Yryqtandyrý yrys arttyrady
Memlekettiń ekonomıkadan oıyp turyp oryn alýy – ulttyq kompanııalardyń naryqta bolýy degen sóz. Bul «monopolııa» uǵymyn qalyptastyrady. Demek ekonomıkada bir ǵana satýshy bar. Al ol ekonomıkanyń damýyna, halyqtyń turmys-tirshiligine, ınflıasııaǵa keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda memlekettik kásiporyndardy basqarý saıasaty áli de tıimsiz ekenin aıtty. Bıznes salasynda júrgizilgen reformalardyń tabysty júrip jatqanyn, birinshi kezeńiniń ózinde orynsyz ári qajetsiz 10 myńnan astam talaptyń kúshi joıylǵanyn málim etti. Iаǵnı kásipkerlerden memlekettik organdardyń shekten tys qadaǵalap, baqylaıtyny týraly shaǵymdar kóp túsken. Sondaı-aq bıyl mamyrda Memleket basshysynyń ekonomıkany yryqtandyrý jónindegi sharalar týraly Jarlyǵy shyqqanyn eske sala keteıik. Onda memlekettiń bıznesten shyǵýyn neǵurlym jyldamdatyp, kásipkerlerge kóbirek erkindik berý týraly aıtylǵan.
Premer-mınıstr Oljas Bektenov kóktemde ótken Úkimet otyrysynda memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin 2025 jyldyń sońyna deıin ishki jalpy ónimniń 14%-yna deıin qysqartýǵa tıispiz degen talap qoıǵan edi.
– Osy saıasatty iske asyrý keshendi jekeshelendirý jáne memleketke tán emes fýnksııalardy básekelestik ortaǵa berý arqyly súıemeldenýge tıis. Biz memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin 2025 jyldyń sońyna qaraı ishki jalpy ónimniń 14%-yna deıin qysqartýymyz kerek. Bul rette, jekeshelendirýdiń tıimdi bolýyna, jekeshelendirý úderisiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan IPO-ǵa arnalǵan ınstıtýsıonaldyq ortany qalyptastyrý mańyzdy. Jekeshelendirýdiń ashyqtyǵy men aqparattyń qoljetimdi bolýy úshin sıfrlandyrý quraldaryn belsendi túrde paıdalaný qajet, – degen edi O.Bektenov.
BQDA bolsa, memlekettiń qatysýy taýar óndirisinde – 46%, qyzmet kórsetý salasynda 54%-dy qurap, azaıyp jatqanyn málimdegen bolatyn. Árıne, bul básekelestik pen jeke sektordyń serpindi damýyna qolaıly. Agenttiktiń boljamyna sensek, aldaǵy ýaqytta memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi edáýir tómen Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy (EYDU) elderiniń kórsetkishterimen teńesip te qalady eken. Salystyrmaly túrde, EYDU elderinde bul kórsetkish ortasha eseppen 13%-dy quraıdy. Agenttik osy máseleni sheshý úshin «aqyldy retteý» qaǵıdatyna negizdelgen kvazımemlekettik sektor úshin ruqsat etilgen qyzmet túrleriniń jańa formatyn ázirlegen. Tórt biryńǵaı operator qysqartylǵan. Aldaǵy ýaqytta osy maqsatta operatorlyq fýnksııalardan taǵy tórt naryq sýbektisin qysqartý josparlanyp otyr. Odan bólek BQDA 43 kásiporyndy básekelestik ortaǵa berýdi usynyp otyr. Qazir 2029 jylǵa deıin orta bıznestiń el ekonomıkasyndaǵy úlesin 15%-ǵa jetkizý mindeti tur. Búginde bul kórsetkish 7% shamasynda. Al álemde shaǵyn jáne orta kásiporyndar jalpy kásipkerliktiń 90%-yn, jumyspen qamtýdyń 60-70%-yn, ishki jalpy ónimniń 50%-yn quraıdy.
Memlekettik ekonomıkaǵa aralasýy – zııan
Ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi – shaǵyn jáne orta bıznes. Ádiletti ekonomıka ornaý úshin «jetilgen básekelestik» uǵymy naryq alańyna ený kerek. Iаǵnı memlekettiń ishinde bir-birine qatty áser ete almaıtyn shaǵyn jáne orta bıznestiń kóp bolýy mańyzdy. Sonda ǵana ekonomıkanyń tasy órge domalap, keregesi keńeıedi.
– Ulybrıtanııa, AQSh syndy damyǵan memleketter ekonomıkasynyń 50-60%-yn shaǵyn jáne orta bıznes quraıdy. Bul nelikten mańyzdy degen suraqty memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýymen baılanystyraıyn. Bıznestiń óziniń fazalary bolady. Birinshi faza – bıznestiń endi táı-táı basýy. Ekinshi faza – damyp, qalyptasýy. Úshinshisi – óte úlken joǵarǵy masshtabqa shyǵýy. Úlken kompanııa, holdıngke aınala bastaǵan kezde, kóp tutynýshy qajet bolady. Al bul suranysty óz kúshimen qarapaıym halyqtan alý qıyn bolǵandyqtan, memleketpen baılanysa bastaıdy. Klassıkalyq úlgige súıensek, kompanııanyń memleketpen baılanysqa shyǵýy jemqorlyqqa alyp keledi. Osy rette memleket basshylary qoǵam úshin emes, korporasııalardyń múddesi úshin jumys istep ketedi, – deıdi qarjyger Jalǵasbek Aqbolat.
