alash súıegi hám qulpytasy – qazaqtyń buralań tarıhynyń kýási.

Aıtýǵan Dosbı