Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Prezıdenttiń oń baǵasyn alǵan baıandama
Jalpy, Memleket basshysy adam quqyqtaryna qatysty máselelerdi osy kezge deıin az aıtqan joq. Byltyrǵy Joldaýda «Adam quqyǵyn qorǵaý salasynda mańyzdy qadamdar jasaldy. Ádildikti jáne zań ústemdigin ornatý úshin aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Sheshim qabyldaý úderisine azamattardyń qatysý múmkindigi artty. Qoǵamnyń saıası mádenıeti múlde jańa sıpatqa ıe boldy», dep elimizdegi quqyqtyq saıasattyń ilgeri basyp kele jatqanyn jetkizgen. Al bıylǵy Joldaýda Parlamenttiń ótken sessııada jemisti jumys júrgizgenine toqtalyp, qabyldanǵan 102 zańnyń qataryndaǵy adam saýdasyna qarsy kúreske qatysty zańdardy da atap ótti.
Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa adam saýdasy el ekonomıkasyna keri áser etip, ulttyq qaýipsizdikke qaýip tóndiretinin eskere otyryp, 2006 jyly 3 tilde de Qazaqstandaǵy Adam quqyqtaryn qorǵaýdyń bazalyq baıandamasyn daıarlady. 2007 jyly bul baıandama BUU-nyń kelisimshart organdarynda tanystyryldy. Qujatta adam saýdasyna erekshe kóńil bólýdi, adam saýdasyna qarsy zań qabyldaýdy jáne halyqaralyq kelisimsharttardy ratıfıkasııalaý usynyldy. Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Tastemir Ábishevtiń aıtýynsha, Ishki ister mınıstrligi tıisti hattamalardy daıarlap, ratıfıkasııadan ótkizgen. Osy oraıda T.Ábishevten adam saýdasynyń túrlerin aıtyp berýdi suradyq.
– Bul – óte kúrdeli másele. Elimizdiń qaýipsizdigine barynsha áser etedi. Jalpy, zańsyz tabysy jaǵynan álemde 3-oryn alady. Birinshi orynda – zańsyz qarý-jaraq satý, ekinshisi – esirtki satý, úshinshisi – osy adam saýdasynyń zamanaýı túrleri. Iаǵnı eńbekpen qanaý, seksýaldy qanaý, organdardy, dene tinderin alyp qoıý, qyzdardy aldap, sýrrogatty ana etý kádimgi adam saýdasynyń zamanaýı túrlerine jatady, – dedi T.Ábishev.
2013 jyly komıssııa Adam saýdasyna qarsy is-qımyl salasyndaǵy adam quqyqtarynyń saqtalýy týraly baıandama ázirledi. Bul qujatta Úkimet pen Parlamentke Qazaqstanda adam saýdasyna qatysty jeke zań qabyldaý usynylǵan. Keıin eńbekshi mıgranttar men adam saýdasy qurbandarynyń quqyqtaryn qorǵaý týraly taldaý baıandamasy jasaldy.
2020 jyly taǵy bir baıandama ázirlenip, oǵan Memleket basshysy óziniń oń baǵasyn berdi. Keıin salany retteıtin tıisti zań qabyldandy. T.Ábishevtiń pikirinshe, endi bul qujattyń normalaryn iske asyrý úshin barlyq jaýapty organ birlesip jumys júrgizýi qajet.
BUU qaǵıdattary eskerilgen qujat
Adam saýdasyna qarsy kúreske qatysty ashyq talqylaýlar, naqty quzyretter, halyqaralyq qaǵıdattar saltanat qura kele, aqyry bul baǵyttaǵy dıskýssııaǵa núkte qoıyldy. Bıylǵy 5 shildede Memleket basshysy adam saýdasyna qarsy is-qımyl jónindegi alǵashqy arnaıy zańǵa qol qoıdy. Qujat 5 qyrkúıekte kúshine endi.
Parlament Májilisiniń depýtaty Marat Báshimov bul zańnyń adam quqyqtaryn qorǵaý isindegi óte mańyzdy, júıelik, keshendi zań ekenin aıtty.
