Sýret: ru.freepik.com
Jalpy, Jetisýda 50-den astam irili-usaqty sý aıdyndary bar. Onyń tórteýi kól, on besi ózen, segizi sý qoımasy, qalǵany toǵandarǵa jatady. Osy sý qaınarlaryn tutynyp otyrǵan halyq sapaly sýǵa jete almaı otyr. Burynǵydaı emes, sol ózenderdiń deni ishýge jaramaıdy. Jaraǵannyń ózinde adamnyń organızmine zııan keltirýi múmkin. Muny ekologter osyǵan deıin eskertken edi. Sondyqtan oblystaǵy barlyq aýyldy tolyqtaı aýyzsýmen qamtý jumysy qolǵa alynǵan. Tekeli qalasy men Saryózek aýylynyń jaıy kópke málim. Kóbine osy eki taqyryp taza sý máselesine kelgende janarmaıy taýsylǵan kóliktiń kúıin keshedi. Ne jóndelip bitpeıdi, ne taza sýǵa tolyqtaı qosylmaıdy. Aıtalyq, bıyl barlyq eldi mekendi sýmen qamtý kórsetkishi 90,7%-dy kórsetip otyr, al 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkish 92,4%-ǵa jetpek.
«Jetisýda sý máselesi aldaǵy on jylda úlken taqyrypqa aınalady. Sebebi egis kólemimen qatar qala ishinde shaǵyn aýdandar kóbeıip keledi. Munyń bári aýyzsýdyń azaıýyna ákeledi. Al sý únemdeý úderisi jolǵa qoıylmaǵandyqtan, taza sýdan tarshylyq kóre beremiz. Árbir adam taza sýdy barynsha únemmen paıdalanýǵa tıis. Biraq álemdegi klımattyq ózgeristerdiń bári aýyzsýǵa áser etip otyr. Burynǵydaı halyq kól men ózenniń sýyn ishe almaıdy. Sebebi qazir sýdyń quramy ózgergen. Burynǵydaı H2O emes, múlde basqa. Álemniń ózi ábigerge túsip jatyr», deıdi ekolog Janna Tilemisova.
Qazir osy salany zerttep júrgen mamandardy sý únemdeý isi alańdatyp otyr. Tabıǵı aınalym zańdylyqtary buzylýyna baılanysty bolashaqta taza sý tapshylyǵy týýy múmkin. Máselen, bıyl oblysta 20 eldi mekende isher sýdyń sapasyn jaqsartý jumystary jolǵa qoıylmaq. Byltyr osy oraıda óńirdi sýmen jabdyqtaý jelilerin salý jáne rekonstrýksııalaý boıynsha 25 joba qolǵa alynǵan edi. Sonyń ishinde eki aýyl ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etilgen. Alystaǵy 9 aýyldyń 114 shaqyrym sýmen jabdyqtaý jelileri qaıta jańartyldy. Al osy jyly byltyrdan kem túspeı, taǵy da jańa jobalar iske aspaq.
«Aýyl-aýyldarda halyqtyń tutynatyn aýyzsýy kún tártibindegi máseleniń biri. Biz jyl saıyn jańa jobalardyń nátıjesinde jıyrmadan astam eldi mekendi taza sýmen qamtyp kelemiz. Bıyl osy rette 22 joba qolǵa alyndy. О́zderińiz kórip otyrǵandaı, 2 eldi meken ortalyqtandyrylǵan sý jelisine qosylsa, qalǵan aýyl turǵyndary túgeldeı sapaly sý ishe alady. Keler jylǵa da osyndaı maqsat qoıyp otyrmyz. Taǵy da ondaǵan shalǵaıdaǵy aýyldardy qamtımyz», deıdi oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Aıdos Beketaev.
