Qaharman qaǵıdaty

Sát Besimbaıuly 1939 jyly Almaty oblysy, Ile aýdany­nyń QazSIK aýylynda dúnıege kelgen. О́ziniń «Janym sadaǵa» atty ǵumyrnamalyq kitabynda: «Shynynda ómirge kelgen kú­nim 6 qyrkúıek, al qujattarda 17 qyr­kúıek dep kórsetilgen. Ol – qate, árıne. Sebebi 10-synypta oqyp júrgen kezimde jeke kýá­lik alaıyn dep alǵash berilgen týǵan kýáligimdi izdestirip edim, taba almadym. Joǵaltyp alyppyn. Ile aýdanynyń ortalyǵyna baryp, ZAGS organdarynan surasam, maǵan olar 17 qyrkúıekte týǵan­syń dep jazyp berdi», deıdi.

Almaty qalasynda orta mek­tepti bitirgen soń, 1963 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń zań fa­kýltetin zańger mamandyǵy ­boıynsha, KSRO MQK №302 Mınsk mektebin, 1971 jyly KSRO SIM Joǵary dıplomatııalyq mek­tebin támamdaıdy.

Atalǵan ǵumyrnamalyq kita­bynda ákesi Besimbaı sharýaǵa asa uqypty, jurtqa sózin ótkizgen, elge syıly kisi bolǵanyn jazady. «Kózin kórgen kisilerdiń aıtýynsha, ol kisi jurttyń shar­ýa­sy nemese óz sharýam dep eshqashan bólip jarmaıdy eken, barlyǵyn beıne ózinikindeı kórip, bel sheship, bilek sybanyp, kirisip ketetin kórinedi. Ortaqtyń sha­rýa­sy dese, kúsh-jigerin aıama­ǵan. Jetim-jesirge, múgedek, kem­baǵal kisilerge qamqor­lyǵy aıryqsha bolypty. Keshegi qıyn-qystaý jyldary basyna is tús­ken kisiler: «Otbasymda talshy­ǵym bolmaı otyr», dep qol jaıyp surap kelse, qazanyndaǵy asy­na deıin aq jarylyp salyp beretin saqy myrza bolypty», dep eske alady.

Osynaý ákesiniń el maqtaǵan ıgi qasıetteri balasynyń boıy­na da daryǵan bolsa kerek. О́ıt­keni Sát Besimbaıuly da eline, jerine qyzmet qyldy, halqynan baryn da, naryn da aıamady. Oqýdy aıaqtaǵan soń sanaly ǵumyryn el múddesine arnap, úlken eńbek joldarynan ótti. Alǵashqyda 1956 jyly Almaty oblysy, Ile aýdanynyń «Komsomol» ujym­sharynda jumysshy bolyp, keıin Boraldaı kirpish zaýytynyń vagonshy-jumyskeri, Almaty oblystyq prokýratýrasynyń tergeýshisi, KSRO MQK kadrlyq ofıseri, MQK basqarmasynyń bastyǵy laýazymyna deıingi qyz­met jolynan ótti. Elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin 1991 jyldyń qarasha aıynan Almaty qalasy jáne Almaty oblysy boıynsha MQK basqarmasynyń bastyǵy laýazymyna taǵaıyndalady. 1993 jyly aldymen Ulttyq qaýip­siz­dik qyzmeti tóraǵasynyń birin­shi orynbasary, osy jyldyń jeltoqsan aıynda UQK tór­aǵasy laýazymyn qolyna aldy. Sony­­men qatar Prezıdent Kúzet qyzme­ti­niń bastyǵy – Res­pýblıka­lyq gvardııa qol­basshysy, Res­pýb­lıka­lyq gvardııa qolbasshysy ­qyzmet­terin atqaryp, odan joǵary kóterile kele 1999 jyly elimiz­diń Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldy.

Jańa myńjyldyq bastal­ǵan jyldary Prezıdent keńes­shisi – Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik qyz­metkerleriniń qyzmet ádebin saq­taýy jónindegi komıssııanyń, Prezıdent janyndaǵy Aza­mat­tyq máseleler jónindegi ko­mıssııanyń, «Eýro-Azııa Eır In­terneshnl» AAQ Halyqaralyq eýrazııalyq áýe kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy bolyp eńbek atqarsa, 2007 jyldan tórtinshi shaqyrylymdaǵy Májilis depýtaty boldy.

Jas táýelsiz memleket úshin qaýipsizdik máselesi – eń basty orynda. Sát Besimbaıulynyń aldymen Ulttyq qaýipsizdik ko­mı­tetinde, keıin Qorǵanys mınıstrliginde qyzmet etken jyl­dary azat elimizdiń býyny bekip, boıyn tikteı bastaǵan jyldarymen tuspa-tus keldi. Álemdegi kólemi jaǵynan toǵyzynshy terrıtorııany ıemdenip otyrǵan jańa memlekettiń aıaqqa turýyn qalamaıtyn, múmkindik bolsa, sha­lyp jyǵýǵa daıyn turǵan túr­li kúshter joq emes edi. Atalǵan eki qyzmette de bú­gingi Halyq qaharmany bastaǵan qyraǵy ujym qybyr etkenniń bárin qalt jibermeı, eldiń irgesin, jerdiń tutastyǵyn saqtaý jolynda aıanbaı eńbek etti.

