Alyp

Áńgimeniń aıaq jaǵyna qaraı, kıno jáne jazýshy degen negizgi taqyryptaǵy suraqtarymdy qoıyp bolǵan soń, boıym úırenińkirep, suhbatqa qatystyrylmaıtyn jaılarǵa da aýysqym keldi. «Aǵa, bizdiń ádebıetimizdi oqyp otyrasyz ba? Kimderdi bólip ataı alasyz?» dep qaldym. «Kóp qoı. Bólip atap jatqanym qalaı shyǵady? Onyń ústine proza men kınonyń baılanysy, ekranızasııa máseleleri týraly ǵana sóılesetin bolyp edik qoı», dedi qulyqsyzdaý. «Aıyp etpeńiz, mysaly, Ábish Kekilbaev týraly pikirińizdi bileıin dep edim», dedim bas joq, kóz joq. Jas kezim ǵoı, mysy da basyp barady. Sondaǵy Shyqańnyń aýzynan á degende shyqqan sóz meni sál tiksintip tastady. «Oı, ony aıtpa», dedi... Sol sátte maǵan kelgeni «Aralary nashar eken ǵoı, qap, beker surappyn» degen oı boldy. Esimdi jıǵansha Shyńǵys aǵa taǵy aıtyp qaldy: «Ony qoı» dep... Áp-sátte túsip ketken eńsemdi kóterip, júzine qarasam... jazýshy jymıyńqyrap tur eken. Bir kezde baryp, «On neıscherpaemyı» dedi... Bilgende de tipti jaqsy biledi eken. Ábishtiń taýsylyp bitpeıtin, telegeı-teńiz bilimin bólekshe baǵalaıdy eken. Aıtmatovtyń bul sózin jaqynda gazette jarııalanǵan («Egemen Qazaqstan», 21.09.2024) «Degdar» atty asa mándi maqalasynda Qyrymbek Kósher­baev ta oryndy keltiripti.

Ábish Kekilbaevtyń qazaq qoǵamyndaǵy alar ornyn onyń jazýshylyǵymen de, tarıhshylyǵy­men de, oıshyldyǵymen de, saıasatkerligimen de, qaırat­­kerligi­men de tolyq jetkizip aıta almaımyz. Qalamger týyndylary jalpyadamzattyq máselelerdi álemdik órede qarastyratyndyǵymen, oı tereńdiginiń, kórkemdik kesteniń, til órneginiń klassıkalyq úlgisin kórsetýimen, qaı janrǵa sal­ǵanda da óren júırik shyǵatyndyǵymen, ári kóp, ári dóp jazýǵa bolatyndyǵyn dáleldeýimen tánti etedi. Bir boıynda jazýshynyń, aqynnyń, drama­týrgtiń, aýdarmashynyń, memlekettik qaırat­ker­diń, saıasattanýshynyń, tarıhshynyń, fılosof­tyń, mádenıettanýshynyń, ónertanýshynyń, áleý­met­tanýshynyń, pýblısıstiń, jýrnalıstiń, sheshenniń talanty tamasha toǵysqan, sonyń bár-bárin dalalyq danyshpandyqtyń qaınarynan sýarǵan Ábish Kekil­baevtyń shyn máninde fenomen qubylysqa jatatyny qazirdiń ózinde talas týdyrmaıdy.

Ábishtiń halyqtyń rýhyna etken eńbegi – daý­syz uly eńbek. Kekilbaev keńistigindegi asa baı mura rýhanııat aýqymyna da syımaıdy. Ábishtiń dara aqyly bizge ótpeli kezeńde kóp kómekteskenin, Ábishtiń sara sózi alaburtqan halyqtyń sanasyn sabasyna túsirýge septeskenin, týǵan tildiń taǵdyry tarazyǵa túsip, tar kezeńge tirelgen shaqta depýtat bolmasa da sóz surap, Parlament minberine kóterilip, aqyryp teńdik suraǵanyn, Kekilbaevtyń sol sózinen keıin qazaq tiline derbes memlekettik mártebe berý daýysqa qaıta qoıylǵanyn, tarıhı máni bar másele osyndaı oı qýatynyń, azamattyq erliktiń arqasynda sheshilgenin biz esh ýaqytta umytpaýǵa tıispiz.

