Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Sóz joq, kókpar qazaq ómirinen basty oryn alady. Nege deseńiz, irgeli oıyn adam men janýarlardyń ózara birtutas toǵysqanyn kórsetip, sheberlik qımyl-qozǵalystarynyń erekshelikterin ańǵartady. Sondaı-aq dúbirli oıyndy qazaq halqynyń dástúrlik ereksheligin aıqyndaıtyn tarıhı derek deýge bolady. Bajaılap zer salsaq, kókpardyń boıynda kóne kókbóri kýlti jarqyn kórinis tapqanyn baıqaı alamyz.
Álqıssa, kókbóri kýlti týraly tarıhı ańyzǵa súıensek, ertede bir eldi jaý shaýyp, jalǵyz náreste oırandalǵan jurttyń ornynda qalyp qoıady. Balany bóriniń qanshyǵy taýyp alyp, taýǵa alyp ketip uzaq ýaqyt asyrap-baǵady. Keıin bala men bóriden taraǵan urpaqty – Túrkiler nemese Ashına urpaqtary dep ataǵan desedi. Qazaqta «jigittiń syrttany», «qasqyrdyń syrttany» jáne «ıttiń syrttany» degen teńeý sózder bar. Syrttan sózi, baqsaq, tek osy úsheýine ǵana qatysty aıtylyp, baǵasyn asyrǵan. Sózdiń alǵashqy túbiri «syrt», ıaǵnı syrtqy álemmen, tylsym dúnıemen, tylsym kúshpen baılanysty ekenin baıqatady. Týra maǵynada «ıesi bar, kıeli» degen uǵymdy bildiredi. Muny nege qozǵap otyrmyz, kóne túrki taıpalary óziniń shyǵý tegin kókbórimen baılanystyryp, tek genealogııalyq ańyzdarda ǵana qaldyrǵan joq, onyń jarqyn izderi kókpar oıynynda jatyr. Oıynnyń túpki mánine úńilsek, myqtylar saıysynan ártúrli tarıhı derekti kórýge bolady. Birinshiden, bul – bóriler saıysy, qara ormandaı qaptaǵan salt atty jigitter bórilerdi eske salady. Munan ári jan-jaqtan antalap, qarpyp kelip serkeni dal-dul etip julyp, tartqylasyp jatqan erlerdi kóremiz. Talaı-talaı alaman dodada at mertigip, tipti adam ólimi de san ret oryn alǵany belgili. Bul – maqsaty úshin jan qııýǵa daıar birbetkeı bóriniń iri minezi, qaıtpas qaısarlyǵynyń kórsetkishi. Sondyqtan dodaǵa attyń ishindegi aıbozy, jigittiń ishindegi suńqary shydas berip, syr aldyrmaı márege jetken. Ata-babalarymyz osy bir ańyzdy dińgek etip, saıysqa túsýshi jigitterdi bóriler dese, jeńimpaz órenderge «Kókpardyń kókbórisi» degen ataý taqqan.
«Kim beredi tizgindi aqylyna,
Doda kórse tónedi atyn ura.
Qalyń topty qaq jaryp, oıhoı, shirkin,
Serke sanyn basady ol taqymyna.
Bir sáıgúlik julyndaı sýyrylyp,
Áketti, áne, namystyń týyn ilip.
«Kim eken, á?» – degende top ishinde,
Bir qarakóz kúlimder muny bilip».
Kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly jyrlaǵandaı, namystyń týy synalar sarabdal saıys qazaq rýhynyń barometri ispetti. Belgili ǵalym, Á.Marǵulan «Qazaq álemi» kitabynda: «Syrdarııanyń tómengi saǵasy men Aral mańyn mekendegen saq taıpalary jyl saıyn bórini kıe tutý qurmetine arnap, qasqyr terisin jamylyp, betperde taǵynyp atty saıystar ótkizetin bolǵan. Bul dástúr túrki-mońǵol taıpalarynda áli kúnge deıin saqtaldy. Qazaq, túrikpen, qyrǵyz elderinde bul oıyn «kókbor» (kak bar) – sury qasqyr degen ataýmen saqtalǵan. «Kókpar» atty oıynnyń qazaq halqyndaǵy bir nusqasy «Qyz bóri» – qasqyr terisi men bórili betperde taǵynatyn dástúrli saq oıynynyń bir túri bolyp tabylady», dep V.Radlov pen S.Kıselevterdiń eńbekterine silteme jasaıdy. Iá, keshegi qazaq ómirinde kókpar – erlikke baýlý, shynyǵý, soǵys ónerine úırený, el men jerdi, otandy qorǵaý sekildi patrıottyq tárbıelik mánge ıe bolǵan. Keıbir tarıhı derekterde dala perzentteri shalqar dalaǵa qojalyq etken kókbóriniń ózin taqymǵa basqandyǵy jóninde aıtylyp jatady. Qalaı desek te, jeldiń ótinde, jaýdyń shetinde ǵumyr keshken babalar úshin kókpar dástúriniń erekshe orny bolǵany talassyz aqıqat.
Qoryta aıtqanda, keshegi V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynynan el baıraǵy bıikten kórinip, kókpardan altyndy qanjyǵaǵa baıladyq. Aıbyndy erlerimiz babadan jetken baıtaq ónerdi solaısha taǵy bir jańǵyrtty, abyroıymyzdy asyrdy. Bul da bolsa tekti ultymyzdyń kókbórilik rýhy sónbegeniniń birden-bir dáleli.