Sát Toqpaqbaev ekinshi myń­jyldyq aıaqtalar tusta Qorǵa­nys mınıstrliginiń basshylyǵy­na ­kel­gen ýaqytta 1992–1993 jyl­dary bastalǵan aýyrtpalyq áli de ásker salasyna salmaǵyn salyp turǵan-dy. Ol bizdiń gazetke bergen bir suhbatynda jaǵdaı­dyń ońaı bolmaǵanyn bir mysal­men keltiredi: «Qyzmetime kiriske­sin úsh aıdan keıin Qaýipsiz­dik keńesinde qorǵanys salasy máselesi qaralatyn boldy. Ol kezde áskerı oqý-jattyǵýlar ótkizile bermeıtin. Tankisi atyp, ushaqtary ushpaıtyn ásker bolýshy ma edi. Aqsha jetpeı, tamaq­tyń ózin áreń berip otyrǵan kez. Men ásker basyna kelgende soltústik óńirlerdegi garnızondarda jatyn oryndardaǵy temperatýra 12-14 gradýstan as­paıtyn. Sol jerde bir kapıtan­men sóılestim. Álgi ofıser óziniń oqý bitirip, áskerı bólimge kelgenine jeti jyl bolǵanyn, bar tapqan-taıanǵany balabaqshaǵa jumsalatynyn, zaıybynyń ju­mys istemeıtinin, sondyqtan da eń­bek demalysynda eshqaıda shyǵa almaıtynyn aıtqan edi. Sonyń barlyǵyn Prezıdentke jetkizdim. Qaýipsizdik keńesiniń otyry­sy­nan keıin ishki jalpy ónimniń ­1 pa­ıyzyn qorǵanys salasyna ­berý týraly sheshim shyǵaryldy», dep aıtady.

Sát Besimbaıuly qorǵanys salasyn basqaryp turǵan jyldary elimizde ekinshi ret Áskerı doktrına qabyldandy. О́mir bir ornynda turmaıtyny sekildi ásker salasynyń doktrınasy da ýaqyt talabyna saı ózgerip tu­rýǵa tıis. Sol kezdegi Qorǵanys mı­nıstrliginiń basshylyǵy beı­bit saıasat ustanatyny­myz­dy kórsetetin doktrına dúnıe jú­zine ashyq bolǵanyn alǵa tartady. Sát Toqpaqbaevtyń ózi at­sa­lysqan qujatty ázirleý bary­synda NATO-ǵa múshe, múshe emes elder men otandyq úkimettik emes uıymdar pikirleri jan-jaq­ty eskeriledi. Oǵan deıingi áske­rı qujatta keńestik júıeniń usta­nymy basym bolyp, áskerimiz Semeı óńirinde ǵana shoǵyrlan­ǵan-dy. Doktrınany ázirleý barysynda áskerdi tórt okrýgke bó­ledi. Bir áskerı okrýg sol Semeı­de qalsa, ekinshisi – Tarazda, úshin­shisi Aqtóbede jáne sońǵy­sy Qaraǵandyda ashyldy. «Bir sóz­ben tujyrymdap aıtar bolsam, el­diń táýelsizdik tarıhymen bir­ge Qarýly Kúshteri de aıaǵynan nyq turyp, daıyndy­ǵy joǵary deń­geıge kóterildi», deıdi ol.

Sát Besimbaıuly laýazymdy qyzmetterde atqarǵan eńbegi­nen bólek, jastardy otansúıgish­tik­ke, alǵyrlyqqa, batyldyqqa tárbıeleýge qosqan úlesiniń ózi – bir tóbe. Ol árbir kezdesýinde, suhbattarynda el men jerdi qor­ǵaýdyń ár qazaq úshin abyroıly paryz sanalatynyn aıtyp keledi. Al jerdiń shetin kúzetetin, el basyna kún týǵanda jaýmen alǵash bolyp betpe-bet keletin kúsh ásker ekeni málim. Sondyqtan áskerı qyzmetker bolý – jaýapkershiligi mol qyzmet.

«Ol úshin ózińdi ylǵı daıyndyq ústinde ustaý kerek. Bilimińdi únemi jetildirip, jigerińdi janyp otyrýǵa tıissiń. Jastarǵa aıtarym: elińdi, Otanyńdy súı, soǵan qyzmet et. Elge jasaǵan eńbek esh ketpeıdi. Seksenge qaraǵan shaǵymda elime qajet bolsam, áli de qyzmet etýge daıynmyn», deıdi ol.