Shúkir, ýaqyt degen dana birte-birte bárin oryn-or­nyna qoıady eken. Uly Abaıdy armanda qaldy­ryp ketken Ábdirahman-Ábish jarty ǵasyrdaı ýaqyt­tan keıin qazaq dalasynyń basqa bir qıyrynda, Mańǵystaýdyń tórinde qaıta týǵandaı bolǵanyn, uly Áýezovtiń jalǵasyndaı, bárimizdi baıyta týǵandaı bolǵanyn uǵynyp úlgergendeımiz. Onyń dáleli – Ábish Kekilbaevtyń 80 jyldyǵynyń asa aıryqsha atalýy. Sol tusta bergen bir suhbatymyzda («Mańǵystaý», 10.01.2020): «Jalpy, osy toıdyń mundaı bıik deńgeıde ótýi Memleket basshysynyń arqasy. Qasym-Jomart Kemeluly ózi is-sharalarǵa tikeleı qatysty, bastan-aıaq bárin qadaǵalap otyrdy. Ábden jerine jetkizdi», degenimiz bar. Endi osynyń jaı-japsaryn aıta keteıik.

Prezıdent pármeni

2018 jyldyń kúzinde Ábish aǵanyń jubaıy Klara apaı meni úıine shaqyrǵan. «Ábish Qyrymbek ekeýińdi eki inisindeı kórýshi edi ǵoı. Senderge senemin. О́ziń ne áreket ete alasyń?» dep biraz salmaq sala sóılegen. Áýeldegi oıym Májilistiń keńeıtilgen otyrysyna dástúrli depýtattyq saýal daıyndap, Úkimettiń nazaryn Ábish Kekilbaevtyń týǵanyna 80 jyl tolýyna baılanysty atqarylýǵa tıis sharalarǵa aýdartý edi. Bir-eki kún oılanyp júrip, odan bas tarttym. Saýaldyń salalyq mınıstrlikke jiberilip, olardyń oılastyryp jatqan isteri baıandalǵan hatynyń negizinde jaýap qaıtarylatyny belgili edi. Basqasha, tótendeý qımyldaý qajet sııaqty. Aqyry Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevqa barýdy uıǵardym. Ol toqtamǵa kelýime Ábish aǵanyń Senat depýtaty bol­ǵandyǵy ǵana qozǵaý salǵan joq edi. Qasym-Jomart Kemelulymen nıettestigimiz bar. «Egemen Qazaq­stannyń» basshysy kezimde Senat Tóraǵasynyń sheteldik saparlaryna birneshe ret qosylǵanmyn. Sondaı saparlardyń birinde: «Syrtqy saıasattyń jaıyn kóp qozǵap júrsiz. Solardyń basyn qosyp, jeke kitap etip shyǵarsańyz bolady ǵoı» degen. Qurastyrǵan qoljazbama alǵysóz jazyp ta berdi. Keıinnen ol kitap 2010 jyly «Qashaǵan quryqtaǵan Qazaqstan» degen atpen jaryq kórdi. Jazýshynyń uly. Iri ıntellektýal. Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary bolǵan asa kórnekti saıa­satker. О́ziniń de kóptegen kitaptary bar. Ábish aǵamen aralas-quralas, syılas bolǵanyn jaqsy bilemin. Ábekeń de jıi aıtatyn. Syrbaz qalpyn, ishki mádenıetin, bilimdiligin erekshe baǵalaıtyn.

Qasym-Jomart Kemelulynyń «Áke týraly ­­oı-tolǵaý» kitabynda (Almaty, «Jibek joly», 2018) ­­Ábish Kekilbaevqa júrekjardy sózder arnalǵan. Prezıdent ákesi – qazaqtyń kórnekti qalamgeri, tól ádebıetimizdegi detektıv janrynyń izashary Kemel Toqaev týraly aıta kelip, bylaı deıdi: «Onyń Ábish Kekilbaevqa degen kózqarasy erekshe edi. Ákeı onyń shyǵarmalaryn tarıhı aýqymdylyǵy jáne fılosofııalyq tereńdigi úshin joǵary baǵalaıtyn. Bul jazýshy gýmanıtarııa salasynda ensıklopedııalyq bilimge ıe jáne olardy óz shyǵarmalarynda utymdy paıdalana biledi dep ylǵı aıtyp otyratyn. Ábish Kekilbaevty baqytty jazýshylyq taǵdyr kútip tur, ol qazaq ádebıetiniń klassıgi bolyp tanylady deýshi edi.

