Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Balalarǵa tóngen aqparattyq qaýip kóp
Forýmnyń ekinshi kúniniń shymyldyǵyn ashqan «О́ńirlik BAQ damýynda sınergııanyń kórinisi» atty sessııaǵa bekitilgen spıkerler óńirlik BAQ-ty negizgi medıa platformalarmen jáne osy saladaǵy rezıdenttermen biriktirý qoljetimdilik pen kórinisterdiń aıtarlyqtaı ósýine yqpal etetini týrasynda oı bólisti. Resýrstar men tehnologııalardy bólisý aýdıtorııany barynsha tartýǵa mazmundy ońtaılandyrý arqyly jańa trendterge beıimdelýge múmkindik beretini de aıtyldy.
Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda», «Ana tili», «Ulan», «Uıǵur avazı», «Aqıqat», «Úrker», «Mysl», «Baldyrǵan» syndy onnan asa gazet-jýrnaldyń basyn biriktirip otyrǵan «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly gazet-jýrnal óndirisindegi jasandy ıntellektiniń orny, onyń óniminiń artyqshylyqtary men kem-ketigi týrasynda oı qozǵap, sondaı-aq aqparattyq júıedegi jasandylyqty anyqtaıtyn tetiktiń qajettiligi týraly aıtty.
– Jasandy ıntellektiniń paıdasyna keletin bolsaq, biz balalar basylymdarynda, máselen, «Ulan» gazetinde, «Aqjelken», «Baldyrǵan» jýrnaldarynda materıaldyń taqyryptyq mazmunyn asha túsý úshin JI kómegimen jasalǵan sýret, kartınalardy paıdaǵa jarata bastadyq. Bul da óte qajet ári balalardy da yntalandyrady. Degenmen JI-ǵa qansha jerden tapsyrma berseńiz de, onyń jasaǵan ónimi báribir óziń oılaǵan údeden shyqpaıdy. Ásirese bizdiń ulttyq, etnografııalyq máselelerge kelgende jasandy ıntellektiniń materıaldyq qory, múmkindigi az, – dedi D.Qamzabekuly.
Sonymen qatar ol ulttyq basylymdardyń negizgi maqsatyna da keńirek toqtaldy.
– Meniń túsinigimde ulttyq basylymdardyń negizgi maqsaty – qazirgi kúrdeli kezeńde eldik, ulttyq qaýipsizdikke qyzmet etý. Jas urpaqtyń durys jetilýine yqpal etý. О́ıtkeni olardyń aınalasy – tolǵan qaýip-qater. Balalar basylymyna kelgende bul qaýip-qaterlerdi sát saıyn bilip otyrmyz. Bizdiń elde balalardyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin «Balalardy densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattyq qorǵaý týraly» 2018 jyly qabyldanǵan zań bar. Biraq bul zańnyń balalardy aqparattyq qaýipterden qorǵaý tetikteri óte álsiz bolyp tur. О́zderińiz bilesizder, keıde bir zańnyń ekinshi bir zańnan basym bolyp ketetin jaǵdaılar bar. Sol sebepti biz osy zańnamalardyń bala qaýipsizdigine qatysty sońǵy nátıjelerin zerttep jatyrmyz ba? Osy máselege kelsek, óte kúrdeli faktiler shyǵyp jatady. Máselen, Japonııa memleketinde ata-analar úshin balalardy qajet emes aqparattardan saqtandyrýdyń dástúri, júıesi qalyptasqan. Onda aqparat taratý qyzmeti – qatań baqylaýda. Iаǵnı balaǵa neniń kerek, neniń kerek emes ekeni jolǵa qoıylǵan, – degen D.Qamzabekuly bizge de osyndaı bir tetik kerektigi jóninde ózekti másele kóterdi.
Internetke qurtqan aqshany gazetke qımaıdy
Odan keıingi sóz tizginin alǵan spıker, «Syr medıa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bas dırektory Marat Aralbaev baspasózdiń sıfrlyq dáýirdegi orny týraly sóz arnady. Aldymen ózi basqaratyn medıa holdıng týraly maǵlumat berip ótip, jazylym, gazet taratý isinde qol jetkizgen jetistikterine toqtaldy.
Bir aıta keterligi, «Syr medıa» JShS – Qyzylorda oblysynyń basty aqparat kózine aınalǵan 3 oblystyq gazetti, 1 aqparat agenttigin, 1 qalalyq, 7 aýdandyq basylymdy bir shańyraq astyna biriktirgen jáne óz ónimderin ózi basyp, ony barlyq aýdan men eldi mekenge ózi taratyp otyrǵan respýblıkadaǵy jalǵyz medıa qurylym.
Taqyrypqa oıyssaq, M.Aralbaev gazet taralymyna qatysty oı bólisti. Ol gazetke jazylýshylardyń jyldan-jylǵa sırep kele jatqanyna qynjylys bildirdi. Buǵan qosa búgingi baspasózdiń negizgi tabys kózi bolyp otyrǵan memlekettik tapsyrys tóńiregindegi túsiniksiz dúnıeler men shıkilikterge de toqtaldy. Memlekettik aqparattyq saıasatty iske asyrýǵa bólinip otyrǵan qarajattyń mardymsyzdyǵyna nazar aýdardy. Bul sózin astanalyq «Barys» hokkeı klýbynyń legıoner oıynshylary alatyn 300 mln teńgeden asatyn aılyq jalaqymen salystyra otyryp sabaqtady.
– «Barystyń» bir legıoneri aı saıyn alatyn mundaı aqshany biz ujym bolyp bir jylda da almaımyz. Bul – paradoks jaǵdaı. Memleket óz aqparattyq saıasatyna jiti kóńil bólse deımiz, – deıdi M.Aralbaev.