Qorǵanys salasymen qosa, Sát Besimbaıulynyń ulttyq qaýipsizdik salasyna da sińirgen eńbegi zor. Shyn máninde bul eki salany bir-birimen sabaqtasyp jatyr deýge bolady. Ekeýiniń de maqsaty, túptep kelgende – eldi qorǵaý, syrtqy kúshterge toıtarys berý. О́ziniń áriptesi, ulttyq qaýipsizdik organdarynyń ardageri Erjan Isaqulov: «Onyń ómiri men tájirıbesi elimizdiń qaýipsizdik salasyn bekemdeýge jumsaldy. Sát Besimbaıuly «kúshtik qurylymdar» qataryna jatatyn, eldiń qorǵanysy men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin tórt birdeı áskerı sanattaǵy memlekettik organnyń egemen elimizdiń múddesi men talaptaryna sáıkes jańadan qurylýyna jáne qalyptasýyna basshylyq jasap, olardyń tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan, ómirdiń qatal syndarynan aman ótip, qyzmeti baǵalanyp, general-polkovnık dárejesine jetken ultjandy azamat», dep baǵalaıdy.

Joǵaryda biz keıipkerimiz­diń «Janym sadaǵa» atty ǵumyr­baıandyq kitabyn tilge tıek ettik. Bul eńbekti ol mereıli 80 jasqa tolý qarsańynda jazyp, jaryqqa shyǵarǵan edi. «Kóbi «Kitaptyń aty erekshe eken. Nege bul atty tańdadyńyz?» dep suraıdy. Bul kitapta elimizdiń qaýipsizdigin qor­ǵaý jolyndaǵy óz basymnan ótken oqıǵalar men zamandastarmen birge atqarǵan ister jaıly aıtylady. Bolashaq urpaq boıynda patrıottyq sezim men azamattyqty qalyptastyrýdaǵy áskerı-patrıottyq tárbıeniń mańyzyn túsindirýge tyrys­tym. Rasynda, bizdiń Otanymyz bireý ǵana, ol – Qazaqstan. Elimizdiń kórkeıýi, órkendeýi úshin árqaısymyz óz qoly­myzdan kelgenshe úles qo­sýǵa tıispiz. Urpaǵymyzdyń bo­ıyna jastaıynan patrıottyq sezimdi qalyptastyra bilsek, bizdiń utarymyz anyq. Shynaıy nıet bolsa, bárin de jasaýǵa bolady», deıdi ol bir suhbatynda.

Iá, adam balasy eldiń yqy­lasyna, halyqtyń qoldaýyna sol el men jerge degen mahabbat arqyly ıe bolsa kerek. Halyq qaharmany Sát Toqpaqbaevtyń boıynda osy asyl qasıet bar. Týǵan jeriniń budan da bıik tuǵyrǵa qonýy, ushpaqqa shyǵýy úshin talmaı eńbek etti, alǵa qoıǵan maqsaty­myz­ǵa jeterinen eshqashan úmitin úzbedi.

«Qazaqtyń bolashaǵy jar­qyn. Sebebi eń úlken qundylyq táýelsizdik qolymyzǵa tıdi. Álem­de óz Otany, jeri joq qansha­ma ult bar. Olardyń keıbiriniń sany tipti 50 mıllıonǵa deıin jete­di. Tarydaı shashyrap tórt-bes memlekette ómir súrip jatyr. Olar «Meniń Otanym – osy!» dep aıta almaıdy. Al biz qaı jerde júrsek te, arqamyzda Qazaqstan degen elimiz bar. Sondyqtan biz úshin eń qymbaty – elimizdiń táýelsizdigi», deıdi taǵy bir sózinde.

Elge qyzmet etýdi kásibı, adamı paryzy sanaǵan Sát Besim­baı­ulyna Pre­zıdent Jar­ly­ǵy­men eń joǵary ataq – «Halyq qaharma­ny» ata­ǵy­nyń berilýin de sol eren ­eń­be­­­giniń óteýi dep túsinemiz. Biz jaq­sy jańalyqty estı sala ke­ıip­keri­mizdiń ózine habarlasyp, be­ril­gen marapatqa qatysty pikiri ­men áserin bilgen edik.

– Buny men eń aldymen ha­lyq­tyń bergen baǵasy dep qa­byl­daımyn, – dep aǵynan jaryldy ol. – Biz oqýdy bitirip, qyzmetke kiris­keli halyqtyń ortasynda júrdik. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyndyqta da, qýanyshta da elmen birge boldyq. Zeınetke shyqqannan keıin de ásker salasynan alystaǵan emes­pin. Kúni keshe Qonaev qala­syndaǵy áskerı bólimde bolyp, sarbazdarmen kezdesý ótkizip qaıttym. Sondyqtan bul marapat – eldiń bergen syıy. Halqyma rahmet aıtamyn.

Iá, halyqtyń jady – tasqa qashalǵan jazýmen teń. Halyqtyń bergen baǵasy – shyn baǵa. Irgeli ister umytylmaıdy, elge eńbegi sińgen esimder ulyqtalady.