Bókenbaı Qarabatyrulyn nege shatastyramyz?

Bókenbaıtanýdaǵy aqtańdaqtar

Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Gúlbaný Izbasa­ro­vanyń habarlaýynsha, 1803 jyldyń 23 shildesinde Iа.Gaverdovskıı basta­ǵan Orynbor shekaralyq komıssııasy músheleri Buharaǵa ekspedısııaǵa attanyp, jolda Yrǵyz boıyn, Araldyń syrtyn qonystanǵan qazaq rýbasylary­men, sonyń ishinde Syrym Datuly kóterili­si­ne qatysqan Qarakóbek Qosybaı­uly, Basyqara, Ketebaımen jolyǵady. Alaı­da Buhara sapary Araldyń soltústigi­nen aspaıdy. О́ıtkeni kerýenge Qoja­ber­gen Shatqaluly, Ábilǵazy Qaıypuly toby shabýyldap, biraz adamdy tutqynǵa túsi­redi. Gaverdovskıı janyndaǵylarmen sytylyp shyǵyp, qyrkúıekte Orynbor­ǵa ázer jetken. Saıahatshy bir jyldan ke­ıin qoljazbalarynda qum arasyndaǵy Bókenbaı taýy, Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesi týraly jazady. Qaraýyl tóbe – ushy súıirlene bitken bıik shoqy. Onyń tóbesinde tastar qalanǵan, topyraǵy áktas pen qumtas, betki qabaty qyzyl sazben jabylǵan dep sýretteıdi. Osy tóńirekte qalmaqtar tyqsyrǵan kezde starshına Bókenbaıdyń aýyly qonystanǵanyn aıtady. «Reseı otarshyldyǵy bastalmaı turǵanda tabyn rýlary Jaıyq, Edil, Qaldyǵaıty, Shyńǵyrlaý, Jem, Temir ózenderinen Ústirt, Sam-Mataı, Dońyztaý, Buhara, Horezm, Syrdarııaǵa deıingi aralyqta emin-erkin kóship júr­gen. Tarıhshy I.Erofeeva 1725 jyl­ǵa deıin jetirý taıpasy jazda shóme­keı, tórtqara jáne shekti rýlarymen birge Yrǵyz-Torǵaı ózenderiniń arasyn­daǵy zor aýmaqty jaılaǵanyn, olardyń úne­­mi Edil qalmaqtarynyń shabýylyna ushy­­rap kelgendigin jazady», deıdi G.Izbasarova.

HVIII ǵasyrdaǵy qazaq ultynyń taǵ­dyry synǵa túsken kezdegi Qaraqum jáne Ordabasy quryltaıy ótken jerler, oǵan qatysqan tulǵalar tarıh ǵylymdary­nyń kandıdaty Jánibek Ismýrzınniń «Bókenbaıtanýdaǵy tańdaqtar: tarıh­namalyq hám derektanýlyq taldaý» atty baıandamasynda qamtyldy. HVIII ǵa­syrdaǵy qazaq tarıhyna qatysty derekter Máskeýdegi Reseı memleketiniń kóne aktileri, Reseı ımperııasynyń syrtqy saıasaty, Reseı memleketiniń áskerı-tarıhı arhıvterinde, Orynbor ob­lystyq arhıvinde, Reseı Ǵylym akademııasy Sankt-Peterbýrg fılıalynyń tarıh ınstıtýtynda saqtalǵan. Eń qundy derek – saıahatshy Iаkov Gaverdovskııdiń úsh qoljazba jýrnaly.

Buhara sapary sátsizdikke ushyrap, Orynborǵa keri qaıtqan soń, 1804 jyly birinshi qoljazba jýrnalyn aıaqtaı­dy. Onyń qoljazbalary Máskeýdegi Reseı memleketiniń áskerı-tarıhı arhıvi men Reseı Ǵylym akademııasy Sankt-Peterbýrg fılıalynyń tarıh ınstıtýtynda saqtalǵan. Ekinshisi – 1806 jyly shyqqan «Obozrenıe kırgız-kaısaskoı stepı» qoljazbasy. Alǵashqy eki jýrnalda talasqa túsken Bókenbaı shoqysy, úshinshisinde jońǵar basqynshylaryna qarsy uıymdasqan Qaraqum jıyny týraly jazylǵan. Birer jyldan soń Iаkov Gaverdovskıı Borodıno shaıqasynda qaza tapty. A. Levshın 1865 jyly shyq­qan «Kırgızskaıa step v Orenbýrgskıh vedomstvah» jınaǵynda Iа.Gaverdov­skıı derekterine súıene otyryp, «1723 jyly aqboz atty qurbandyqqa shalyp, Ábilqaıyrdyń han saılanǵanyn» jaz­ǵanymen, Bókenbaı batyr, Qaraqum jıyny, Ordabasy týraly esh málimet joq. Muhamedjan Tynyshbaev 1927 jyly shyqqan «Aqtaban shubyryn­dy» maqalasynda bul Ordabasyda ótken jıyn dep baǵa beredi.