Arada biraz jyl ótkende maǵan Ábish Kekil­baev­­ty jerleýge qatysty memlekettik komıssııany basqarýǵa týra keldi. Marqumdy aqtyq saparǵa shyǵa­ryp salardaǵy qaraly jıynda men qazaq ádebıetiniń klas­sıgimen, ulttyq ıntellıgensııanyń kórnekti ókili­men qoshtasyp turǵanymyzdy basa aıttym».

Endi bir tusta jazýshy jaıyndaǵy oıyn ári qaraı tarqata túsken.

«80-jyldardyń sońynda Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy Ábish Kekilbaev boldy. Ákem Á.Kekilbaevtyń tarlan talanty onyń esimin ýaqyt óte kele qazaq ádebıeti alyptarynyń qataryna jetkizedi dep sanaıtyn. Á.Kekilbaev týyndylarynan qazaq ultynyń ór rýhy sezilip turady dep jıi aıtýshy edi. Sonymen qatar jazýshynyń qarapaıymdylyǵy men qaıyrymdylyǵyn da joǵary baǵalady. Ýaqyt ákeıdiń «boljamynyń» shyndyqqa ulasqanyn dáleldedi. Á.Kekilbaev qazaq ádebıetiniń kórnekti ókiline aınaldy, saıası sabyrlyǵy men sheber mámilegerlik qasıetteri arqasynda kúrdeli jaǵdaılarda kóptegen jyl boıy táýelsiz Qazaqstanda joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetterdi abyroımen atqardy. Ol Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy, Memlekettik hatshy boldy, Memlekettik keńesshi qyzmetinde bıikten kórindi. О́mirdiń sońyna deıin Ábekeń qoǵamymyzdyń shynaıy iltıpatyna bólenip ótken aıtýly tulǵa boldy. Ekeýmiz Qazaqstan Parlamenti Senatynda birge qyzmet istedik. Ol depýtat retinde de, ózekti degen taqyryptarǵa qalam silteı otyryp, jazýshy, pýblısıst retinde de kóp eńbektendi.

Ábish Kekilbaevtyń ákemizge degen qurmetin bizdiń januıa ol kisi qaıtys bolǵan kúnderi aıqyn ańǵardyq. Úıge arnaıy kóńil aıtýǵa kelgende ákemizdi óziniń «qalamdas úlken aǵasy» retinde syılaıtynyn shyn peıilimen bildirdi».

Qasym-Jomart Kemeluly yqylasty kóńilmen qabyldady. Barlyq jaǵdaıdy baıan ettim. Kóp uzatpaı Klara apaımen osy másele boıynsha arnaıy sóılesti, tıisti oryndarǵa naqty-naqty tapsyrma berdi. Sol-aq eken, jumys jańasha júrip, jandanyp ketti. Senat tóraǵasy 2018 jylǵy ­6 jeltoqsanda – Ábish aǵanyń týǵan kúninde Ulttyq akademııalyq kitaphanada qalamger atyndaǵy oqý zalynyń ashylýyna qatysyp, sóz sóıledi. «Ábish Kekilbaevtyń ádebı álemi sheksiz dúnıe, kópqyrly, maǵynaly mura. Biliminiń kókjıegi sheksiz, biregeı tulǵa, ári jazýshy, ári ádebıettanýshy, ǵalym, tarıhshy, oıshyl, fılosof qana emes, memleketimizdiń damýyna eleýli eńbek sińirgen kórnekti memleket qaıratkeri. Bul – uly jazýshylardyń arasynda óte sırek kezdesetin qubylys» dep erekshe aıtty. «Jańa jyldan bastap bul jumysqa kirisýimiz kerek. Úkimet, tıisti ákimdikter qajetti josparlardy daıyndap, tıisti is-sharalardy qolǵa alady dep oılaımyn. Bul búkil halyqqa kerek mańyzdy jumys», dedi. Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Qazaqstan Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin óńirlerge alǵashqy saparlarynyń birinde Mańǵystaý oblysyna bardy, Aqtaýda sóılegen sózinde de jazýshy toıynyń ózine laıyqty deńgeıde ótetinin qadap aıtty. Ábish Kekilbaevty «qazaqtyń abyzy» atady. Bizdiń kitabymyzdyń aty sol sózden shyǵarylǵan.

