III+ býyndy reaktor tıimdi ári qaýipsiz

2011 jyly Japonııanyń «Fýkýsıma-1» AES-indegi apat sala damýyn sál baıaýlatyp qoıdy. Fýký­sı­ma­daǵy apat kezinde sýnamı áserinen stansanyń tómengi qabattarynda ornalasqan basqarý qurylǵylary, rezervtik generatorlar men batareıalar bar jerler sý astyna ketip, stansa tolyqtaı jaryqsyz qalǵan. Ol apatty salqyndatý júıeleriniń isten shyǵýyna ári reaktorlardaǵy ıadrolyq otynnyń erýine ákep soqqan. Jer silkinisiniń alǵashqy dirilinen keıin AES reaktorlary avtomatty túrde óshirilip (kez kelgen zamanaýı reaktordyń konstrýksııasynda qarastyrylǵan), biraq apatty salqyndatý júıesi jumys isteı bergen. Degenmen keıingi sýnamı tolqyny apatty salqyndatý sorǵysynyń energııamen qamtamasyz etilý júıesin sý basyp, olar jer betinen tómen ornalasqandyqtan, Fýkýsıma AES-iniń jobasyndaǵy negizgi qatelikterge ákelgen.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Biraz elder osydan keıin jobalardy keıinge qaldyryp, jumys istep turǵan atom stansasyn toqtatý she­shimin de qabyldap jatty. Fýký­sı­madaǵy jarylystan keıin on jyl aralyǵynda salany ári qaraı damytý qolǵa alynyp, tıisti qorytyndy jasaldy. Tehnologııada aıtarlyqtaı ilgerileýshilik baıqalyp, jańa býyn III+ energııa bloktary keńinen taraldy. Ol joǵary qaýipsizdikti qam­tamasyz etýde otyn tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, jylý tıim­diligin jaqsartty. Qurastyrmaly zattar standarttalyp, paıdalaný shyǵyny azaıdy. Osy jetistik qazir atom energetıkasynyń birqatar artyqshylyqqa ıe ekenin dáleldep otyr.

Sońǵy elý jylda AES qorshaǵan ortaǵa 55 mlrd tonna kómirqyshqyl gazy taralýynyń aldyn alǵan. MAGATE boljamy boıynsha, 2050 jylǵa qaraı búkil álemde atom elektr stan­sasynyń belgilengen qýaty 873 GVt-ǵa deıin ósedi. Halyq­aralyq energetıkalyq agenttik málimet­te­rine qaraǵanda, 2030 jyldary dúnıe júzinde AES óndirisi 16-22%-ǵa, 2050 jyldary 38-65%-ǵa artady.

Sarapshylar qazirgi atom energe­tıkasynyń qaýipsizdigi men energııa­ny tutynýdyń artýy arasyndaǵy qaı­shylyq betburys kezeńinde tur­ǵanyn aıtady.

Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıver­sıtetiniń professor-zertteýshisi, qaýym­dastyrylǵan professor Inesh Kenjınanyń aıtýynsha, atom energe­tıkasynyń ondaǵan jyldyq damýynda ınjenerlik-tehnıkalyq jáne ǵylymı zertteýlerdiń keń kólemi jınalyp, joba­laýshylarǵa jańa ıadrolyq reak­tor túrlerin tabysty qurýǵa múm­kindik berdi.

«Álemdegi alǵashqy AES ıadro­lyq bóliný reaktorlarynyń erekshe­lik­terin zertteýge, atom salasyna joǵary bilikti kadrlardy, ǵalymdar men teh­nı­kalyq personaldy daıarlaýǵa arnalǵan ózindik sheberhana boldy. Sondyqtan búgingi kúni AES-tiń qa­ýipsiz paıdalanylýyna degen se­nim­dilik joǵary bilikti atom maman­darynyń mol tájirıbesine negizdelip otyr. Jalpy, AES-tegi apat­tar reaktordyń qurylymy men túrine, ınjenerlik júıelerdiń eskir­gen jobalary men adamı faktor­larǵa baılanysty bolǵan. Bizdiń mamandar bolashaq AES-ke álemdegi keń taralǵan ıadrolyq reaktor túrin tańdaýdy jos­parlap otyr. Bul – qysym astyndaǵy sý-sýly jylý reaktory (PWR). PWR tıpti reaktorlar eki tizbekti. Onda barlyq radıoaktıvtilik birinshi germetıkalyq, ıaǵnı oqshaýlanǵan tizbekte, al syrtqy júıege baǵyttalǵan ekinshi tizbek radıoaktıvti emes. Bul jaǵdaıda birinshi tizbekti reak­tor jabyq beton korpýsynda, óte berik konstrýksııasy bar jáne ushaq­tyń tikeleı soqqysyna tótep bere alatyn konteınerde ornalasqan. Radıoaktıvtiliktiń shyǵarylýyna baı­lanysty reaktordyń barlyq yqtımal apattary konteıner ishinde lokalızasııalanady. Al ekinshi tiz­bek­tegi ınjenerlik júıelerdegi ózge oqıǵalar radıoaktıvti emes. Reaktordyń barlyq ishki ortasy tereń eshelondalǵan qorǵanysqa ıe, is júzinde fızıkalyq úderister ıadrolyq apatty boldyrmaıdy. Barlyq tóten­she jaǵdaı ıadrolyq otynnyń bóliný ónimi retinde radıoaktıvti zattardyń shyǵarylýymen ǵana baılanysty», deıdi Inesh Erǵazyqyzy.