Elshi Tevkelevtiń jýrnalynda Bóken­baı Qarabatyrulymen 86 ret, arǵyn shaqshaq Bógenbaımen 8 ret kezdeskeni tirkelgen. О́kinishke qaraı, ımperator elshisiniń qanjyǵaly Bógenbaı sar­­­­­dar­men kezdeskeni jóninde jazba joq. Re­seı ımperııasy syrtqy saıasat arhı­­vi­niń 122-orynda Tevkelevtiń 1732 jyly ­21 mamyrda arǵyn shaqshaq Bógen­baı­­men kezdeskeni jazylǵan. Keıin birqa­tar zertteýshiler Tevkelevtiń 1731 jyly tabyn Bókenbaımen kezdesýin shaq­­shaq Bógenbaıǵa telip jibergen.

1723 jyldyń maýsym aıynda Aral boıyndaǵy Qaraqumda ekinshi jıyn óte­di. Alaıda osy quryltaı tarıhta es­kerý­siz qaldy. Bul jerde de shatasýlar bas­taldy. Zertteýshi Á.Dıvaev 1905 jyly jarııalanǵan «Kók kesene» maqalasynda Gaverdovskııdiń Qaraqum quryltaıy­na qatysty jazbasyn tolyqtyryp, 1723 jyly ótken II Qaraqum qu­ryl­taıy (qarakesek jıynyna) álim, adaı, berish rýlarynyń belgili adamdary, Taılaq batyr men oshaqty rýynan Saý­ryq batyr qatysty dep jazǵan. Qara­kesek quryltaıy nemese Qaraqum jıy­nynan soń qazaq jasaqtary Ýsa Seren qal­maq­tarymen 1726 jylǵa deıin shaıqasty.

Ańyraqaı shaıqasy kezeńi sıpat­tal­ǵan M.Tynyshbaev maqalasynda Ábil­­qa­ıyrdyń han saılanýyn, aqboz at­ty qur­bandyqqa shalý oqıǵasyn jaza oty­ryp, bul jıyn Ordabasy taýynda ótti deı kele, Túrkistan ólkesinde osy jıyn­ǵa qatysty ańyzdyń saqtalmaǵanyn es­kertedi. 1884 jylǵy Túrkistan ólkesi kar­ta­synda Ortabashy degen jer ataýy kes­kin­delgen. Ortabasy HIII ǵasyrdan kele jatqan ataý, onyń quryltaıǵa esh qatysy joq. Osylaısha, Ordabasyna qatysty otandyq tarıhnamada ketken qatelik Tynyshbaevtan bastaldy. Keńes tarıhshysy M. Vıatkın redaksııasymen shyqqan Qazaq KSR tarıhy II tomynyń alǵysózinde jetirý birlestigin eń yqpaldy Eset batyr basqarǵanyn, shaqshaq Jánibek batyrdyń osy kezde aty shyǵyp kele jatqanyn aı­tady. M.Vıatkın Bókenbaıdy 1720 jyl­dardyń batyry dep sıpattap, onyń shaı­qasqa eń birinshi bolyp kiretinin, tórt aǵa­synyń soǵysta qaza bolǵanyn jazdy. 1973 jyly shyqqan Qazaq sovet ensıklopedııasynda Bókenbaı batyrdyń erligin qanjyǵaly Bógenbaıǵa telip jibergen.