Prezıdent jazýshynyń Mańǵystaýdaǵy 80 jyl­dyq toıyna arnaıy bardy, qalamgerdiń eskertkishin de, qalamger atyn ıelengen oblystyq mýzeıdi de óz qolymen ashty, jazýshy jerlesteriniń aldynda aqtaryla sóz sóıledi.

Ábish toıy halqymyzdyń rýhanı óskendigin kelisti kórsetti. Halqymyzdyń asyldardy ardaqtaı alatyn, jaqsynyń baǵasyn biletin, ulylardy ulyqtaıtyn eldik deńgeıge kóterilgenin dáleldedi.

Úırenetin úzdik úlgi

Aqseleý Seıdimbek kezinde («Birtýar», «Tumar», 2009, №3): «О́z basym Ábishteı birtýar tulǵamen bir kezde ǵumyr keship, qatar jer basyp júrgenimdi taǵdyrdyń syıy dep bilemin», dep aıshyqty aıtqan edi. Al osy joldardyń avtoryna Ábish Kekilbaevpen zamandas bolý baqyty ǵana buıyrǵan joq. Tutas qyryq jyl boıy inisi, pikirlesi, nıettesi, áriptesi bolý baqyty da buıyrdy. Birge jumys istegen kezim de bar, qaramaǵynda jumys istegen kezim de bar. Odan keıin de udaıy aralasyp-quralasyp júrdik. Qýanyshta da, qaıǵyda da Ábish aǵamnyń janynan tabyldym, ondaıda aǵam da meniń janymnan tabyldy.

Alpysqa tolyp, elge barǵanymyzda mereıtoı qonaq­taryn Ábish aǵam bastap júrgen. Farıza Ońǵar­synova, Sábıt Orazbaev, Seıit Qasqabasov, eń jaqyn dos­tarym janymda bolyp edi. Sol kúnder qazir bir kórgen tús sııaqty. О́ń deıin deseń, óziń de sene al­maısyń. Tús deıin deseń, sol kúnder fotoda da qalǵan, beınetaspada da qalǵan. Áıteýir, sol kúnder meniń myna jaryq jalǵandaǵy eń baqytty kúnderimniń biri ekeni kúmánsiz. Ony da maǵan biraýyz shaqyrýymdy qabyl alyp, Ábish aǵam syılaǵan bolatyn.

Oblystyq teatrdaǵy marapat keshinde ázil-shynymdy aralastyryp, shamamen bylaı degen edim: «Osynda sóılegen kisiler meni ómirden óz jolyn durys taba bilgen dep jatyr. Kóńilderińizge raqmet. Adalyn aıtsam, munyń bári Ábish aǵamnyń arqasy... Qalaı deısizder ǵoı? Bylaı. Ýnıversıtettiń besinshi kýrsynda memlekettik kınokomıtetke jumysqa shaqyryldym. Birer kún ekioıly júrdim. Jýrnalıstıkany oqyp, óz kásibimnen bas tartyp, basqa salaǵa aýysqanym qalaı bolady? Sonda oıyma «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń bas redaktory Ábish Kekilbaev ekeni tústi. «Ábish Kekilbaev kınoda júrse, demek, bul usynys durys bolǵaly tur ǵoı, ondaı kisi neniń ne ekenin biledi ǵoı», dep oıladym. Bir jyldan keıin «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» shaqyryldym. Endi «Ábish Kekilbaev qalamgerlik jolyn gazettiń redaksııasynan bastap edi ǵoı, demek, bul usynys durys bolǵaly tur ǵoı», dep oıladym. Redaksııada on eki jyl jumys istegennen keıin partııanyń Ortalyq komıtetine shaqyryldym. Endi «Ábish aǵam SK-da on jyl otyryp edi ǵoı...» degen oı keldi. Ortalyq komıtettiń apparatynda, Prezıdent Ákimshiliginde segiz jyl jumys istep, Mádenıet mınıstriniń birinshi orynbasarlyǵyna shaqyryldym. Endi «Ol qyzmetti Ábish aǵam atqaryp edi ǵoı, onyń ústine dál sol kabınette otyrady ekenmin» degen oı keldi. Biraz jyldan keıin «Egemen Qazaqstandy» basqarýǵa usynys jasaldy. Endi «Ol gazetti Ábish aǵam basqaryp edi ǵoı» degen oı keldi... Kórip otyrsyzdar ǵoı, osylardyń eshqaısysyn da men ózimniń aqylym asqandyqtan jasaǵan joqpyn, meniń bar bilerim – bárin Ábish aǵam biletinin bilgendigim ǵana...». Teatrdaǵy jurt­­shylyq kúlip, qoshemettep jatyr. Keıinnen Par­lament depýtattyǵyna túsý jóninde usynys jasaldy. Sonda maǵan «Ábish aǵam Parlamentke depýtat bolyp edi ǵoı...» degen oı keldi... Maǵan osynyń bári tekten tek qııýlaspaǵandaı kórinedi. Qaıtkende de es bilgeli Ábish aǵany qalamger retinde de, qaıratker retinde de, adam retinde de aldyma ustap, úırenerlik úlgi tutyp kelgenim anyq. Úlgi tutyp ótetinim de anyq.

