Sýret: culttourism.ru
Kıeli kesenege zııarat etýshiler kóp
Kópshilik biler degen oımen Arystan bab týraly ańyzǵa toqtamaımyz. Ári el arasynda taraǵan ápsana da kóp. Bizge qyzyǵy, onyń jeti jaıy (máńgilik mekeni nemese kesenesi) týraly aıtylatyn áńgime. Ańyzǵa sensek, Arystan bab ómirden ótkende onyń máıitin jer-jerden jınalǵandar óz eline alyp ketpekke talas júredi. Aqyry bir mámile bolmaǵan syńaıly. Qudaıdyń qudiretimen máıit jeti birdeı múrdege aınalypty. Jeti múrdeni jeti túıege artyp qoıa bergen. Mine, sol jeti múrdeniń ekeýi qazaq jerinde eken.
«Ańyzda áýlıeniń jer júzinde jeti jaıy bolsa, sonyń ekeýi – osy Qazaqstanda. Araldyń Aqıreginde jatqan áýlıeniń ornyn da jergilikti jurt qatty áspetteıdi. Bireýi – Qyrǵyzstannyń Jalalabad qalasynda, Iranda eki jaıy bar. Mekke-Mádınada bir mazary bolsa, sosyn Izraıldiń Tel-Avıv qalasynan 50 shaqyrym jerde babanyń osyndaı qasıetti orny kezdesedi», degen edi jolsaparǵa birge shyqqan belgili ǵalym, ádebıettanýshy Serikbaı Qosanov.
Tańǵalarlyǵy, Túrkistandaǵy Arystan bab kesenesinde kelýshilerge barlyǵy uıymdastyrylǵan. Ári munda týrıster legi tolassyz ekeni kózge kórinip-aq tur. Záýlim meshit pen túrli qonaqjaı, syrttan kelgenderge daıyn ashana, munyń barlyǵy jol boıyn tizbekteı ornalasqan. Árıne, barlyǵy tegin emes. Munda emine shıpa izdegen de, ózine nurly jol tilegen de, sábı únine zar bolǵandar da, tipti, kúnnen qorǵar telpegi men jyltyraq kózildirigin taqqan ulty bólek, ózge dindegi sheteldikter de qaptap júr. Munyń bári sol jol boıynda, joǵaryda aıtqan qonaqúı men dámhanalardyń saýdasyn ábden qyzdyryp tur.
О́z basym osy ońtústik óńirdegi kıeli babalar basyna kelýshilerdiń nege basym ekenine jaýap ta izdedim. Eń bastysy, mundaǵy ár tarıhı orynǵa ınfraqurylym jaǵynan kóp jaǵdaı jasalǵan. Sý da, gaz da, jol da jetip tur. Jaryq kózi barlyq jerge tartylypty. Samsaǵan kásipker sizge qajettiniń bárin osynda ornalastyrypty. Tipti, qurbandyqqa shalar maldy da osy jaqtan tabasyz. Aıtyp otyrǵanymdaı, kóp dúken men dámhana sizdi osylaı qarsy alady. О́z elimizden de, syrt memleketten de keletin týrısterdiń osy aımaqqa jıi soǵatyny da – osy.
Aqırektegi Arystan babtyń jaıy qalaı?
Qosh, biz endigi sózdi Qyzylorda oblysy Aral aýdanyndaǵy Aqbaı aýylyna jaqyn ornalasqan Arystan babtyń taǵy bir jaıyna bursaq. Onda barsańyz, sizge eń aldymen Aqbaı aýylynyń dál irgesinen kólbeńdep Aqırek taýy kóriner edi. Aqırek dese degendeı-aq, aýyl syrtyn ırektele ornyqqan. Osy taýda Arystan babtyń bir jaıy bar degenińizge kóp adam anyq sene bermeıdi. Sebebi nasıhattalýy tym az. Kónekózder bul tóńirek buryn teńizdiń orny deıdi. Halyq biletin ańyzda aıtylǵandaı, jeti múrdeniń birin artqan túıeniń shókken tusyna biz de bardyq. Arystan babtyń máńgilik mekeni bir kezderi teńiz tolqyny urǵan Aqırektiń bir tóbesine salynypty.
