Qallekıdiń «Abaıy»
Qalıbek Qýanyshbav atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatry Prezıdent pármenimen ulttyq mártebe alǵannan bergi alǵashqy, al jalpy rettilik boıynsha 34-teatr maýsymyn ashty. Jańa maýsym shymyldyǵy dástúr boıynsha M.Áýezovtiń «Abaı» qoıylymymen túrildi. Sýretshi Qanat Maqsutov sahnalyq sulbasyn syzǵan spektakldiń qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Álimbek Orazbekov, hormeısteri – Amantaı Jumashev.
Ǵasyrlar boıy qalyptasqan kertartpa ádet-ǵuryp pen mylqaý kúsh, dúleı zamandy aıyptap ótken Abaı oıy, Abaı fılosofııasy jazylǵannan beri arada qansha jyl ótse de, búgingi kórermen úshin de kókeıkestiligin joǵaltqan joq. Kerisinshe ýaqytpen birge ózektiligin arttyryp, zamanmen birge jandanyp keledi. Onyń syry – Muhtar Áýezov Abaı taqyryby arqyly kúlli adamzattyq máselelerge qalam tartty. Pesa ómirge kelgennen beri talaı márte sahna kórip, sonsha ret júrekterge jol saldy. Máselen, rejısser Álimbek Orazbekovke deıin de Abaı taqyrybyna soqpaǵan sahna sýretkeri sırek. Áıgili Asqar Toqpanov qoltańbasynan bastap, Sh.Aımanov, Á.Mámbetov, Ǵ.Haırýllına, J.Omarov, E.Obaev, N.Jaqypbaı, Á.Orazbekovten beri qaraı da tizbektelip kete beredi. Biz tamashalaǵan spektaklde Aǵa Abaı rólin Qazaqstannyń Halyq ártisi Tilektes Meıramov, Abaı rólin Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken О́teýil somdady.
Iá, ár dáýirdiń Abaıy sahnany ózinshe túrlendirip, talǵampaz kórermen kóńiline ózgeshe órnek salsa, aqyn beınesiniń áıgili Qallekı dástúrin jalǵaǵan jańa zaman bederindegi kemeline kelgen úzdik kelbetin akter Nurken О́teýilov izdenisinen tanýǵa bolady. Ol sahnada aqyn bolyp, adam bolyp ǵumyr keshedi. Bul qoıylymda siz qazaq teatrlarynan tym jıi kóretin saqalyn salalap, alysqa kóz tigip, sheksiz-shetsiz oı tuńǵıyǵyna berilip, jansyz hám jattandy pálsapa soqqan «músin Abaıdy» emes, ómir usynǵan taǵdyrdyń túrli tálkegine jer basyp júrgen jumyr basty pende, et pen súıekten jaralǵan júrekti jan ıesi retinde ún qatqan aqynnyń kóńil kúı qubylýyna, qýanyshy men qınalysyna, danalyǵy men kúreskerligine, qysqasy, bir adamnyń boıyna toǵysqan san túrli minezdiń jan-jaqty keskindelýine kýá bolasyz. Nurkenniń Abaıy sahnada qarapaıymdylyq pen shynaıylyqqa barynsha ekpin túsiredi. Sondyqtan da akterdiń qaharmany tulǵalar jaıly sahnaǵa jıi shyǵatyn ataýy ózge bolǵanymen, keıiptelýi birdeı, birin ekinshisinen daralaıtyn ereksheligi kemshin birtıpti minez ıesi emes, ómirdiń bar synaǵyna sergek qarap, jan júregimen qýanyp kúle de bilgen, egilip jylaı da alǵan pende Abaı. Qoıylym sonysymen júregińdi qozǵaıdy, oıyńdy oıatady.