Tarıhshy Irına Erofeevanyń 1999 jyly shyqqan Ábilqaıyr han týraly monografııasynda tuńǵysh ret Bókenbaı Qarabatyrulynyń esimi atalyp, 1710 jyly Qaraqum quryltaıynda onyń bas sar­darlyqqa saılanǵanyn jazady. 2017 jyly Irına Erofeevanyń Bóken­baı batyrǵa arnalǵan monografııasy ja­ryq kórdi. Ol eńbekte Bókenbaıdyń 1742-niń kókteminde ómirden ozǵany aıty­lady. Tarıhı oqıǵalardy arhıv qu­jat­tarymen zerdeleı kele, Jánibek ­Is­mýrzın qatelikterdiń túp negizi – ­HVIII ǵasyr oqıǵalarynyń tereń zerttel­meýi, batyrlardyń ómir súrý hronolo­gııa­sy­nyń anyqtalmaýynan dep túsin­­dir­di. Saldarynan Aqtaban shuby­ryndy jyldarynda qol bastap, jaýdyń eń ­al­dyń­ǵy shebinde shaıqasqan ­batyr­­lar keıinge yǵystyryldy. Otan­dyq ta­rıhnamada qaıtalanyp jatqan qate­lik – folklorlyq shyǵarmalar men áýesqoı zertteýshiler jazbalarynyń aka­­demııalyq eńbekterge enip ketýi deıdi jas ǵalym.

Iа.Gaverdovskıı eńbeginde 1710 jyly Ábilqaıyrdy han saılandy dep kel­tirgen. Sondaı-aq 1711 jyly aqpanda quba qalmaq bıleýshisi Dondýk taıshy voevoda Chırıkovqa jazǵan hatynda qara­qalpaq arasynan oralǵan elshisiniń bash­qurt pen qara qazaqtar Ábilqaıyr sultannyń basshylyǵymen patshaǵa qar­sy soǵys ashýǵa daıarlanyp jatqanyn jazady. Taǵy bir arhıv qujatynda 1710 jyly kishi júzdegi qazaq ordasyna 24 orystyń tutqynǵa túskenin, olardyń «biz­diń ıemiz Áblqaıyr han» dep jazǵany saqtalǵan. Taǵy bir derek kózinde 1720 jyly Qazaq ordasy shyǵystaǵy jońǵar qońtaıshysyna jasaǵan shabýylynda ­3 myń adamdy tutqynǵa alǵany kórsetil­gen.

Qaraqum jıyny qaı jerde ótti?

Qazaq tarıhynyń taǵdyryn sheshken Qaraqum jıyny eki ret bolǵan. Biri – 1710 ne 1711 jyldyń qysynda, ekinshisi 1723 jyldyń jaz aıynda ótti. Qatelik Iа. Gaverdovskııden bastalǵan. Polıak saıahatshysy eki oqıǵany bir jyldyń oqıǵa­sy dep jazǵan. 1723 jyly qazaq rýla­ry Aqtaban shubyryndyda jeńilgen­nen keıin soltústik Aral mańy, Aqtóbeniń ońtústik jaǵyn qonys etkeni jyrlarda aıtylady. Máselen, Murat Móńkeuly «Esbolaı Borsyq qystap aman qalǵan» deıdi. Qazaq rýlary 1722–1725 jyldary Borsyqta úsh jyl qystaıdy. О́ıtkeni 1724 jyly Ábilqaıyr sońyndaǵy elimen Torǵaı, Yrǵyz, Qaraqumǵa qashyp keldi. 1725 jyly Eset pen Bókenbaı batyr joń­ǵarǵa amanatqa alynǵan. Dorjynyń Eset, Bókenbaı, Jánibek týraly jazǵan haty da arhıvte tur. О́kinishke qaraı, polıak Iаkov Gaverdovskııdiń 1804–1806 jylǵy topografııalyq kartasyn tarıh­shylarymyz jóndi paıdalanbaı keledi. Osy kartada qazaq qonystary, zırattary, jer ataýlary túgel eski ataýlary­men tur. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Rahym Beknazarovtyń aıtýynsha, Pavel Rych­kovtyń «Istorııa Orenbýrgskogo kraıa» eńbeginde Yrǵyz, Qabanqulaq, Bókenbaı shoqysy keskindelgen. «Osy aýmaqta eki bıik tóbe bar. Bireýi kartada «Býkambaı kým» dep, ekinshisi «g. Býkanbaıa maıak» dep kórsetilgen. Qyzǵylt qumtasty Bó­ken­baı shoqysy ústinde zırat orny baı­qalady. Ertede onyń betine jaqpar tastar qalanǵan tárizdi. Shoqydan bir­neshe shaqyrym jerde, kartada «Bý­kambaı qumy» dep kórsetilgen jerde orta­ǵasyrlyq qorǵan jáne qazaq molalary bar. Qazir turǵylyqty jurt onyń ataýyn bilmeıdi. Sondyqtan kar­to­grafııalyq derektemelerge qol jet­kizip, etnografııalyq, eskertkishtaný, arheologııalyq baǵyttar boıynsha zert­teý jumystary júrgizilýi qajet. Bóken­baı­dyń qaraýyl tóbesindegi zırat HVIII ǵa­syrdaǵy, ne Altyn Orda dáýirindegi, ne HIH ǵasyrdaǵy beıit bolýy múmkin. Oryn­bor, Sankt-Peterbýrg, Elısta qalalaryn­da­ǵy muraǵat derekterin zertteý kerek. О́ıtkeni Astrahan qalasyndaǵy biraz qujat Elıstadaǵy arhıvke kóshirildi», dep qorytyndylady R. Beknazarov.