Mundaǵy áýlıeniń basy qarapaıym aq taspen qorshalypty. Qorym basynda babanyń tórt qulaq tamynan bólek, Bala áýlıe, Qyz áýlıe syndy kıeli oryndar, jergilikti, tipti qaraqalpaqtyń Qııat rýynyń qulpytastary da kezdesedi. Beıitti jaǵalaı júrseńiz, túrli ań-qus pen qoldanǵan buıymdardyń tastaǵy beınesi kózge kóp túsedi.
Estýimizshe, Otyrarda kórgen baba kesenesi basyndaǵydaı munda kelýshiler jeterlik. Qys aılarynda sıreıtini bolmasa, jany qysylǵanda áýlıeden medet surap keletin pendelerden bólek, ıslam dinine moıynsynǵan musylman ataýlynyń qarasy munda da mol. Kózben kórgen taǵy bir nárse, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolyna 10 shaqyrym ǵana qashyqtyqta jatqan qasıetti jerge barar jolǵa kóńil shirkinniń kónshimegeni ras. Adam túgili, kóliktiń joǵary qaraı órleýi qıyn. Bul – bir. Ekinshiden, Aqbaı aýylyna jaqyn ornalasqan baba qorymynyń basyna búginge deıin elektr jaryǵy tartylmapty. Tek kún batereıalary bar. Aıtpaqshy, baba basyndaǵy túneýhanalardy kóbine jergilikti halyq asarlatyp nemese jeke adamnyń qoldaýymen turǵyzǵan. Osyndaǵy jurt babanyń meıir-shapaǵaty tısin degen sebeppen kıizin basyp, tórine ilip, kórpe-tósegin qalyńdaý etip tósep, kelýshiler paıdalanatyn ydys-aıaǵyna deıin molynan qoıypty. Mundaǵy qıyndyq – aýyzsýdyń tapshylyǵy. Demeýshiler men qaıyrymdy jandardyń qolǵabysymen qoldan quıylǵan tasqudyqqa jaqyn aýyldan sý tasymaldanady.
Osyndaı jetispeýshilik bolǵanymen, qasıetti jerge barar adam qarasy kóp. Ádette, zııarat etýge nıet etken azamattar rýhanı astanamyz Túrkistanǵa jaqyn ornalasqan Otyrar tórindegi Arystan bab kesenesine arnaıy at basyn tireýge tyrysady. Oǵan bul mańda arasy jaqyn kıeli oryndardyń kóptigi de sebep shyǵar. Biraq Syr boıyndaǵy jurt Araldaǵy Arystan bab týraly ańyzdyń túpki negizine senip keledi. Kórgenimiz ben túıgenimizdi saralaı kele, baba jatyr degen senimdegi qos mekenniń ahýalyn qaz-qalpynda berýge tyrystyq. Endi osynaý kıeli mekendi gúldendirip, týrızmniń damýyna dem berýge bolmas pa?
Biz buǵan deıin atqarylǵan jumysty da joqqa shyǵarmaımyz. Ejelgi keseneler men kóne qalalar orny ózgeler tamsanatyn Rım, Mysyr, Qytaı órkenıetterimen ıyq tiresip, shejireli tarıhtan syr sherte alatyny anyq. Bir jaqsysy, barlyq qundy jádiger memleket baqylaýyna ótip, qamqorlyqqa alyndy. Bul da bolsa ult murasyna adaldyq tanytyp, kóne tarıhymyzdy jańǵyrtýda atqarylǵan kóptegen ıgi istiń nátıjesi. Al Aral topyraǵyna tabanyń tıe bere dál aldyńnan kóriner Arystan bab áýlıeniń kesenesi men jan-jaǵyn kórkeıtýdi tıisti oryndar nazarǵa alsa, munda at basyn tireıtin aǵaıynnyń qarasy tipti kóbeıedi degen senim zor.
Erjan QOJAS,
jýrnalıst