Jalpy, Qallekı teatrynyń elordamyz – Astananyń rýhanı-mádenı ómirinde alatyn orny aıryqsha. Osydan týra 33 jyl buryn rejısser, qaıratker tulǵa Jaqyp Omarovtyń bastamasymen bas shahar tórinde tý tikken mádenı oshaq búginde shyǵarmashylyq qanatyn keńge jaıyp, ónerdiń úlken ordasyna aınaldy. Munda qazaq teatr óneri rejıssýrasynyń reformatory, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyq Qaharmany Ázirbaıjan Mámbetovtiń, Qazaqstannyń halyq ártisi Qadyr Jetpisbaevtiń izi saırap jatyr. Ult teatrynyń abyz aqsaqaly Qalıbek Qýanyshbaevtaı ańyz akterdiń aıaýly esimi hám taǵylymdy joly menmundalap shaqyrady ár kórermenin.
Uly Muhtar Áýzovtiń klassıkasymen shymyldyq ashqan teatr aldaǵy ýaqytta kórermenin úzdiksiz qýantýǵa, jańalyǵymen tańǵaldyrýǵa saqadaı saı. Teatrdyń qyrkúıek aıyndaǵy repertýaryna M.Áýezovtiń «Qaragóz», «Aıman-Sholpan», G.Nızamıdiń «Láıli-Májnún», D.Ramazannyń «Joshy han», S.Turǵynbekulynyń «Shámshi», J.Shaıhıslamuly, Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek», G.Bıýhnerdiń «Voısek», O.Bókeıdiń «Uıqym kelmeıdi», Sh.Aıtmatovtyń «Qyzyl oramaldy shynarym», Q.Jıenbaıdyń «Patsha kóńilim, ne deısiń?!.», E.Fılıpponyń «Áıel qupııasy», A.Dýdarevtiń «Kesh» spektaklderi men halyq aspaptar ansambli men sımfonııalyq orkestrdiń konsertteri enip otyr.
Sonymen qatar qyrkúıek aıynda M.Áýezovtiń «Qaragóz» tragedııasy (rejısseri – Gúlsına Mırǵalıeva) Aqtaý qalasynda ótetin III Halyqaralyq «Ábish álemi» teatr festıvaline, al «Qalleki» teatr laboratorııasynyń «Voısek» dramasy (rejısseri – Ulan Qabyl) Pavlodar qalasynda ótetin J.Aımaýytovtyń 135 jyldyǵyna arnalǵan «Ertis-Baıan» I respýblıkalyq teatrlar festıvaline qatysady dep josparlanyp otyr.
Jańa maýsymnyń taǵy bir jańalyǵy – qazan aıynda kórermen nazaryna rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri N.Jumanııazovtyń sahnalaýynda P.Bomarshe «Fıgaronyń úılenýi» jáne jeltoqsan aıynda T.Ábdiktiń «Parasat maıdany» (rejısseri – Farhat Moldaǵalı) spektaklderiniń premerasy usynylady.
Jańasha jarqyraǵan «Qyz Jibek»
Aǵa teatrdyń izinen ere júrip, ónerdegi óz súrleýin qalyptastyrǵan Astana qalasy ákimdiginiń Jastar teatry ujymy da jańa maýsymyn resmı túrde ashyq dep jarııalady. HVIII teatr maýsymyn Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ári dál osy qoıylymy úshin Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanǵan Nurqanat Jaqypbaı rejıssýrasynda qoıylǵan E.Brýsılovskıı men Ǵ.Músirepovtiń «Jibek» mıýzıklimen ashqan ónerli ujym teatr ishin shyn máninde ónerdiń úlken dýmanyna ulastyrdy. Esikten tórge deıin jaıylǵan qyzyl kilem, spektakl kostıýmderiniń alǵashqy nusqalary men teatr jetistikterin tizbeleı mazmundy kórme jasaǵan uıymdastyrýshylar jumysy da aıryqsha atap ótýge laıyq. Qoıylym bastalǵansha teatr tarıhymen tanysyp, spektakl týraly jan-jaqty aqparat alǵan kórermenniń mundaıda álbette «Qyz Jibekti» qabyldaýy da aıryqsha bolary sózsiz. Bizdiń de áser dál sondaı.