Qaratal aýdanyndaǵy 35 eldi mekenniń 33-i, ıaǵnı 94,3%-y ortalyqtandyrylǵan sý júıesimen qamtylǵan. Al qalǵany aýyz sýdy ózen-kólderden ne qudyqtan tartyp iship otyr. Onyń ishinde bolashaǵy joq dep sanalǵan Umtyl aýyly da bar. Ondaǵy halyq sany 29 adamdy quraıdy. Degenmen bul jaqtaǵy aǵaıynnyń da sapaly sý ishkisi keledi. Memleket turǵyn sanynyń azdyǵyna baılanysty ortalyqtandyrylǵan sý jelisine qosýǵa qulyqsyz.
«Qaratal ózenin panalap otyrmyz. Mal sharýashylyǵymen aınalysqandyqtan, qalaǵa ne úlken aýyldarǵa kóship barýǵa múmkindik joq. Jaıylym jer tappaımyz. Balalar qala jaǵalap ketse de qara shańyraqty qımaıdy ekensiń. Aýyz sý máselesin ákimge aıtqanbyz, biraq bolashaǵy joq aýyl retinde bul istiń qıyn ekenin jetkizdi. Qazir taza sýdy ár túrli tabıǵı kózderden alyp, tutynyp otyrmyz», deıdi aýyl turǵyny Asar Mándibaev.
Atalǵan aýdanda sý qubyry jelileriniń jalpy uzyndyǵy 306,1 shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde 107,9 shaqyrym jeli qalaǵa qatysy bar qubyr eken. Máselen, ótken jyly Tastóbe, Besaǵash, Birlik aýyldarynda 518,4 mln teńgege («Life Stroy Invest» JShS) sýmen jabdyqtaý júıelerin salý jobasy iske asqan. Aýyzsý jelisiniń uzyndyǵy 11,7 shaqyrym. Nátıjesinde, 1065 turǵyn taza aýyzsýmen qamtamasyz etilgen. Aýdan basshysy Ulan Dosymbekov aldaǵy ýaqytta Umtyl men Sarybulaq aýyly da taza sýǵa qol jetkizetinin jetkizdi.
«Umtyl aýylyn sýmen jabdyqtaý júıesin qaıta jańartý jáne salý jónindegi joba memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysyn aldy. Qurylys jumystaryna qarajat bólý úshin bıyl oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasyna bıýdjettik ótinim berildi. Jobanyń quny 308,6 mln teńgeni quraıdy. Odan bólek, Sarybulaq aýylynda sýmen jabdyqtaý júıesin qaıta qurý jobasy boıynsha merdiger «Kólsaı Stroı» JShS jumystardy ýaqytynda atqarmaǵany úshin sotqa berildi. Nátıjesinde, sottyń qaýlysymen jumystardy aıaqtaý mindetteldi», deıdi U.Dosymbek.
Onyń aıtýynsha, jumys quny 244 mln teńgeni quraıdy. 2023 jyly oǵan 162,1 mln. teńge bólinip, jumystyń 80 paıyzy ǵana oryndalǵan. Qaldyq soma shamamen – 69 mln teńge. Jalpy, Sarybulaq aýylynda 307 adam turady. Biz osy rette Eltaı aýyldyq okrýgine qarasty Sarybulaq aýylyna barǵan edik. 60-qa jýyq turǵyn úıi bar shaǵyn eldi meken taza sýǵa endi qol jetkizipti. Turǵyndar jumysty ýaqytynda bitirmegen merdigerge ókpeli. Dese de endi sapaly sý ishemiz dep qýanyp otyr.
«Jalpy, óńirde 4 myń shaqyrymǵa jýyq sý qubyry jelisi bar. Ortalyqtandyrylǵan sýmen 325, ortalyqtandyrylmaǵan sýmen 26, tasymal sýmen 7 eldi meken qamtamasyz etilgen. Osy kúni sý jelilerin salý jáne jabdyqtaý, odan bólek, kúrdeli jóndeýden ótkizý maqsatynda 30-ǵa tarta joba atqarylyp jatyr. Onyń 95 paıyzy aıaqtalyp qaldy. Jyl aıaǵyna deıin 430 shaqyrym jeli salynady. Onyń ıgiligin 2 aýyl kóredi. Olar ortalyqtandyrylǵan sýǵa qosylady. 2025 jyly 331 eldi meken, ıaǵnı jalpy aýyldyń 93 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etiledi», deıdi A.Beketaev.