– Bizde belgilengen salalarda tıimdi jumys júrgizý úshin ony iske asyrýǵa qajetti zań bar. Bul – jynystyq qanaý, adam saýdasy, eńbek qatynastary, qaıyr suraý, organ saýdasy. Ishki ister mınıstrligi jaqsy zań ázirledi, depýtattar 100-den asa túzetý engizdi. Zań júıelilik turǵysynan óte oryndy, óıtkeni onyń ishinde halyqaralyq quqyq, Birikken Ulttar Uıymynyń qaǵıdattary eskerildi, olar bizdiń zańnamamyzda kórinis tapqan, – dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, jumys tobynyń otyrystary barysynda úkimettik emes sektordyń usynystary talqylanyp, barynsha engizilgen. Depýtat zańdaǵy erekshe mańyzdy másele retinde vedomstvoaralyq yntymaqtastyqty atady. Iаǵnı zańda azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy talap etetin qandaı da bir jaǵdaıda memlekettik organdardyń quzyretteri naqty jazylǵan.
Jańa zańnyń róli
Derekterge súıensek, álemde adam saýdasynyń 50 mıllıonnan asa yqtımal qurbany bolady eken. Bul qul jaǵdaıynda ómir súretin jáne jumys isteıtin adamdarǵa qatysty derek. Biraq osyndaı jaǵdaıda zardap shekkender ishinde kómek alǵandar sany tek júzdegen myńǵa ǵana jetedi. Bul – nazardan tys qalǵan adamdardyń úlken toby. Ortalyq Azııa boıynsha sýbóńirlik úılestirýshi, elimizdegi Kóshi-qon jónindegi halyqaralyq uıym mıssııasynyń basshysy – BUU-nyń kóshi-qon jónindegi agenti Zeınal Gadjıev halyqaralyq uıymdardyń esepteri men zertteýlerindegi osyndaı úreıli kórsetkishter týraly aıtyp berdi.
– Adam saýdasyna qarsy kúres jónindegi zańdy tıimdi iske asyrý, memlekettik qurylymdar men halyqaralyq áriptesterdiń ózara is-qımylyn jolǵa qoıý óte mańyzdy. Osy zańnyń ázirlenýi men kúshine enýi, Qazaqstannyń atalǵan máselege óte baıypty qaraıtynyn jáne bul qubylysqa qarsy kúreste eń úzdik halyqaralyq tájirıbelerdi engizý óte mańyzdy ekenin kórsetedi. О́kinishke qaraı, álemdik tendensııalar jahandyq aýqymdaǵy barlyq kúsh-jiger men kúresterge qaramastan, adam saýdasy toqtap qalmaıtynyn, kerisinshe, tipti bir jerde qanatyn keńge jaıyp jatqanyn kórsetedi. Qoldanýǵa óte mańyzdy halyqaralyq qaǵıdat bar. Bul turǵyda Qazaqstan kúreste óziniń adaldyǵyn, umtylysyn rastaıdy. Osy zańdy tıimdi qoldaný úshin zańdy ımplementasııalaý monıtorıngin engizý úlken mańyzǵa ıe, – dedi Z.Gadjıev.
Osy oraıda Z.Gadjıev Memleket basshysyna jáne jańa zańdy ázirleýge qatysqandardyń barlyǵyna osy jahandyq taqyrypqa nazar aýdarǵany úshin alǵys bildirdi.
Qylmystyq kodekske engizilgen túzetýler
Qazaqstan negizinde adam quqyqtary salasyndaǵy 60-tan asa kópjaqty sharttardyń qatysýshysy sanalady. Onyń 13-i quldyqtyń qazirgi zamanǵy túrlerine qarsy is-qımylmen tikeleı baılanysty. Qylmystyq kodekste adam saýdasyna qatysty qylmystar úshin jaýapkershilik 8 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasynyń maksımaldy mólsherimen segiz bapta qarastyrylǵan. Adam saýdasynyń aldyn alý, sondaı-aq jábirlenýshiniń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi erejeler 13 zańda jáne 4 zańǵa táýeldi aktide qamtylǵan. Bul týraly Ishki ister mınıstrligi Uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres departamentiniń Úshinshi basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Shynar Kósherbaevadan surap bildik.
Onyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda ázirlengen «Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» birinshi arnaıy zań saladaǵy negizgi baǵyt retinde qarastyrylyp otyr eken.
– Zań keıbir anyqtamalardy halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý, jańa uǵymdardy engizý, ýákiletti organdardy, olardyń quqyqtary men mindetterin belgileý, adam saýdasyna qarsy is-qımyl sýbektilerin jáne olardyń quzyretin anyqtaý, ÚEU rólin belgileý syndy basymdyqtardy qarastyrady. Sondaı-aq bul qatarda adam saýdasy qurbandarynyń, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandar men sheteldik tulǵalardyń quqyqtaryn bekitý, adam saýdasynyń táýekelderin baǵalaýdy jáne qurbandardy qaıta baǵyttaý tártibin engizý, halyqaralyq yntymaqtastyqtyń negizi syndy basymdyqtar da bar. Osy zańnyń qabyldanýy adam saýdasyna qarsy is-qımyldyń búkil júıesin retteýdiń quqyqtyq bazalyq negizin quraıdy. Qarsy is-qımyl sýbektileriniń sheńberi men rólin aıqyndap, adam saýdasynyń táýekelderin baǵalaý sııaqty jańa tetikter arqyly adam saýdasynyń kidirisin, sondaı-aq áleýetti qurbandardy polısııanyń ǵana emes, basqa da memlekettik organdardyń anyqtaýyna múmkindik beretin qurbandardy qaıta baǵyttaý tártibin tómendetedi, – dep túsindirdi Sh.Kósherbaeva.
Sonymen qatar ilespe zańdar aıasynda Qylmystyq kodekske Adam saýdasyna baılanysty qylmystardyń jańa sanaty jáne «seksýaldyq sıpattaǵy ózge de qyzmetter» degen jańa uǵym engizildi. Uıymdastyrýshylardyń adamdardy, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy jeńgetaılyq maqsatta seksýaldyq sıpattaǵy qyzmetter kórsetýge tartý, jezókshelikti nasıhattaý, jarnamalaý, ózge de qyzmetterdi tartý maqsatynda da jaýapkershilik engizilip, ınternet arqyly prıtondardy uıymdastyrý jáne ustaý isi de nazardan tys qalmady.
Asa mańyzdy qoǵamdyq qurylym
Ombýdsmen ınstıtýty – azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qurylym. Bul ınstıtýttyń negizgi maqsaty – memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń áreketteri nemese áreketsizdigi nátıjesinde azamattardyń quqyqtary buzylǵan jaǵdaıda olardy qalpyna keltirý jáne qorǵaý. Bul baǵytta elimizde Adam quqyqtary jónindegi О́kil keńsesi jumys istep keledi.
– Adam quqyqtary – adamzattyń eń mańyzdy ári basty qundylyǵy. Damyǵan memleketterde adam quqyqtaryn qorǵaý zańnamalyq jáne halyqaralyq deńgeıde qamtamasyz etiledi. Qazaqstan da osy baǵytta kóptegen qadam jasap keledi. Ata zańymyz Konstıtýsııada árbir azamattyń quqyqtary men bostandyqtary naqty belgilengen. Adam quqyqtary jalpyǵa ortaq sıpatqa ıe bolǵanymen, olar ár qoǵamda ártúrli deńgeıde júzege asady. Keıbir elderde adam quqyqtarynyń buzylýy nemese shektelýi múmkin, al keıbir elder bul quqyqtardy qorǵaýda joǵary standarttarǵa ıe. Sondyqtan adam quqyqtaryn qorǵaý – únemi baqylaýdy, damytý men jetildirýdi talap etetin mańyzdy úderis, – dedi Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev.
Adam quqyqtary árbir adamnyń teń jáne ádil ómir súrýge degen tabıǵı quqyǵy dep eseptelgenimen, ókinishtisi, álemde, onyń ishinde bizdiń elde de nebir sumdyq jaǵdaılar bolyp jatyr. Qalaı degende de, árbir adam óz quqyqtaryn bilýi jáne olardy qorǵaýǵa daıyn bolýy qajet. Ol úshin bizdiń elde barlyq zańnamalyq úderis júıeli túrde jetildirilip keledi.
