Sýretti túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV, Erlan OMAR, «EQ»
Etnosport alamanynyń túńligin túrgen is-sharaǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Túrikmenstan Halk Maslahatynyń tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Tatarstan Respýblıkasynyń raısy Rýstam Mınnıhanov, Saha Respýblıkasynyń basshysy Aısen Nıkolaev, Mońǵolııanyń burynǵy prezıdenti Enhbaıar Nambaryn, Dúnıejúzilik etnosport konfederasııasynyń prezıdenti Bilál Erdoǵan, sondaı-aq IýNESKO, AО́SShK, BUU Dúnıejúzilik týrızm uıymy, Túrki memleketteri uıymy, TÚRKSOI, Túrki ınvestısııalyq qory, Túrki memleketteriniń Parlamenttik assambleıasy, Islam sport qaýymdastyǵy, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymynyń basshylary, Eýropa odaǵynyń Ortalyq Azııadaǵy arnaıy ókili jáne basqa da resmı tulǵalar qatysty.
Aıtýly alamandy ashyq dep jarııalaǵan Prezıdent Q.Toqaev kópten kútken baıraqty básekeniń mańyzy joǵary ekenin atady.
«Bul – álemdik aýqymda ótip jatqan aıryqsha mańyzdy is-shara. Qazaqstanǵa kelgen baýyrlas memleketterdiń basshylaryna zor rızashylyǵymdy bildiremin. Mártebeli meımandarǵa jáne sportshylarǵa shynaıy alǵys aıtamyn. Kóshpeliler órkenıeti – dúnıejúzi tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan órkenıet. Uly dala kóshpelileri ejelden baıtaq Eýrazııany meken etken. Olar jahandyq damý úderisine túbegeıli ózgeris ákeldi, sol zamandaǵy ozyq tehnologııanyń ıesi boldy. Kóshpeliler bes myń jyl buryn jylqyny qolǵa úıretti. Dúnıeni dúbirletken salt attylar mádenıetin qalyptastyrdy. Qýatty qarý-jaraq pen ǵajaıyp zergerlik buıymdar jasap shyǵardy. Saq dáýiriniń Altyn adamdary – sonyń aıqyn dáleli. Qazaq jerinen Ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı syndy ǵulamalar shyqqan. Olar ilim-ǵylymnyń damýyna orasan zor úles qosty.
Bizdiń babalarymyz alyp memleketter qurdy, úlken qalalar saldy. Uly dalada Otyrar, Túrkistan, Taraz, Saraıshyq sııaqty sáýletti shaharlar boı kóterdi. Kóshpeli jurt batys pen shyǵysqa kópir bolyp, túrli mádenıettiń jaqyndasýyna áser etti. Osy jerde ejelgi Ǵun ımperııasy, odan soń Túrik qaǵanaty saltanat qurdy. Olardyń dańqty jolyn Altyn Orda men Qazaq handyǵy jalǵastyrdy. Kóshpendiler órkenıeti – naǵyz kónekóz órkenıet. Shyn máninde, kóshpendi halyqtar barlyq qurlyqta bar. Olardyń izin Eýropa men Azııadan, Afrıka men Amerıkadan kórýge bolady. Kóshpelilerdiń mádenıeti, rýhanı qazynasy, qundylyqtary – ortaq. Kóshpeli halyq – eń aldymen, rýhy azat jurt. Kóshpeliler úshin ómir – máńgilik qozǵalys. Olardyń ár qadamy – jańa álemge jasalǵan jasampaz qadam», dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq Prezıdent qazaq ejelden qonaqjaı halyq ekenin, jańalyqqa jany qumar, túrli mádenıetke ashyq jurt ekenin atap ótti.
«Bizdiń ómir saltymyz tabıǵatpen erekshe úılesim tapqan. Kóshpeliler – týmysynan qaısar halyq. Kóshpelilerdiń uly kóshi eshqashan toqtamaıdy. Myńdaǵan jylǵa jalǵasqan osy kósh qazir basqasha sıpatqa ıe boldy. Kóshpeli ómir salty qaıta jańǵyrdy. Jahandaný dáýirinde eshqandaı shekara joq. Bir sózben aıtsaq, qazir zamanaýı kóshpendiler paıda boldy. Biz bilim alý, jumys isteý úshin qonys aýdaramyz, basqa elderge saıahat jasaımyz. Bul dáýirde biz erkindik rýhyn saqtaı bilýimiz kerek. Jańa zamannyń jaqsy qasıetterin boıǵa sińirý qajet. Biz – dańqty kóshpendilerdiń muragerimiz, batyr babalardyń urpaǵymyz. Olar el men jerdi qorǵap, ulan-ǵaıyr dalany bizge amanat etti. Osy qasterli murany kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, jas býynǵa tabystaý – bárimizge ortaq paryz.