Memleket tarıhy ınstıtýty dı­rektorynyń orynbasary, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Búrkit Aıaǵan Omby qalasynyń arhıvinde de kartografııalyq derekter kóp saqtal­ǵa­nyn atap ótti. О́ıtkeni 1913 jyly Ombynyń ofıserleri qazaq dalasyna shyǵyp, áskerı-topografııalyq karta jasap, oǵan dalamyzdyń saı-salasy men ózen-kólin, tóbeshigi, qystaýlary men zırattaryn túgel túsirgen.

«1983 jyly Yrǵyz aýdanynda mýzeı ashar kezde Ábish Kekilbaevqa bar­dym. Ol «Úrker» romanyn jazar al­dyn­da osy jaqty aralaǵanyn, jergilikti aqsaqaldardyń Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesine alyp barǵanyn aıtty. Ábish aǵa tama Eset batyrdyń jerlengen jeri anyqtalǵanyn, Ábilqaıyrdyń Han molasynda jatqanyn aıta otyryp, Bókenbaı batyrdyń qupııa jerlen­geni týraly el arasynda saqtalǵan derek­ti keltirdi de, Bókenbaı týraly suras­tyryp júrińder dedi. Áskerı ınjener I.F.Blaramberg jasaǵan Yrǵyz ýeziniń kartasynda Bókenbaı shoqysynan 7 sha­qy­rym qashyqtyqta Býkambaı qumy degen jer bar. Al Bókenbaı shoqysynan árirek Temirastaý men Qabanqulaq tóbe­leriniń basynda Bókenbaıdyń qara­ýyldary turǵan degen ańyz bar», deıdi aqtóbelik ólketanýshy Bekarystan Myr­zabaıuly. Onyń aıtýynsha, Jókeı Shańǵytbaevtyń «Bókenbaı batyr» das­tanynda batyrlardyń esimderi, jasa­ǵynyń sany aıtylǵan. Keıin osy jyrdy Jákibaı jyraý jyrlaǵan. Onyń nusqasynda Tabyn Bókenbaı, tama Eset batyr, jaǵalbaılynyń batyrlary birneshe myń qolmen Yrǵyz ózeni boıynda otyrǵan qultas Nurseıittiń aýylyna túskeni týraly aıtylady. Jasaqtyń baǵyty – Qaraqum. Qalyń ásker keler aldynda Nurseıit balasy Jolǵuttyny jylqy izdeýge jiberedi. О́ıtkeni jasaq keler aldynda jaǵymsyz tús kóredi. Jol­ǵutty aýylyna ásker kelip jatqanyn eki kúndik jerden estip, soǵysqa bara jatqan sarbazdarǵa ilesip, 19 jasynda qaza tabady. Osy derek «Bókenbaı batyr» dastanynda jáne qultas shejiresinde bar. Nurseıit tamy áli de saqtalǵany týraly qundy derekterimen bólisken Bekarys­tan Myrzabaıuly osy jazda Álkeı Mar­ǵulan zerttegen joldarmen Qara­qumdy aralap, Bulantyǵa deıin júrip ótken. Jergilikti aqsaqaldar oǵan Qaraqum ­jıyny ótken «Quljumyr qasqa tóbe» degen jerdi kórsetken. Bul – aınalasyna qalyń sekseýil ósken úlken alqap. Ortasynda attyń qasqasy sııaqty kórinetin bıik shaǵyr tóbeden 25–30 shaqyrym tóńirek túgel kórinedi. «Bizdi ertip barǵan kisiler osy jerde 1726 jyly quryltaı ótti dep aıtty. Osy jerde qarakesek rýlary qalyń áskerdi tórt