Úlgi úırenem degenge Ábish Kekilbaev – ózgeshe ónege.

2003 jyly, ol kezde Aqparat mınıstri edim, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda 100 tomdyq «Álem ádebıeti» serııasyn jasaqtaýǵa kirisetin boldyq. Ábish aǵamen aqyldasyp, aldynan ótip alaıyq dep, mınıstrliktegi departament dırektory, jazýshy Álibek Asqarov ekeýmiz úıine bardyq. Sonda Ábekeń aınalasy úsh saǵattyń ishinde (Klara apaıdyń biz barysymen qazanǵa salǵan eti bylqyp pisip bolǵansha) adamnyń aýzynan kórkem sóz shyqqaly bergi ejelgi zamandardan búgingi kúnge deıingi ádebıettiń bar asylyn aǵyl-tegil aqtaryp ótti. Qaı zamanda, qaı qoǵamda qandaı tizginúzdi týyndylar dúnıege keldi, olardyń qaısysynyń qymbat qasıeti qandaı, 100 tomdyq tizimge kirgizýge kimderdiń nendeı shyǵarmalary laıyqty, olardyń qaısylary buǵan deıin aýdarylǵan, aýdarylsa qalaı aýdarylǵan, qaısylary aýdarýǵa laıyqty, aýdarmashylyqqa, buryn aýdarylǵan dúnıelerdiń arnaýly redaktorlyǵyna kimder laıyqty degen sııaqty qat-qabat máselelerdiń bárin dáýiri, aǵymdary, janrlary, avtorlary, elderi boıynsha jipke tizip, aıtyp shyqty. «Býnındi bólip-jarmaı, Qalıhanǵa tutas berý kerek. «Soǵys jáne beıbitshilikti» Tólen, «Tynyq Dondy» Dýlat ústinen qaıta qaraǵany jón, solardyń oń jambasyna keledi» degen sııaqty naqtylap ta kór­setti, álemdegi bylaıǵy jurt asa joǵary baǵalap, tipti Nobel­di berse de qazaq oqyrmanynyń dúnıetanymy, dili qa­byldaı qoımaıtyn kitaptardy aýdarýdan bas tartý­dy da usyndy. Munan soń basqa da jazýshylarǵa saýal salyp, árkimniń ózinshe 100 tomdyq álem áde­bıetiniń tizimin jasap shyǵýyn suradyq, sol boıynsha kádimgi bir reıtıng belgilep, túpkilikti sheshim bekit­tik. Keıinnen saraptap qarasaq, sol 100 tomǵa Ábekeń ataǵan týyndylardyń toqsannan astamy kirgen eken. Demek, aǵamyz búkil álem ádebıetin jańǵaqtaı shaǵady. Adamzat ardaqtaıtyn kórkem shyǵarmalardyń bárin oqyǵan. Bárin toqyǵan. О́zeginen ótkizgen. Eger biz sol serııany 200 tomdyq etip belgilep, Ábekeńnen 200 shyǵarma saralap berýge kómek surasaq ta, nátıjesi shamamen solaı bolaryna kúmándanbaımyn. Tipti bar ǵoı, mysaly, «Álemniń úzdik 100 tarıh­shysy» degen serııa oılastyryla qalyp, solardyń 100 kitabyn iriktep alý kerek bolsa, Ábekeń ol tizimdi de aýyzsha-aq túzip shyǵatynyna shák keltirmes edim.