Kóshpeliler oıyndary – osyndaı ıgi maqsattan týǵan biregeı joba. On jyl buryn osy jarysty alǵash uıymdastyrǵan qyrǵyz baýyrlarǵa alǵys aıtamyn. Bul – ulttyq sport túrlerinen ótetin álemdegi eń iri doda. Ony Kóshpeliler olımpıadasy deýge bolady. Bul oıyndar dala órkenıetin jer jahanǵa pash etedi. Sport – ózara qurmet pen syılastyq sımvoly. Sporttyń basty mıssııasy – halyqtar dostyǵyn nyǵaıtý. Qazaqstan búkil álemge beıbitshilik pen kelisim mekeni retinde tanymal. Elimizde túrli etnos ókilderi tatý-tátti ómir súrip jatyr. Biz alys-jaqyn sheteldiń bárimen tyǵyz baılanys ornattyq. Basqa memleketter de ózara dostyq qatynasta bolǵanyn qalaımyz. Sondyqtan Kóshpeliler oıyndary yntymaǵymyzdy bekemdeı túspek», dedi Prezıdent.
Aıtýly alamannyń bastalýymen quttyqtaǵan Prezıdent «Uly dala dúbiri» elimiz úshin tarıhı oqıǵa sanalatynyn, Saryarqanyń saıyn dalasy 5 kún boıy dúbirge tolyp, kúlli álem jurty naǵyz kóshpelilerdiń bolmysyna kýá bolatynyn aıtyp, birlik pen tatýlyqtyń toıy tarqamaı, túbi bir baýyrlas elderdiń dostyǵy máńgi bolýyna tileýlestigin bildirip, V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ashyq dep jarııalady.
Saltanatty is-sharada sóz alǵan Dúnıejúzilik etnosport konfederasııasynyń prezıdenti Bilál Erdoǵan kóktemgi sý tasqynynda Qazaqstannyń birneshe oblysy zardap shekkenin, qysqa ýaqyt ishinde tabıǵı apattyń zalalyn eńserip, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda daıyndyqty da joǵary deńgeıde ótkergenine alǵysyn jetkizdi.
«Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn tamashalaýǵa Qazaqstan elordasy Astana qalasyna at basyn burǵanyma óte qýanyshtymyn. Bul is-shara – tek dástúrli sport túrlerin biriktirý úshin ǵana emes, álemge ortaq mádenı muramyzdy saqtap qalýǵa jáne ony bolashaq urpaqqa tabystaýǵa bel býǵanymyzdy kórsetetin mańyzdy oqıǵa. Qazaqstan kóshpeliler oıyndaryn uıymdastyrýǵa kóp kúsh jumsady. Bul qazaq halqynyń kúsh qýatyn, dástúrge degen adaldyǵyn aıqyn kórsetti. Dúnıejúzilik etnosport konfederasııasynyń maqsaty – dástúrli sport túrlerin dúnıejúzine taratý. Bes qurlyqtaǵy 22 memlekette 32 múshesi bar bul doda – sporttyq saıys qana emes, mádenı baılyǵymyzdyń, baýyrlas dostyǵymyzdyń, aǵaıyndyq yntymaǵymyzdyń da jarqyn kórinisi. Astanada «Uly dala dúbiri» uranymen ótken bul qundy jıyn tek sport jankúıerleri arasynda ǵana emes, sonymen qatar barlyq el, ásirese Túrkııa men Qazaqstan úshin jańa dostyq, yntymaqtastyq, mádenı aýys-túıiske serpin beretinine nyq senemin», dedi B.Erdoǵan.
Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary, Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn uıymdastyrý komıtetiniń tóraǵasy Roman Sklıar rýhanı qundylyǵy múddeles túrki elderiniń bereke-birligin kórsetetin aıtýly is-shara ekenine toqtalyp, dúbirli dodany ótkizýge atsalysqan jandarǵa, sonymen qatar 20 memleketten kelgen 1 600 eriktige de zor alǵysyn jetkizdi.
Dúbirli dodanyń ashylý saltanatynda qazaq jerin meken etetin túrli etnos ókilderiniń balalary Qazaqstan Týyn alyp shyqty. Budan keıin elimizdiń Ánurany shyrqalyp, qalyptasqan dástúr boıynsha kóshpeliler oıyndaryna qatysýshy sportshylardyń sherýi ótti.