Al atalǵan mıýzıkl týraly rejısserdiń ózi bylaı dep syr ashty: «Qazaq ónerindegi shoqtyǵy bıik shyǵarmanyń biri – «Qyz Jibek». «Qyz Jibek» dese, qazaqtyń ıisi ańqıdy. Osydan birneshe jyl buryn «Bul týyndy tek operanyń tóńireginde qalyp qoımasa eken, zamanaýı tilde sóıletsek», degen oı týdy. Keıin T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasyndaǵy sheberhanamda «Qyz Jibekti» dıplomdyq jumys retinde alyp, sátti qorǵaǵannan keıin ony ári qaraı baıytyp, damytqym keldi. Sodan ánshi, kompozıtor Erbolat Qudaıbergenovke materıaldy rok-opera ne mıýzıkl janrynda damytýǵa qolqa saldym. Sóıtip Erbolat bir jyl boıy izdenip, jastarǵa arnalǵan nusqasyn jasap shyǵardy. Alaıda ol teatr sahnasyna tolyqqandy mıýzıkl shyǵarýǵa azdaý bolǵandyqtan, teatrymyzdyń mýzykalyq árleýshisi, akter Jandáýlet Bataı atalǵan mıýzıklge qazaqtyń dombyra, sherter syndy aspaptaryn qosyp, folk-rok janryna beıimdep shyǵardy. Unady, qulaqqa jaǵymdy estildi. Osylaısha «Qyz Jibegimiz» ómirge keldi, – dedi Nurqanat Jaqypbaı.
Ras, búginde ulttyq klassıkamyzdy san alýan sıpatqa syıǵyzyp, túrlishe qubyltatyn, tilin jutańdandyryp, túsiniksiz tájirıbeler negizinde saraptap júrgen rejısserlerdiń jumysyn kórip, teatrdan tym-tym jıi kúmiljip shyǵatynymyzdy oılasaq, álbette, bul «Jibekpen» qımaı qoshtasaryńyz anyq. Sebebi ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵaǵan jaýhar jyrdyń Jastar teatry sahnasynda jandaný men til qatý ádisi de, «sóıleý» qalyby da ózgeshe. Evgenıı Brýsılovskııdiń zamanaýı únde jańasha óńdelgen klassıkalyq mýzykasy kórermenin formalyq, ıdeıalyq hám kórkemdik ereksheligimen baýraıdy. Qazaqtyń baıyrǵy salty – bastańǵy stılinde órbıtin mıýzıklde negizinen jastardyń syry men muńy, armany men muraty, eń bastysy, kirshiksiz mahabbaty alǵa shyǵady. Ǵajaıyp mýzyka tili arqyly sezim kúıin sherter qoıylym kórermenin sezimniń san alýan sátterine saıahat shekkizedi. Bizdiń de kóńil alaı-dúleı, alasapyran kúıdi bastan keshkeni jalǵan emes. О́ıtkeni bul qoıylymda kóńil jıi joqtaıtyn qazaqtyń óz qalyby, salt-sana, dástúr-daǵdysymen qatar akterlerdiń shynaıy oıynyna qurylǵan kásibı sheberlik pen syrshyl sulýlyq ta tabysty úndesken. Bolmysynan estet rejısser bul joly da kórkem kózqarasynan tanbapty. Ásemdikpen ádiptep, beıneli tilde baıandaǵan qoıylymynda mazmundy mátin, syrshyl sıýjet, áýzdi án, ulttyq boıaý – bári-bárin utymdy úılestire bilgen. Al rejısserdiń qyraǵy kózine túsip tańdaýyna ilikken ártister ózine júktelgen mindetti joǵary deńgeıde alyp shyqty. Jibek rólinde Nazerke Serikbolova, Tólegen – Meıirǵat Amangeldın, Bekejan – Bekjan Kerimbaev, Shege – Jandáýlet Bataı, Dúrııa – Shehnaza Qyzyhanova syndy ártister ansambli án sala júrip bılep, bıleı júrip oıly obraz týdyrdy. Spektakldi tamashalap otyryp, jas akterlerdiń jalyndaǵan jastyq qýaty men jasampazdyǵyna jan sýaryp, kóńil marqaıttyq. Qoıylym arqyly qazaqtyń qalybyn qaltqysyz beınelep, ult tamyryna tereńnen boılaǵan rejısser jumysy janǵa azyq, kóńilge qýanysh syılady.
Besinshi maýsym belesi
Tarıhy tór qalamyzben tel jasasyp kele jatqan elordanyń eń jas teatrlaryn Ana–Astananyń beıne bir erke balalary dese de bolǵandaı. Adymdaryn apyl-tapyl basyp, ónerdiń bıik óresine qol sozǵan olardyń árqaısysy óz aldynda jeke-dara shejire, tom-tom tarıh. Kúni keshe ǵana V mereıtoılyq maýsymynyń shymyldyǵyn túrgen Mýzykalyq jas kórermen teatrynyń da qurylǵannan bergi osynaý qysqa ǵana ýaqytta eńsergen jetistikteri men jetken jeńisteri kóńil marqaıtady.
Tórt jyl ishinde talaı belesti baǵyndyrǵan ónerli ujymnyń repertýrary da san alýan. Mańaıyna otty da ónerli jastardy toptastyrǵan olar M.Áýezovtiń «Abaı-Toǵjan», Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek», D.Isabekovtiń «Gaýhartas» N.Moshınanyń «Dúnıe-Ǵapyl», M.Omarovanyń «Shámshi», «Chanel №5», E.Olbıdyń «Zoopark», A.Volodınniń «Qoshtasqym kelmeıdi» syndy el aýzyna iligip, únemi anshlag jasaıtyn úzdik qoıylymdaryn ómirge ákeldi.
Al mereıtoılyq maýsym shymyldyǵyn ashýǵa laıyq qoıylym dep ujym tańdaýy biraýyzdan Muhtar Áýezovtiń «Abaı – Toǵjan» mýzykalyq dramasyna túsipti. Spektakldiń rejısseri – teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ashat Maemırov bolsa, ınssenırovka avtory – «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Mıras Ábil. Mýzykalyq keńesshisi – Qazaqstannyń halyq ártisi Dımash Qudaıbergen.
«Abaı-Toǵjan» mýzykalyq dramasy búginge deıin uly aqyn týraly qoıylǵan shyǵarmalardan bolmysy bólek, beınesi erek jańa týyndy bolýymen aıryqsha. Balalar men jasóspirimderdiń dúnıetanymyna, talǵamyna, rýhanı bolmysynyń qalyptasýyna áser etetin bul qoıylym Hakim ǵumyrynyń bozbala kezeńinen syr shertedi.
Jas Abaıdyń júreginde oıanǵan alǵashqy mahabbaty, kókireginde týǵan tuńǵysh jyry áýezdi ánge aınalyp, ishki sezim tebirenisterin alasapyran kúıge salady. Toǵjanǵa degen ińkár sezim – ómirge degen qushtarlyqqa ulasyp, Abaıdyń adamzatqa degen asqaq mahabbatynyń temirqazyǵyna aınaldy. Qunanbaıdaı ákeniń ónegesi, Uljandaı ananyń tárbıesi, qorshaǵan ortanyń tylsym syry, ǵashyqtyqtyń ǵalamaty, dos pen baýyrdyń qadiri jas kórermenniń janyna rýhanı lázzat syılap, sanasyna kórkem kózqaras qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Abaı poezııasyndaǵy oıly jyrlar men esti ánder oryndalatyn qoıylymda ulttymyzdyń qundylyqtary sahna bıigine kóteriledi. Halyqtyq sana, ulttyq tárbıe, babalar dástúri, uly dala ulaǵaty – ǵashyq Abaıdyń jan súzgisinen ótip, jas sýretkerdi «Súıesiń, júrek, kúıesiń» degen uǵymdaryna qaraı jeteleı beredi. Jas Abaıdyń álemi – kórermenge «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til» ekendigin uqtyrady.«Abaı-Toǵjan» mýzykalyq dramasynda sýretteletin qazaq eliniń uly oıshyly, aqyn Abaı Qunanbaıulynyń bozań qyrda ótken balalyq shaǵy men kirshiksiz mahabbaty, sezimge toly óleń jyrlary kórermen sanasyna syrshyl álemnen sáýle shashyp, bir serpiltip tastaǵany anyq. «Abaı – Toǵjan» mýzykalyq dramasymen ashylǵan teatrdyń jańa maýsymda da kórermenine usynar jańalyǵy mol.