Bir túnde týǵan traktat

Zamandastary aıtatyn tórt qasıeti – daryn qýaty, ushan-teńiz bilimi, tynymsyz izdenisi, alapat jumys qabileti biz ózimiz kóre qalǵan Kekilbaev fenomenin dúnıege alyp keldi. Eń alǵash tańyrqaǵanym eske túsip otyr. 1975-1980 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstannyń» ádebıet jáne óner bóliminde jumys istedim. Bólim meńgerýshisi – Aqseleý Seıdimbek. Keńshilik Myrzabekov ekeýmiz – ádebı qyzmetshilermiz. Bir kúni Aqseleý Tolstoıdyń 150 jyldyǵyna oraı maqalaǵa kimge tapsyrys bergen jón bolatyndyǵy jóninde aqyldasty. «Aqa, Tolstoı týraly sózdi eshkim Ábishten artyq aıta almaıdy», dedim. Keńshilik meni qoldady. Sol arada-aq Aqseleý telefon tutqasyn kóterip, Ábekeńmen sóılesti. Ol kisi birden-aq kelisti. Bul shamamen saǵat 3 nemese 4-tiń mańaıy bolar. Erteńinde tústen keıin Ábekeń telefondaıdy: «Aqseleý maǵan bir maqalaǵa tapsyrys berip edi, sony jazǵanmyn, senderde tergizý ońaı ǵoı, alyp kete alasyń ba?» dep... Ábish aǵa ol kezde Ortalyq komıtette kórkem ádebıet sektorynyń meńgerýshisi. Bir táýlikke jetkizbeı jazyp tastapty. Gazettiń bir betine laıyqtalǵan maqalany. Tolstoı týraly maqalany! Jáne qandaı maqala deseńizshi! Traktat kádimgi. Bir túnde týǵan traktat. Keıin osyny Aqseleý talaı jerde tańdaı qaǵa aıtýmen júrdi.

Tabıǵat syılaǵan dara darynyna boıyna topyraqtan qalyń juqqan azamattyq márttik pen rýhanı sahılyqty, ózgeniń tabysyna tek qýanatyn keńpeıildikti, adamdyq bolmysynyń eń basty sıpa­ty deýge bolatyn janqııarlyq janashyrlyqty, eldiktiń qaı isin de moıynǵa tańylǵan qamyt dep emes, ómirdiń áleýmettik máni dep biletin azamattyq jaýapkershilikti, kemeline kelgen ulttyq sanany, tereń bilimpazdyqty, qoǵamdyq belsendilikti, oqyǵanyn, toqyǵanyn umytpaıtyn ǵajaıyp jadyn, óneri kisiligine, kisiligi ónerine saı sarabdal syrbazdyqty qossańyz, Kekilbaev kemeńgerliginiń syry ashyla túsedi. Buǵan ol ómir súrgen jıyrmasynshy ǵasyrdyń oqıǵalar qaqtyǵysyna da, oılardyń sharpysýyna da toly, aǵy men qarasy, jaqsysy men jamany qoıyndasyp ketken, adamzat tarıhyndaǵy asa bir kúrdeli ǵasyr bolǵanyn, sol ǵasyrdaǵy ıdealdar men ıdeıalardyń keremet keskilesteri onyń janyn jaralap baqqanyn, tulǵasyn daralap ta, saralap ta shyǵarǵanyn, eń bastysy – jasy elýge jańa kelip, aqyly men daryny ábden sharshysyna tolǵan shaǵynda týǵan eli Táýelsizdik alyp, ózine de, sózine de qoǵamdyq suranys paıda bolǵanyn qossańyz, jazýshydan, synshydan, aqynnan, dramatýrgten, pýblısısten kórnekti memleket qaıratkeri, sańlaq saıasatker shyǵýynyń sebebi aıqyndala túsedi.