Aýqymdy sahnalyq qoıylymnyń basynda kóshpelilerdiń tarıhy men dúnıetanymy týraly «Kóshpeliler fılosofııasy» beınerolıgi kórsetildi. Álemdik mádenıet pen órkenıetke óz yqpalyn tıgizgen nomadtar murasy – bizdiń bolmysymyz, maqtanymyz. Kópshiliktiń nazaryna usynylǵan «Jerdiń jaralýy» dep atalatyn birinshi bólim qoıylymy sol qasterli muranyń máni men mazmunyn ashyp, tereńnen syr shertedi. Munyń mazmuny mynadaı: «Kóshpeliler tarıhy jer jaralǵannan bastaý alyp, temir men qola dáýirinde qaryshtady, saqtar men ǵundardyń kezinde damyp, daralandy. Túrki qaǵanatyn quryp, Uly Jibek jolymen birge jer tanydy, ózin tanytty, Joshy han ulysy – Altyn Orda tusynda gúldenip, Qazaq eliniń negizin qalady. Kóshpelilerdiń bolmysy tabıǵat-anamen bite qaınasyp jatyr. Olar tabıǵatpen ejelden jarasymdy qarym-qatynas ornatyp, úndestikte ómir súrdi. Kóshpeliler fılosofııasynda basqa halyqtar tárizdi eki dúnıeniń Álem men Adamnyń syryn ashýǵa umtylǵan. Aspan deneleriniń qozǵalysyna qarap, ózinshe oı túıgen. Juldyzdy álemniń jumbaqtaryn ashýdy arman etken. Nátıjesinde, dúnıe týraly túsinigi, kózqarasy qalyptasqan».
Osy kezde biz sahnadan akterlerdiń oryndaýynda kóshpeli halyqtyń aspan denelerine qarap baǵdaryn aıqyndaǵanyn, shaqpaq tastardy soǵyp ot shyǵarǵanyn, sý kózderin tapqanyn tamashaladyq.
Sodan keıingi ekinshi bólim – «Altyn jaýyngerler sherýi». Bul kórinisten biz kóshpelilerdiń dóńgelekti oılap tapqanyn, altyn tústi jaýyngerlerdiń ónerin, sadaq tartqanyn, sán-saltanaty kelisken sáıgúliktermen shyqqan Attıla men Tomırıstiń obrazyn kórdik.
Búkil sahnany jańǵyrtyp, Kúltegin beınesi búı dedi:
«Tún uıyqtamadym,
kúndiz otyrmadym,
Elimdi Sýǵa batyrmadym,
Otqa kúıdirmedim.
Eshkimge bastaryn ıdirmedim!
Táńirim jarylqap,
Taýsylǵan qutym qaıtadan quıyldy.
Shashylǵan yrysym qaıtadan jıyldy...»
Osy tusta sahnanyń tórin qaq jaryp júgirip ótken kók túrikterdiń totemi – bóriler sherýin tamashaladyq. Osylaısha, úshinshi bólim túrkitildes halyqtardyń altyn besigi ór Altaıdaǵy Túrki qaǵanaty týraly boldy.
Al tórtinshi bólim Uly Jibek jolyna arnaldy. Tutas qurlyqtyń taǵdyryna áser etken Uly Jibek joly – Batys pen Shyǵystyń arasyn jalǵaǵan saýda-sattyq dańǵyly ǵana emes, ilim-bilimniń, din men dildiń, mádenıet pen tildiń toǵysyp, tolysqan altyn kópiri, qalalardy damytqan álemdik órkenıettiń jetistigi. Atalǵan bólimde osy taqyryptyń mazmunyn sahnany Uly Jibek jolyna aınaldyryp, túıelermen júrip ótken ártister ústeı tústi.
Besinshi bólimde Joshy han ulysynyń, Altyn ordanyń saltanat qurǵanyna kýá boldyq. «Násili nurdan jaralǵan, sadaǵyn saǵymǵa ilgen saıypqyran Shyńǵys han. Qazaqstannyń keń dalasyn Edil men Dýnaıǵa qosqan baıtaq memleket – alty jarym ǵasyr asyr salǵan Joshy ulysy. Jany bar jaralǵan namys pen tekten, el erkindigi úshin ystyq qanyn tókken, búgingi qutty meken, baıyrqaly qonysty bizge mıras qyp ketken asyl tekti, artyq týǵan atalarymyzdyń Altyn ordasy – Joshy ulysy» dep daýystaǵan jańǵyryq árbir kórermenniń rýhyn bir silkintip qoıdy.
