Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Iá, kıik egin salyp, mal baqqan sharýalardyń mazasyn ketirip, mal jaıylymy men shabyndyqqa ortaqtasyp, egindi taptap, úlken shyǵynǵa ushyratyp jatqanyn aıtyp, sharýalardyń dabyl qaqqanyna da birneshe jyldyń júzi boldy. Úkimet bul jaǵdaıdy estip-bilmeı otyrǵan joq. Osy salaǵa tikeleı jaýapty Ekologııa mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tarapynan bul máselege baılanysty birqatar sharalar qolǵa alynyp jatqanymen, shynyn aıtý kerek, ońdy nátıje joqtyń qasy.
Aıta keteıik, kıik máselesin bizdiń respýblıkalyq «Qansonar» qaýymdastyǵy osydan úsh jarym jyl buryn kóterip, kıik sanynyń ósýi, olardyń sharýa qojalyqtarynyń egindik, shabyndyq jáne jaıylymdyq jerlerine jaıylýy, malǵa kúni qaraǵan aýyl turǵyndarynyń qysqa qajetti shóp jınaı almaýyna, egin ekken sharýalarǵa eginin jınaýǵa jáne kóktemde egis egýge alǵan nesıelerin óteı almaýyna sebep bolyp otyrǵanyn mınıstrlikke jáne osy jaǵdaıǵa tikeleı jaýapty mınıstrliktiń Janýarlar dúnıesi komıteti mamandaryna, basshylaryna jetkizgenbiz. Olardyń tarapynan eshqandaı áreket bolmaǵandyqtan, sol kezdegi premer-mınıstrdiń atyna «Qansonar» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oralbaı Ábdikárimov hat joldady. Úkimet basshysy hatty qaıtadan mınıstrlikke jiberip, mınıstrlikten biz kótergen máselelerge qatysty sol kezdegi vıse-mınıstr Álııa Shalabekova qol qoıǵan jaýap aldyq. Qaǵaz júzinde aldaǵy ýaqytta biraz is-sharalar josparlanyp, qattap qoıylǵan eken. Biraq kıik máselesine baılanysty týyndap turǵan egindik, shabyndyq jáne jaıylym jerlerge qatysty túıtkildi istiń sheshimi týraly naqtyly, kóńilge qonarlyq jaýap bolmady. Tek kıikterdi qorǵaý maqsatynda bul óńirde «Bókeıorda» memlekettik tabıǵı rezervaty men «Ashyózek» qaýmalynyń qurylatyny týraly Úkimet qaýlysynyń shyqqany ǵana aıtylǵan. Alaıda qurylyp jatqan rezervat pen qaýmaldyń osy óńirdegi egindik, shabyndyq-jaıylym jerlerdi kıikten qorǵap qalýǵa kepildik bola almaıtyny áýel bastan belgili edi. Sondyqtan mınıstrliktiń sharýalar múddesin qorǵaýǵa baılanysty kóterilgen suraqtarymyzǵa naqty jaýap bere almaı, «ógiz de ólmesin, arba da synbasyn» degen baǵyttaǵy qurǵaq, shyǵaryp salma jaýabynan bul máseleniń taıaý arada ońtaıly sheshile qoıatynyna kúmán keltirdik. Kúmándanýymyzdyń sebebi de joq emes edi, sonyń nátıjesin mine, bul kúnderi ómirdiń ózi anyq kórsetip otyr. Ol qandaı sebepter degen suraqqa jaýap berip kóreıik.
Máselen, áli kúnge deıin kıik sanyn retteýge qatysty naqty baǵdarlama joq. Osy salanyń mamandary tarapynan aıtylyp júrgen ár túrli usynys bar, biraq olardy qoldanystaǵy zańnamalarǵa qaıshy kelmeıtindeı jáne ekologııalyq júıege zııany tımeıtindeı etip iske asyrý máselesi qolǵa alynbaǵan.
Qazir buqaralyq aqparat quraldarynda, ásirese áýesqoı ańshylar arasynda taıaýda kıikti atýǵa, aýlaýǵa ruqsat beriletini jóninde jarysa jazylyp, aıtylyp jatyr. Áńgime – sol baıaǵy kıik sanyn qalaı retke keltirý, olardy aýlap, ónimderin paıdalaný. Kıik múıiziniń Qytaı elinde suranysy óte joǵary, qundy taýar ekenin biletin keıbir uıymdar, bıznes ókilderi, ony aýlaýǵa ruqsatty tez arada qabyldaý kerektigi jónindegi usynystaryn barynsha belsendi dáleldegisi keledi. Eske sala keteıik, 1990 jyldan bastap elimizde kıik aýlaýǵa zańdy túrde tyıym salynǵan. Osy oraıda, Ekologııa mınıstrliginiń jáne osy salanyń basqa da mamandarynyń sóz saptaýynan kıik aýlaýǵa tyıym salynǵan zańnamanyń kúshi joıylyp, olardy aýlaýǵa ruqsat berilse, másele sheshimin tabady degen syńaı baıqalady.