Saıyn Nazarbekulynyń «Meniń Ábishim» degen tamasha kitabynan onyń bala kúnindegi kórmegen jurt senbeıtindeı qasıetteriniń, is-áreketteriniń talaıyn oqımyz. «Sabyrlylyǵy, kisi kóńilin jyq­paıtyn kishipeıildigi, qanaǵat seziminiń moldyǵy, kisi janynyń ishki qubylystaryn túsingishtigi, al, menińshe, osy minez-qasıetteriniń ishinde onyń súrtilmes jady tym erekshe», deıdi mekteptes dos. «Súrtilmes jady»... Ábishtiń jady týmysynan erekshe bolǵanyna aýyldastarynyń, mekteptesteriniń bári de kýálik ete alady. Shynynda da, bala Ábishtiń alabóten zerektigine tańǵalmaý qıyn. Mysaly, altynshy klass balasynyń Mańǵystaýdyń munaıyn zertteýshi ekspedısııaǵa jol kórsetýshi bolyp, ár jaz saıyn eki aı boıy júrýine, solarmen sóılese-sóılese, solardyń alyp kelgen kitaptaryn oqı-oqı orysshasyn ábden ustartyp alǵanyna, tipti bara-bara aýyl mektebi shákirtiniń Máskeýdiń gazetterine jaza bastaǵanyna ne der edińiz? Nemese sol altynshy klasta Keńes Odaǵynyń Batyry, áıgili «Qazaq soldatynyń» keıipkeri Qaıyrǵalı Smaǵulovpen kezdesý uıymdastyryp, jınalǵan jurttyń aldynda bir japyraq qaǵaz ustamaı, qolyn ońdy-soldy sermep qoıyp, aǵyla sóılep turǵanyna ne der edińiz? Mektepte júrgeninde balasy qaıtys bolǵan ananyń qolynda bıleti bola tura ushaqtan qaldyrylyp, ornyna ushqyshtyń tanysy mingenine nazalanyp, «Komsomolskaıa pravda» gazetine ashyna hat jazýyna, qaraly anadan keshirim suraýyn talap etýine, sol bo­ıynsha ushqysh keshirim surap, oblystyq áýe tobynyń basshylyǵy ony osy ádepsizdigi úshin ushý quqynan bir jylǵa aıyrǵanyna ne der edińiz? Segizinshi klass balasynyń ózi oqyǵan oryssha romannyń qazaqsha bir povesten aýmaıtynyn anyqtap, eki shyǵarmany bet-betimen, sóılem-sóılemimen salystyryp, áshkereleýshi maqala jazýyna, onysyn «Lenınshil jasqa» shyǵaryp, ádebı ortada ábden shýlyǵan jasaǵanyna ne der edińiz? Qatarynan ozǵan ondaı qabiletteri ýnıversıtetke túsken betinde odan sa­ıyn ashylyp, úshinshi kýrs­ta júrgeninde Muhtar Áýezovten suhbat alǵanyn, jazýshynyń Ábish basqaratyn ádebı birlestikke kelip, «Jyl kelgendeı jańalyq sezemiz» dep atalǵan áıgili sózin aıtýǵa sebepker bolǵanyn, qalamgerlerdiń basqa bir jıynynda sýyryla sóı­lep, onysyna uly Áýezovtiń ornynan turyp qol soq­qanyn kezinde búkil Almatynyń zııaly qaýymy aýyzdan-aýyzǵa taratyp áketken.

Ne aıtary bar, Ábish týraly áńgime taýsylmaıdy. Tizgindi amalsyz tarta turaıyq ta, qalamger toıyna jasaı alǵan tól tartýymyzdy jetkizýmen sózimizdi túıindeıik.

Jazýshynyń 80 jyldyǵyna biz «Abyz Ábish» atty kitap shyǵarǵan edik. 85 jyldyǵyna Máskeýdiń ataqty «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan «Korıfeı» kitabyn shyǵaryp jatyrmyz. Sózdiń yńǵaıy kelip turǵanda basylymǵa demeýshi bolǵan qazaqstandyq-reseılik «Kalamkas-Khazar Operating» JShS birlesken kásipornynyń bas dırektory Andreı Reshetnevke alǵys aıtyp alýdy, sonymen birge maqalaǵa qosyp kitap muqabasynyń sýretin jarııa­laýdy artyq kórmedik. Baspanyń basshysy, qazaq ádebıetiniń úlken dosy Georgıı Prıahın bizge jazǵan hatyn: «Povtorıaıý, vesh serıoznaıa, fýndamentalnaıa, ty deıstvıtelno okonchatelno «legalızýesh» Abeke v polojenıı nasıonalnogo, ı ne tolko nasıo­nalnogo, korıfeıa» dep bitiripti. Iаǵnı sóz qadirin biletin jurt Ábish Kekilbaevtyń ári ulttyq ári álemdik alyp ekenin qazirden-aq aıtyp jatyr.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory