Bir jaqsysy, Aral Qaraqumy jer asty sýyna baı. Tushy sýy jer betinen 2-3 metr tereńdikten shyqsa, emdik-shıpaly artezıan sýy bor jáne paleogen jynystarynyń qabattarynda, ıaǵnı 100-200 metr tereńdikte jatatyn kórinedi. Olardyń mıneraldaný dárejesi de (tushy, kermek, ashy) ár túrli. Sondaı-aq Aral Qaraqumynyń klımaty tym kontınenttik, qurǵaq. Qys ortasy, qańtar aıynda ortasha temperatýra – 12-14S, al shildede – 25-26S.
Qaraqum jerinde qysta qar tym juqa túsedi. Qalyńdyǵy 5-6 santımetrden aspaıdy. Jyldyq jaýyn-shashyn mólsheri de tómen. Mundaǵy sýsyma qumdy alqaptar men oıpańdar arasynan sor ushyrasady. Aral qalasynan 18 shaqyrym jerde ornalasqan Shıjaǵa eldi mekeni de osy qumdy aımaqqa jatady. Iаǵnı Aral mańy qumdarynyń bir bóligin alyp jatqan aýyl. Aýyl men mal jaıylymynyń ortasy taza appaq qum.
«Bul jerde mal azyǵyna jaramdy sekseýil, kókqasqa, jýsan, qııaq sııaqty jergilikti klımatqa tózimdi ósimdikter jaqsy shyǵady. Tórt túlik maldy ósirýge qolaıly orta», deıdi Shıjaǵa aýylyndaǵy Eleý Kósherbaev atyndaǵy №57 orta mekteptiń dırektory Nadejda Ábisheva.
Onyń sózinshe, keıingi jyldary Shıjaǵa aýylynyń qum tóbeleri beıresmı týrıstik orynǵa aınalǵan. Alys-jaqyn óńirlerden kelýshiler jazǵy mezgilde kóp bolatyn kórinedi. Sonymen qatar qumnyń emdik qasıetin atap ótpeý múmkin emes, ásirese býyn aýrýlary men boıdaǵy salqyndy shyǵarýǵa shilde-tamyz aılarynda emdelýshiler osynda aǵylady. Qumǵa kómilip, em alady. О́ıtkeni el ishinde shildede «qum pisedi» degen uǵym qalyptasqan. Naǵyz dertke shıpa bolatyn kez de osy mezgil.
Tirekti eldi meken sanalatyn bul Shıjaǵada eki myńnan asa halyq bar. Tirshiligi tikeleı mal sharýashylyǵyna qatysty aýylǵa kelip, jazyq dalasyn betke alsańyz, shegi joq kórinetindeı shól dalaǵa jolyǵasyz. Týra arab shólindegideı.
«Shıjaǵa qumdary týraly tek syrttaı estip júrdim. Qyzylorda oblysynda tursam da aımaqqa qarasty Aral aýdanyndaǵy Shıjaǵa jol túspepti. Aqyry táýekelge bel býyp byltyr baryp keldim. Tamasha jer. Týrıster qyzyǵatyndaı ólke. Sýret pen túrli beınesıýjet jasaýǵa taptyrmaıdy. Tipti ataǵy jer jaratyn ánshilerdiń beınebaıanyna osy qumdy túsirse de ábden jarasady. Jergilikti tilmen aıtsaq, Shıjaǵanyń shege qumy dep atalady. Bul – biz syrttaı qyzyǵyp júrgen Dýbaıdaǵy qumdy shólden kem emes. Eger jergilikti jerde uıymdastyryp, túıemen osy qum ústin aralaýǵa týrısterdi tartsaq, utylmasymyz anyq. О́ıtkeni mundaǵy qum óte taza ári kıimge juqpaıdy. Emdik qasıeti de bar. Tek nasıhaty azdaý bolyp tur», deıdi oblys turǵyny Nurlan Táshimtegi.
Rasymen de osyndaı órkesh-órkesh bolyp jatqan qumdy ólkege ózimizden bólek, sheteldik qonaqtardyń da qyzyǵatyny anyq. Tek sony uqsatý kerek. Álgi aıtqanymyzdaı, arab elderindegi safarıden (arab tilinde saıahat degen maǵyna) kem túspeıtin Shıjaǵanyń shege qumyn ózimiz nasıhattamasaq, ózgeler kelip jarylqamaıtyny belgili.
«Mysaly, Dýbaıǵa barǵan otandastarymyzǵa qolǵa úıretilgen túıege minip, shól dalany aralaýdy usynady. Árıne, onyń arzan turmaıtyny belgili. Shıjaǵa men Aralǵa kireberis jerlerge osyndaı jarnama taqtaıshalaryn ilip, sondaı-aq áleýmettik jelilerde beınerolıkter arqyly nasıhat júrgizsek, el týrızmin damytýǵa mol septigi bolar edi. Qazirdiń ózinde bir-birinen estigen jurttyń osynda jıi aǵylatyny sondyqtan. Jalpy, elimiz kóleminde orman da, taý da, shóldi qum da jeterlik. Tabıǵat bárin bergen bizge. Biraq mundaı ǵajap mekender kóbine-kóp tasada qalyp jatyr. О́kinishtisi de osy», deıdi Nurlan Táshimtegi.
Erjan QOJAS,
jýrnalıst