Al sońǵy bólim «Qazaq eli» dep ataldy. Osy sátte sahnada alyp shańyraq kóterilip, qazynamyzdyń qoryndaı sandyqtardan muramyzdyń aqtarylǵan kórinisi qoıyldy. Túrli etnos ókilderinen quralǵan ártister sahna tórin toltyryp, bir shańyraqtyń astyndaǵy tatý-tátti ómirdi kórsetti. Bul bólim Qazaqstannyń halyq ártisi Dımash Qudaıbergenniń «Kıeli meken» ánimen túıindeldi.
Sodan soń daýylpazdaryn dúbirletip ortaǵa sarbazdar keıpinde 130 ártis shyqty. Baǵzydaǵy nomadtar áskerinen bastap búgingi izbasarlary sarbazdarymyzǵa deıingi jaýyngerlik rýhtyń sabaqtastyǵy saltanat qurdy. «Abyroı» toby Qurmet qaraýyl rotasynyń sarbazdarymen birge «Rýh» ánin asqaqtatyp oryndady.
Sońyna taman jahandyq deńgeıde tabıǵatty saqtaý taqyryby kóterilip, tirshiliktiń nári – sý bir arnaǵa kelip qosyldy. «Birlik kerýeni» beınerolıgi kórsetildi. Onda Qazaqstannyń barlyq óńirinen ákelingen kıeli bulaqtardyń sýy Taıqazanǵa qalaı quıylǵany beınelendi. Muny elimizdiń túkpir-túkpirinen óńirdiń dástúri men stılinde bezendirilgen «Kerýenmen» batyrlar ákelgen. Osy oraıda 2014 jyldan beri Qyrǵyzstannyń bastamasymen Kóshpeliler oıyndarynyń qasıetti sımvoly Sý bolyp kele jatqanyn atap ótken jón.
«Týǵan el» atty qorytyndy ándi Qazaqstannyń Eńbek eri, halyq ártisi Roza Rymbaeva, Qazaqstannyń halyq ártisi Dımash Qudaıbergen jáne tanymal ártister Nazym Saǵyntaı, Áıgerim Altynbek, Nematıllo Zkrýllaev, Aırı, Evgenıı Chaınıkov jáne taǵy ánshiler oryndady.
Osynaý ǵajaıyp shoýdy 3 myńǵa jýyq adam joǵary deńgeıde oryndap shyqty. Qoıylymdy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń vedomstvolyq baǵynysty uıymdary, oblystyq óner uıymdary men basqa jaqtardan shaqyrylǵan ónerpazdar men ujymdar daıyndady. О́ner maıtalmandary án men jyrǵa bólep, kóshpeli halyqtyń ór rýhyn pash etetin baǵdarlama stadıonǵa jınalǵan 20 myń kórermenge erekshe áser syılady.
Saltanaty kelisken bul ashylý rásimi tikeleı efırden dúnıe júzine tarady. Elimizdiń «Qazaqstan», «Qazsport», «Habar», «El arna», «Jibek joly», «Silk Way», «Sport Plus» arnalary kórsetse, shet memleketterden Túrkııanyń TRT AVAZ arnasy, Qyrǵyzstannyń 5 telearnasy, halyqaralyq «Mır», «Mır 24» arnalary, Reseıdiń «Start LIVE» sport arnasy, Tatarstannyń «TNV Qazan» telearnasy, О́zbekstan men Túrikmenstannyń memlekettik arnalary «Astana Arena» stadıonynan tikeleı efırde habar taratty. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen Kóshpeliler oıyndary tarıhynda mundaı halyqaralyq deńgeıde aýqymdy telehabar taratý alǵash ret júzege asyryldy. Iаǵnı 2010 jyldan beri Qyrǵyzstanda úsh márte, Túrkııada bir ret jalaýy jelbiregen kóshpeliler oıyndarynan tikeleı aqparat taratý aǵysy mundaı aýqymdy bolǵan emes.
Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary 2014 jyly Qyrǵyzstannyń Sholpan-ata qalasynda uıymdastyrylǵanda 10 sport túri boıynsha 19 elden 583 sportshy qatysty. 2016 jyly da osy shaharda ótip, 62 elden 1 200 sport 21 sport túrinen medaldar jıyntyǵyn bóliske saldy. 2018 jyly 82 memleketten 2 000 sportshy 37 sport túrinen saıysqa tústi. Eki jyl buryn Túrkııanyń Iznık qalasynda uıymdastyrylǵan alamanǵa 102 elden delegasııa qatysyp, 3 myńnan asa sportshy dodaǵa qosyldy.
Orynbek О́TEMURAT,
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