aı azyqtandyrǵan. Tarıhshy Jánibek Ismýrzın qazaq-jońǵar qatynastary shıelenisken kezde, 1710 jáne 1723 jyl­dary eki ret quryltaı ótkenin aıtyp otyr. 50 myńnyń shamasyndaǵy ás­ker qystaı daıyndalyp, Bulanty shaı­qasyna kirdi. Jasaqta qanshama sar­baz sheıit ketti? Arhıvte qalǵany tek ás­ker­basylardyń esimderi ǵana. Sondyq­tan kartografııalyq zert­teýler kerek. Ke­­zinde Ǵylym akademııasy­nyń sırek qol­jazbalar qoryna qabyldanǵan Jókesh Shań­ǵytbaevtyń 1500 joldyq dastany­nan 4-5 paraǵy ǵana qalǵan. Dastan joıy­lyp ketken. Onyń jazbasy qolymyz­da bolǵanda, biraz derekten habar berer edi», deıdi aqtóbelik ólketanýshy.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Ájiǵalı osy jıyn­da erte­­degi jer-sý ataýlary, q­azaq es­kert­­kishte­­rine qatysty mańyz­dy má­se­le kóteril­ge­nin ­aıtty. «Qa­zaq eskert­kish­­teri men to­ponımı­ka jeri­miz­diń ne­­gizgi aıqyndaýshysy. Biz nege Iа.Ga­ver­­­dovskıı men A.Levshın de­rek­te­ri­ne erekshe mańyz berip otyrmyz? О́ıt­­­keni olardyń zamanynda qazaq­­­tyń arhaıkalyq toponımıkalyq júıesi saq­talǵan edi. Ol júıe HIH ǵasyrdyń ortasynda ózgerdi. Máselen, qazaq dala­syndaǵy Alshyn taýynyń qaı jerde ekenin qazir eshkim aıta almaıdy. Jer-sý ataýlary HIH ǵasyrda qazaqtar jartylaı otyryqshylyqqa kóshe bastaǵan kezde ózgerdi. Bul – bólek zertteıtin taqyryp. Búginde qanshama ǵylymı dıssertasııa qorǵalyp jatsa da, qazaqtyń arhaıkalyq júıesiniń qalaı ózgergeni zerttelip jatqan joq. Gaverdovskııdiń jazǵanynyń kóbi durys. Endi Bókenbaı shoqysyna keshendi ekspedısııa júrgizý kerek. Búginde Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda qazaq eskertkishtaný ortalyǵy jumys isteıdi. Bizde tájirıbeli mamandar jınalyp jatyr», deıdi arheolog-ǵalym.

HVIII ǵasyrdaǵy tarıhtaǵy attas tul­ǵa­larǵa baılanysty úlken daý bir tulǵa­nyń deregin ekinshisine tańyp qoıýdan bas­taldy. Bul – derektanýdaǵy júıesizdik. Osy jıynda kartografııa máselesi kó­terildi. Qazaq dalasynyń túsirilgen kartalary Reseıdiń úsh muraǵatynda saqtalǵan. Ǵalymdar sheteldik muraǵattardan derek alý júıesin bir izge salyp, orta­lyq­tandyrý kerek deıdi. Aldaǵy ýaqyt­ta otandyq árbir zertteýshi tapqan qu­jattaryn Ulttyq kitaphana ne mem­le­kettik arhıvke ákelip ótkizý kerek. Áıt­pese, bir qordy birneshe ǵalym qarap, birin biri qaıtalaıtyn derekter alyp keledi. Negizgi maqsat – shetel arhıvteri­nen ózimizde joq kartografııalyq derek­terdi taýyp, bir júıege jınaqtaý.

Almaty