Árıne, sany ósip, joıylý qaýpi seıilse, etin, terisin óńdeıtin kásiporyndar ashyp, kıik múıizin óńdep, dári-dármek jasaý qolǵa alynyp, sol arqyly jergilikti bıýdjetke qyrýar qarjy túsirýge bolar edi. Alaıda dál qazir kıiktiń etin, terisin óńdeıtin, múıizin paıdaǵa asyratyn óndiris oryndary joq. Bul – birinshiden. Ekinshi, eń basty másele – quzyrly memleket mekemeleri tarapynan, qazirgi qoldanystaǵy zańdarǵa qajetti ózgerister engizýge baǵyttalǵan júıeli is-sharalar da baıqalmaıdy.
Mysaly qazirgi qoldanystaǵy zańdar kıiktiń múıizin paıdalanýǵa ruqsat bermeıdi, olar tek órteý arqyly joıylady. Osy oraıda, quqyq qorǵaý organdarynda tárkilengen kıiktiń múıizderi (derıvattar) qalaı saqtalyp, qaı jerde, kim, qalaı joıyp jatqanyna baqylaý joq. Bul arnaıy tekserýdi talap etetin kúrdeli másele. О́ıtkeni sońǵy kezde Batys Qazaqstan oblysynda kıik múıizine baılanysty polısııa qyzmetkerlerin qylmystyq jaýapqa tartý faktileri jıileı oryn ala bastady. Oblystyq ishki ister departamentiniń tergeýshisi qylmystyq is boıynsha brakonerlerden tárkilengen 149 kıik múıiziniń sanyn ádeıi 49-ǵa kemitip kórsetip, óziniń laýazymyn paıdalanyp, zańsyz jasyryp qalǵan 100 kıiktiń múıizin satpaq bolǵany úshin ustalyp, qylmystyq jaýapqa tartyldy. Tárkilengen 13 kıiktiń múıizin saqtaǵany úshin Qaztalovka aýylynyń ýchaskelik ınspektory de ustalyp, jaýapqa tartylǵan. Polısııa qyzmetkerlerine baılanysty osyndaı faktiler Saraljyn aýyly, Bókeıordasy aýdandarynda da bolǵan.
Qazirde Qytaı medısına ındýstrııasynyń múıizge degen suranysy jyl saıyn 8 tonnaǵa deıin barady eken. Al kıik derıvatynyń (múıizderiniń) kóleńkeli aınalymda 1 kılogramy 4 myń AQSh dollaryna baǵalanatynyn eskersek, osyndaı úlken suranys bolyp, múıiz saýdasy qyzyp turǵan jaǵdaıda, ony órtep joıýdyń ekonomıkalyq turǵydan qanshalyqty negizdiligi, tárkilengen kıik múıizderiniń saqtalýy, joıý prosedýrasynyń senimdiligi úlken kúmán týdyrady. Nege deseńiz, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Almaty oblystyq departamenti buqaralyq aqparat quraldarynda Qytaı shekarasynda 3 144 dana (700 kg) kıik múıizi tárkilengenin habarlaıdy. Mundaı jaǵdaılar Reseımen shektes batys óńirlerinde de oryn alǵan. Qysqasy, tárkilengen kıik múıiziniń aınalymyn baqylaý tetigi joq.
Qazirgi kezde kıikti atqannyń ózinde onyń derıvattaryn (múıizin, etin) resmı túrde satý múmkin emes. Sebebi «Quryp ketý qaýpi tóngen jabaıy faýna men flora túrlerimen halyqaralyq saýda týraly (CITES) konvensııa» talaptary, halyqaralyq deńgeıde mundaı ónimderdi kommersııalyq paıdalanýǵa tyıym salǵan. Kıik ónimderin syrtqy naryqqa shyǵarýǵa osynshama tonna et, osynshama múıiz degen sııaqty jyl saıyn kvota bekitilýi qajet. Konvensııanyń talaptaryna sáıkes, bizdiń elge eksportqa «nóldik kvota» tur. Iаǵnı paıdalaný zańǵa sáıkes rettelmegen jaǵdaıda, olar kontrabandalyq ónim bolyp sanalady. Demek eshbir memleket mundaı ónimderdi zańdy túrde qabyldamaıdy.
Bulardan bólek, 2005 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi el aýmaǵynda kıikterdi aýlaýǵa, olardyń múıizderi men ónimderin jınaýǵa, paıdalanýǵa, satyp alýǵa nemese ótkizýge tyıym salý týraly buıryq shyǵardy. Keıin bul shekteý merzimi 2024 jyldyń sońyna deıin uzartyldy. Buıryq áli kúshin joıǵan joq. Sondaı-aq jabaıy janýarlardyń qonys aýdaratyn túrlerin saqtaý konvensııasyna qosylý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy da kúshinde.
Kıik ózine qolaıly orta izdep, úzdiksiz qonys aýdaryp júretin janýar. Máselen, batys óńirindegi kıikter aýa jaıylyp, kórshiles Reseı óńirlerine barady, ol jaqtan aýyp bizge keledi. Al Reseıde kıikter «Qyzyl kitapqa» engizilgen, ıaǵnı aýlaýǵa múldem tyıym salynǵan janýarlar túrine jatady. Bul jóninde Reseı men Qazaqstan arasynda kelisim de bar. Demek, kórshi eldiń kelisiminsiz, birjaqty kıik aýlaıtyn bolsaq, eki eldiń arasynda mindetti túrde daýly jaǵdaı týyndaıdy.
Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵy (HTQO) sııaqty taǵy da basqa elimiz qol qoıyp bekitken halyqaralyq kelisimder bar. Al Konstıtýsııanyń 4-babynda Respýblıka bekitken halyqaralyq sharttardyń el zańdarynan basymdyǵy atap kórsetilgen. Demek, qandaı da bir sebeptermen naýqanshylyqqa salynyp, halyqaralyq sharttardyń talaptaryn eskermeı, kıikterdi óz betimizben aýlaý – memleketimizdi úlken halyqaralyq daýǵa uryndyrady.
Álbette, bul kúrdeli másele jýyq arada sheshimin tabýy qajet. Biraq úkimet tarapynan kıikti atyp, aýlaýǵa ruqsat berý arqyly sharýa qojalyqtarynyń máselesi sheshilmeıdi. Osy oraıda aıta ketý kerek, kıikterdiń sanyn tıimdi retteý joldaryn usynýshylar joq emes.
«Kıik sany kóp óńirden olardyń bir bóligin kıik sany az óńirge kóshirip, kıik sharýashylyǵyn uıymdastyrý qajet», deıdi «Shopan ata» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, aýylsharýashylyq salasynyń sarapshysy Almasbek Sadyrbaı.
«Kıikter jaıylatyn jerler, olardyń tabıǵı kóshi-qon joldary jekemenshikke berilip ketken. Tekseris júrgizý arqyly sol jerlerdi qaıtaryp, sodan soń olardyń mıgrasııalyq joldaryn qalpyna keltirý kerek», deıdi kıik máselesin sońǵy jyldary jıi qozǵap júrgen tabıǵat janashyry Sáken Dildahmet. Munyń bári – ázirge naqty sheshimi shyqpaǵan usynystar.
Kıikterdiń meken etetin, tóldeıtin, jaıylatyn, olardyń tabıǵı kóshi-qon joldary búginde jeke egistikke, mal sharýashylyǵyna berilip ketken jáne Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek aýdanynda kıik qorǵaý aımaǵynan sharýa qojalyqtaryna jer berilý áli de jalǵasyp jatyr. Kıik qorǵaý aýmaǵynan berilgen aýyl sharýashylyǵy jerlerine kıikterdiń báribir kiretini, sol jerdi alýshyǵa da, jerdi berýshige de belgili bolǵanmen, olardyń tarapynan janýarlarǵa degen meıirim, durys peıil de baıqalmaı tur. Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, Batys Qazaqstan oblysynda sońǵy jyldary kıiktiń órisi 5 ese qysqarǵan. Biraq kıik qorǵaý aımaǵyndaǵy jerlerdiń ońdy-soldy taratylyp ketkeninen mınıstrlik habarsyz eken. Al ol jerlerdi úlestirgen aýdan ákimdikteri sharýa qojalyqtaryn jaqtap, barlyq máseleni kıik týǵyzǵandaı, «ań men adamdy ańdystyryp, jaýlastyryp» qoıyp otyr.
«Jer telimderin qaıtarý jónindegi arnaıy komıssııa ákimdikterdiń aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn paıdalanýǵa berý týraly eki myńnan astam zańsyz sheshim qabyldaǵanyn anyqtady. Zańsyz alynǵan jerler memleketke qaıtarylýǵa tıis», dedi Prezıdent bıylǵy Joldaýynda.
Uly Abaıdyń «Qarasha, jeltoqsanmen sol bir eki aı» atty áıgili óleńindegi, kúz sozylyp, qysqa aıaq basqan, «Baıda meıir, jalshyda beıil de joq, ańdystyrǵan bir-birin, qudaıym-aı», dep, qara basynyń qamyn jep, qystaýǵa kóshpeı, kúzeýde yqtyrmada otyrǵan baı, baıdyń malyn baǵyp, jylynýǵa otyn taba almaı, búrseń qaǵyp júrgen jalshy, sol zamanǵy sharýashylyqqa qolaısyz aýyl ómiriniń sýreti kóz aldymyzǵa keledi. Búgingi aıta-aıta uzaq sonar jyrǵa aınalǵan, áli kúnge deıin ne paıdasy, ne zalaly belgisiz, qanshama jylǵa sozylyp, sheshimin tappaı kele jatqan tabıǵattyń elimizge bergen bir syıy – kıikke jazda jaılaýǵa jaılanyp qona almaı, kúzde kúzeýde jerge, sýǵa jarymaı talasyp, qyp-qyzyl, aıtys-tartyspen tirlik keship júrgen batys óńiri sharýa qojalyqtarynyń jaǵdaıy, sol baıaǵy aýyl qazaǵynyń jańa bir súreńsiz beınesine aınalǵandaı.
Ǵanııat NASYROV,
«Qansonar» respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń bas zańgeri