Kerbulaq aýdanynyń ortalyǵy Saryózek aýylynyń aýyz sýmen qamtamasyz etilýiniń jaı-japsary jóninde suraǵan edik. Aýdan ákimi Qanat Esbolatov bul másele barynsha tolyqqandy sheshiletinin málim etti.
«Bıýdjettiń shyǵys bóligi 2024 jylǵy 1 qańtarda 9 mlrd 681 mln teńgeni qurap 99,9 paıyzǵa ıgerildi. Bekitilgen bıýdjet – 9 mlrd 686 mln teńge. 10 aýylǵa kóshe jaryǵyn ornatýǵa 697 mln teńge, 6 aýylǵa aýyz sý qurylysy men 19 aǵymdaǵy jóndeý jumysyna 2 mlrd 100 mln teńge bólindi. Odan bólek 10 aýylǵa kóshe joldaryna 1 mlrd 586 mln teńge, 3 aýylǵa kópirlerdi jóndeý jumysyna 68 mln teńge jumsaldy. Biz aýyldarǵa sapaly sý berý máselesin birtindep sheshemiz», dedi Q.Esbolatov.
Aıta keteıik, oblys ortalyǵynda da aýyzsýmen jabdyqtaý máselesi óte ózekti. Nege deseńiz, qala kólemi jyl saıyn ulǵaıyp keledi. Jańa shaǵyn aýdandar boı kótergeli beri aýyzsýǵa qajettilik arta tústi. Ásirese 8,9-shaǵyn aýdandardyń turǵyndary jıi narazylyq bildirip, tıisti oryndarǵa ótinish-aryzdaryn joldap júr. Munda aýyzsý men sarqyndy sýlardy aǵyzatyn káriz júıesi retke keltirilmegen.
«Qos aýdanda 200-den astam úı bar. Osy oraıda 10 shaqyrymǵa jýyq sý qubyry men káriz jelisi tartylatyn bolady. Búginde jobanyń besten bir bóligi aıaqtaldy. Sý men káriz qubyry ár shańyraqtyń irgesine deıin jetkiziledi. Alaıda úı ishine kirgizý máselesi ár otbasynyń jeke qarjysyna kelip tireledi. Buǵan jaýapty merdiger kompanııa – «Qurylys sapa» JShS. Olar kúzdiń ortasyna deıin jumysty tolyǵymen támamdaýy kerek», deıdi qala ákimi Ernat Bázil.
Onyń aıtýynsha, búginde jalpy uzyndyǵy 400 shaqyrymdy quraıtyn aryq jelileri de tazartylǵan. Olardy qalpyna keltirý, jańa aryq latoktaryn salý jumystary júıeli júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta shahardyń ishki aryq arnalary 65 paıyzǵa deıin jańara túsedi. Bul baý-baqsha sýarý, sondaı-aq qala kóshelerindegi, baqtardaǵy tal men gúlderdi sýarýda mańyzy zor sharýa.
Kóktem mezgiliniń basynda qala mańyndaǵy saıajaılarda kópir ótkelderi men shaǵyn kanaldar tazartylǵan edi. Táýlik saıyn kommýnaldyq qyzmet ókilderi qalany qatty qaldyqtan aryltyp, aryq arnalaryn tazartý sharalaryn iske asyryp jatyr. Qazir qaladaǵy Qaratal ózeniniń arnasy qaıta tola bastady. Sebebi sharýalar egin sýarýdy toqtatty. Qaratal ózeniniń sýyn iship otyrǵan maldy aýyldyń turǵyndary ózenniń laılana túskenin jetkizip otyr.
Jetisý oblysy
