Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Almatylyq kásipker Ivan Cherkaevtyń basynan ótken jaǵdaı eriksiz nazar aýdartady. «Digital Business» onlaın basylymynda jarııalanǵan derekke súıensek, 2018 jyly Ivan men onyń komandasy Almatyda myńnan astam POS-termınal ornatyp, qurylǵylardyń aılyq aınalymy 500 mln teńgege jetip, aılyq tabys 5 mln teńgege deıin barady. Este bolsa, 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap eldegi búkil zańdy tulǵa POS-termınal ornatýǵa mindettelgen. Bastapqyda bári jaqsy bolady. Alaıda naryqta Kaspi gegemonııasynyń ornaýymen, Ivannyń kásibiniń de basyna «qara bult» úıirilip shyǵa kelgen.
Árıne, budan kásipker saǵy syna qoımady. QR-kodqa baılanǵan bıznes-qurylǵylar ornatyp, kásiptiń basqa qyryna qaraı oıysady. Biraq tehnologııalyq jetistiktiń naryqty qoǵadaı japyryp óte shyqqanyn amalsyz moıyndaıdy. Jyl basyndaǵy derek boıynsha, QR-kod paıdalaný kórsetkishi ájeptáýir ulǵaıǵan. Qańtar men aqpannyń qorytyndysy boıynsha, QR-kod arqyly jasalǵan tólem kólemi 416,1 mln tranzaksııany qurasa, POS-termınaldar arqyly 367,3 mln tranzaksııa júzege asyrylǵan.
Qazir POS-termınal men QR fýnksııasy ózara ıntegrasııalanyp, bir mindetti alma-kezek atqaryp tur. Iаǵnı tutynýshy termınal kómegimen tólem jasaý kezinde ne QR-kodty skanerleıdi, ne kartasyn janastyrady. Sóıtip, chek alady. Qazir eldegi jetekshi ekinshi deńgeıli bankter ózderiniń jańasha POS-termınaldaryn bıznes ıelerine usynyp jatyr. Kóp jaǵdaıda usynys bildirse bolǵany, bank ókilderi ózi aparyp ornatyp, qalaı qoldaný qajettigin kórsetip ketedi. Al baıyrǵy POS-termınaldar, ıaǵnı tek kartamen tólem qabyldaıtyn eski kassalyq apparattar naryqtan birjola ketetin sııaqty. Qazirdiń ózinde olardy kóp jerden kórmeımiz. Kartamyzdy betine taqap, sosyn pın-kod terip júrgenimiz keshe ǵana sııaqty edi, tehnologııa tez damyp, jyldam ózgerip jatqanynyń dáleli bar.
Qazir eń kóp kózge iligetini – Kaspi Pay men Halyk Pos. Basqa bankter de óz saıttarynda tıimdi POS-termınaldar múmkindigin nasıhattaǵan. Mundaı kassalyq POS-termınaldan bólek, mobıldi POS-termınal da jyldam damyp shyǵa keldi. Mundaıda kásipker óziniń usynǵan taýary men qyzmeti úshin tólemdi QR arqyly qabyldaıdy. Al birtindep kelmestiń kemesine minip bara jatqan dep aıtyp otyrǵanymyz – dástúrli POS-termınaldar, ıaǵnı tólem kartasyna ǵana negizdelgen portatıvti qurylǵylar. Olardy qoldaný aıasy jyldan jylǵa taryla beretin tárizdi.
Qazir dúkenderde, saýda ortalyqtaryndaǵy kassa ústelinde birneshe POS-termınaldyń (birneshe banktiń qurylǵysy) turǵanyn kóremiz. Al osydan birer jyl buryn sol kezdegi Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Ásel Janasova birneshe POS-termınal ustap otyrýdyń qajettiligi bolmaıtyn jańashyldyq engizilýi múmkin ekenin aıtyp edi vıse-mınıstr.