О́tken jyly «Desht» sarapshylary memlekettiń el ekonomıkasyna qanshalyqty aralasatynyn zerttegen edi. Qosylǵan qun, jumyspen qamtý, ulttyq holdıng aktıvterin tarazylaý arqyly belgili kózqarasqa kelgen. Olardyń aıtýynsha, ekonomıkada 1 090 sala bar. Al memleket qyzmetin 263-ine usynady. Iаǵnı árbir tórtinshi salaǵa qatysady. Bul kórsetkishtiń ózinde barlyq sala qamtylmaǵan. Mysaly, ákimdikter kórsetilmegen. Osy turǵyda ekonomıst Qaısar Maqan ne sebepti memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin azaıtý keregin túsindirdi.
– Bizde 23 memlekettik kompanııa bar. Olardyń taǵy 500 enshiles kásiporny jumys isteıdi. Ekonomıka salasyndaǵy memlekettik kásiporyndardyń sanyn azaıtý qajet. Jeke bıznespen de, memlekettik kompanııalarmen de jumys isteıtin kompanııalardy basqarýdyń tıimdiligin dál salystyra alamyn. Nege azaıtý kerek? Birinshiden, bizde memleket qatysatyn kóptegen korporatıvtik basqarý júıesi bar, sheshim korporatıvtik basqarý júıesine sáıkes qabyldanady. Negizgi aksıoner memleket ekenin eskersek, munda eń aldymen bıýrokratııaǵa, esepke baǵyttalýy múmkin. Bul neni bildiredi? Memlekettik kásiporynda barlyq áreket pen sheshim jetkilikti túrde shekteledi. Munyń bári sheshim qabyldaý jyldamdyǵyna da áser etedi. Kompanııalar ekonomıkanyń naqty salalarynda, naryqtyń bel ortasynda bolǵandyqtan, tosynnan kelgen ózgeristerge de tez jaýap bere almaıdy, – deıdi sarapshy.
Demek bul úrdis tolyqqandy naryqtyq ekonomıkany qurýǵa ábden kedergi. Mysaly, EYDU naryqtyq ekonomıkaǵa aralasý deńgeıin baǵalaý úshin taýar naryqty retteý ındıkatorlaryn (Indicators of Product Market Regulation – PMR Indicators) paıdalanady. Biz EYDU-nyń PMR ındıkatorynda barlyq kórsetkish boıynsha EYDU elderindegi ortasha mánderden edáýir artta qalyp otyrmyz. Naqtyraq aıtar bolsaq: naryqta jańa kompanııalardyń paıda bolýyna kedergiler, básekelestikti damytý boıynsha kedergiler, lısenzııalaý jáne memlekettik satyp alý máseleleri, tutastaı alǵanda jáne jekelegen salalardaǵy memlekettik kompanııalardyń úlesi, memlekettik kompanııalardy korporatıvtik basqarý, retteýshilik júktemeni baǵalaý, syrtqy saýdadaǵy kedergiler.
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Murat Temirhanov bir sózinde «keıingi 20 jylda elimiz tolyqqandy naryqtyq ekonomıkanyń ornyna «memlekettik kapıtalızm» degen júıege ótip bara jatyr» degen edi. Joǵaryda aıtylǵan taldaýlar men kórsetkishter sony dáleldeı túskendeı.
Qaı núkteden qarasaq ta, bul másele menmuńdalap tur. Qansha jyldan beri Memleket basshysy da, ekonomıster de dabyl qaǵyp keledi. Túıilgen jipti qoıyp, noqtanyń da sheshiler ýaqyty ótken sekildi.
– Máselege keshendi túrde qaraıyqshy. Ekonomıkada memlekettiń úlesi bolǵanyn tolyqqandy jaqsy nemese jaman dep aıta almaımyz. Qaı kezde ekonomıkada memleket bolý kerek? Bul máseledegi eń negizgi faktor – memlekettik ınstıtýttardyń durys qalyptasýy, merıtokratııanyń ornaýy, ádildiktiń bolýy, zań júıeliligi. Eger osy alǵashqy irgetas durys qalansa, ekinshi fazaǵa aýysamyz. Ol – memleket ekonomıkaǵa aralasý kerek pe, aralaspaý kerek pe? Irgetas sapaly qalanǵan bolsa, qıyn-qystaý kezeńderde memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýyna bolady. Al turaqty kezeńde aralasqany durys emes. Beıbit, turaqty zamanda memleket ekonomıkadan alshaqtaý kerek. Qazaqstannyń jaǵdaıynda, memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýy – zııan. Nege deıtin bolsaq, memlekettiń basynda óte kóp «adamdar» bar. Bıýrokratııa deńgeıi de joǵary. Jalpy, bir istiń alǵa jyljýy óte uzaq úderiske aınalady, – deıdi ol.
«Ekonomıkalyq relıatıvızm» bul máselede bılik te, halyq ta kez kelgen ekonomıkaǵa bostandyq keregin uǵynǵan deıdi. Tek sheshimin ýaqyt ýysyna salyp jibergen kórinedi.