Búginde álemde jumys istep tur­ǵan reaktorlardyń 95%-dan asta­my osy tıptegilerdi paıdalanady. Mańyzdylyǵy da sol, eń joǵary dárejede jetilgen konstrýk­sııa­lar­dyń biri. Onda barlyq zamanaýı tehnıkalyq sheshimder men jańa materıaldar qoldanylyp, kez kelgen reaktor túriniń konstrýksııasynda tereńdetilgen qorǵaý qaǵıdaty qarastyrylǵan. Bul reaktorlardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý júıe­­lerine qoıylatyn talaptar Ha­lyq­aralyq atom energetıkasy jónin­degi agenttiktiń Fýkýsıma apatynan keıin tujyrymdalǵan.

Reaktorlar birneshe býynǵa bóli­nip, olardyń alǵashqylary 1940 jyl­dan beri jumys isteı bastaǵan «Shippingport», «Magnox/UNG», «AMB», «fermi 1» jáne «Dresden 1» sııaqty modelder bolatyn. Olar 1960 jylǵa deıin jumys istep, eń sońǵysy Ýılfa AES-inde 2015 jyly paıdalanýdan alyndy. Olardyń ornyna kelgen reaktorlardyń III býyny alǵash ret Japonııada qoldanyldy. III býyn reaktorlarynyń jetildirilgen túri – III + býyndy reaktorlar. Búginde álemdik ıadrolyq energetıka salasy osy reaktorlardy paıdalanady. IV býyn reaktorlary zertteý kezeńinde, munda salqyndatqysh retinde sýdy, gelııdi, suıyq metaldy (qorǵasyndy), balqytylǵan tuzdy qoldaný josparlanǵan. Al V býyndy reaktorlar ázirshe ǵalymdardyń tek teorııa júzindegi zerttemesinde tur.

Elimizdegi atom elektr stansasy qurylysynda MAGATE-niń qatań standarttaryna saı, III jáne III+ býyndy reaktorlaryn paıdalaný jos­parlanǵan. Atalǵan reaktorlardy tańdaý barysynda aldymen eko­no­mıkalyq mańyzdylyǵyna, qaýipsizdigine, tehnologııalyq erekshe­likterine aıryqsha kóńil bólinip, onyń qorshaǵan ortaǵa áseri, atom elektr stansasyn salý men paıdalaný barysyndaǵy ekologııalyq saldary baǵalanady.

Bizdegi atom stansasyna Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı men Fransııa elderiniń synaqtan ótken reaktor­la­rynyń biri tańdalýy múmkin. Qytaıdyń HPR-1000 reaktory arzan ári aýqymdy. Baǵasy men qurylys ýaqyty kóńilge qonymdy. Únemi jetildirý turǵysynan belsendi damyp kele jatqan tehnologııa. Shetelde shekteýli paıdalaný tájirıbesi men jańa tehnologııalyq sheshimderge baılanysty keıbir qaýipsizdik máseleleri de joq emes.

Ońtústik Koreıanyń APR-1400 reaktory – qaýipsizdik jaǵynan joǵary deńgeıdegi dáleldengen tehnologııa. Bul eldiń atom elektr stansasynda jumysy sátti júrgizilip keledi. Qurylys kezindegi tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi jeńildetetin modýldik dızaıny da qarastyrylǵan. Biraq HPR-1000 baǵasy qymbatyraq.

Reseıdiń VVER-1200 reaktorynyń damyǵan óndiristik bazasy, qosalqy bólshekteri men servısi bar. О́zin dáleldegen tehnologııa deýge bolady. Dese de, eskirgen tehnologııalyq sheshimdermen baılanysty keıbir qaýipsizdik tusy bolyp tur.

Fransýzdyń EPR -1200 reaktory syrtqy qýat kózin qajet etpeıtin passıvti qaýipsizdik júıelerinen qurylǵan.

AES qurylysyn júrgizýde ıadro­lyq qaýipsizdigi jaǵynan reaktor­lyq qondyrǵylardyń jetildiril­gen konstrýksııasy, belsendi aımaqtyń negizgi komponenti bolyp sanalatyn ıadrolyq otynnyń sapasy, senimdiligi, úzdiksiz damýy, personaldyń joǵary biliktiligi ári baqylaý organdarynyń qatań qadaǵalaýy asa qajet. Al durys tańdaý jasaý elimizdegi naqty jaǵdaı­lar men basymdyqtarǵa baılanysty bolmaq.