«Sen kimniń klıentisiń – «Halyk Bank» pa, «Kaspi» me, «Jusan» ba, mańyzdy emes. Kez kelgen bank bir-birinikin oqı beretin QR bolady. Ondaı jaǵdaıda bıznes onshaqty POS-termınal ustamaıdy, ár termınalǵa jeke-jeke aqy tólemeıdi. Bir ǵana termınal bolady, sol arqyly búkil naryq qatysýshysymen jumys isteýge bolady. Biz osyǵan umtylýymyz kerek», degen edi.
Osy másele byltyrdan beri qaıta shań berdi. Ulttyq tólem korporasııasynyń basshysy Bınur Jálenov búkil bank úshin biryńǵaı QR-kodtyń engiziletinin málimdedi. Joba 2025 jyldyń birinshi jartysynda iske qosylmaq. 2024 jyldyń sońyna deıin qanatqaqty rejimde synap kóredi. Bıyldyń ózinde telefon arqyly bank aralyq aýdarymdaý jasaý múmkindigi júzege asady. Árıne, biryńǵaı QR-dyń engizilýi saýda jelileri men irili-usaqty dúkenderdegi qolaqpandaı POS-termınaldar sanyn da kúrt azaıtady degen sóz. Barlyq bankke jalǵyz QR-kod jetkilikti bolsa, dúken ıeleri ár banktiń termınalyna tapsyrys berip qaıtedi? Qarjy ınstıtýttary saıtyndaǵy «bizdiń POS-termınalǵa tapsyrys ber» deıtin antalaǵan jarnamanyń da jalaýy jyǵylmaq ondaı jaǵdaıda. Biraq saýda jelileri báribir qandaı da bir termınaldy paıdalanýy kerek qoı. Mundaıda Kaspi, Halyk sekildi iri qarjy uıymdarynyń qurylǵylary negizgi termınal mindetin atqarýy múmkin. Ne bolmasa qaı banktiń qosymshasy arqyly tóleseńiz de qabyl alatyn beıtarap QR-kod jasalatyn shyǵar.
Al ázirge POS-termınaldarǵa qatysty mynadaı bir másele bar. Ol – tólem kezinde ustalatyn paıyz somasy týrasynda. Eger tólemdi bank kartasy arqyly jasaıtyn bolsańyz, komıssııa kóbirek ustalady. Ár bankte ártúrli, degenmen ortasha mólsheri – 1 men 2 paıyz aralyǵynda (tek «BanktSentr Kredıtke» ǵana – 0,4 paıyz). Al banktiń kartasymen basqa banktiń POS-termınalyna tólem engizseńiz 1,5 men 2,8 paıyz aralyǵynda komıssııa ustalady. Eger «mobıldi pos» arqyly tólem júrgizilse, paıyzdyq mólsherleme azdap tómendeý bolady, shamamen 0,4-1,5 paıyz aralyǵynda.
Jaqynda Májilis depýtaty Magerram Magerramov QR-kod arqyly jasalǵan tólem túbirtegi fıskaldy chekpen teńestirilýge tıis dep málimdeme jasady.
«Naryqtaǵy taýardyń basym bóligi onlaın-dúkender arqyly (sonyń ishinde bank qosymshalaryndaǵy dúkender) satyp alynady. Jergilikti bólshek jáne kóterme saýdadaǵy taýarlardy satyp alý banktiń POS-termınaly arqyly júrgiziledi. Osy ekvaırıngtik operasııa nátıjesinde beriletin chekter fıskaldy chek bolyp sanalmaıdy. Sáıkesinshe, memlekettik kiris organdaryna júzege asyrylǵan aqsha operasııasy týraly málimet berilmeıdi. Bul taýar jáne qyzmet saýdasy naryǵynyń «kóleńkede» qalýyna jaǵdaı jasaıdy», dedi depýtat.
Bul jaǵdaı da kassalyq apparattyń aınalasynda kóp uzamaı taǵy bir ózgeristiń bolýy múmkin ekenin ańǵartatyndaı.
Qalaı bolǵanda da, qazirgi POS-termınal – baıaǵy túımeshesi kóp kassalyq apparattyń zańdy murageri, zamanaýı jabdyq edi, endi onyń ózi ájeptáýir ózgeristi bastan keshetin syńaıly.