Sondaı-aq jurtshylyqtyń jazylym, gazet oqý máselesine múldem moıyn burmaıtyn bolǵanyn da sessııada jetkizdi.
– Damyǵan japondar áli kúnge kitap, gazet oqýdy úlken mádenıetke balap keledi. Metro, avtobýsarynda smartfonnan góri kitap pen gazetti, jýrnaldy zer sala oqyp otyrǵan jasyn da, jasamysyn da kóresiz. Al bizde kerisinshe, gazet oqý, kitap betin ashý mádenıetsizdik, deńgeıdiń tómendigi degen túsinikke deıin túsip ketken. Jasyratyn nesi bar, qazir ár otbasy músheleriniń qolyndaǵy smartfonynyń ınternet tarıfine aıyna 20-25 myń teńgedeı ketedi. Al gazettiń alty aılyq jazylymyna kelgende 3 500 teńgesin qımaıdy, – degen «Syr-medıa» basshysy óńirlik basylymdardyń jaı-kúıine kópshiliktiń nazaryn aýdarýǵa tyrysty.
Bul sessııany Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy memlekettik saıasat departamentiniń dırektory Qaınar Ahetov túıindedi. Moderator mınıstrlik ókiline myna naryqtyń qatań erejesine baǵynyp ketken gazetti budan bylaı tabys kózi dep qana emes, aldymen úlken ıdeologııa dep qaraý kerek shyǵar degen baǵyttaǵy suraǵyn joldady. Sondaı-aq memlekettik tapsyrysty óńirler arasynda bólgende ár oblysqa tıesili qarajat sıfry nelikten ártúrli bolatynynyń da sebebi suraldy.
– Ártúrli máseleler búginde merzimdi basylymdardyń damýyna keri áserin tıgizip jatqany sózsiz. Degenmen memleket gazettiń oqyrmany az bolsa da, kóp bolsa da sol oqyrmandardyń talǵamyna kóńil bólmeı tura almaıdy. Iаǵnı bul máselege bılik tarapynan, da, zań shyǵarýshy organ tarapynan da mán berilip keledi, – dedi ol.
Al memtapsyrys qarajatyn qarastyrǵanda ár aımaqtyń halqynyń sany, jer kóleminiń ereksheligi, eldi mekenderiniń ornalasýy, sondaı-aq ol óńirdegi baspahanalardyń sany men áleýeti de eskeriletini aıtyldy.
Sondaı-aq 2-sessııada «Aımaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi ahýaldyq ortalyqtardyń róli: medıa monıtorıngi, úlken derekterdi taldaý jáne áleýmettik shıelenisti basqarý» taqyryby negizinde spıkerler biraz mańyzdy jaıttarǵa basymdyq berdi.
Artyq bilim – gazette
Sondaı-aq bul paneldik sessııada gazetke jazylý máselesi tóńireginde de qyzý pikirtalas órbidi. D.Qamzabekuly damyǵan elder gazet-jýrnaldy áli qaǵaz formatynda oqyp otyrǵanyna qaramastan bizdiń elde basylymǵa jazylý, oǵan maqala nemese jarnama berý de mindetti emes ekenin joǵary minberden aıtqan ájeptáýir laýazymdy azamattar bolǵanyn jasyrmady. Sondaı-aq búginde, ókinishke qaraı, aldynda turǵan gazetti ashyp qaramaıtyn, múldem oqymaıtyn, qajet dep sanamaıtyn urpaq ósip kele jatqanyn ashyp aıtty.
Osy tusta moderator, «24kz» telearnasynyń dırektory Jasyn Birkenov D.Qamzabekulyna álginde ózi aıtqan basylymǵa jazylýdyń mindetti emestigi týrasynda pármen bergen sheneýnikke qatysty sózine oraı gazetke májbúrlep jazdyrýǵa qatysty suraq qoıdy.
– Dál qasymyzda mıllıardtan asa halqy bar alyp memleket ómir súrip jatyr. Ol eldiń tájirıbesine salatyn bolsaq, memlekettik qyzmetkerge memlekettik saıasatty túsiný úshin, tájirıbeli, bedeldi sarapshylardyń pikirin bilip otyrý úshin olardyń jalaqysyna eldiń negizgi basylymdaryna jazylýǵa dep qarjy qarastyrylǵan. Biz úshin memleket ómirindegi eń mańyzdy salalardyń biri – bilim júıesi. Qaı salany alsaq ta bilim alýdan, bilim júıesinen bastaý alady. Máselen, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi «Ana tili», «Qazaq ádebıeti» gazetterin ashyp oqymaıdy degendi elestete alasyzdar ma? Elimizde «Qazaq ádebıeti» gazetin múldep ashyp kórmegen pán muǵalimderi bar. Bul – kózimiz jetken jaǵdaı. Degenmen muǵalimderdiń pedagogıkalyq biliktiligin arttyratyn salanyń tıisti júıesi, bilim deńgeıine jaýap beretin túrli talap, sharttar bar. Biraq sol sharttarǵa gazet oqý da kirýi kerek. Sonda ǵana muǵalim tarıhty oqıdy, ǵulamalardyń pikirine qanyǵady, bilimin tolyqtyryp otyrady. Máselen, qazirgi latyn qarpine qatysty ǵalymdar ne dep jatyr, ıa bolmasa túrli tehnologııalar jóninde ǵalymdar qalaı saraptady degen suraqtarǵa jaýap alar edi, – dedi D.Qamzabekuly.
Spıker májbúrlep jazdyrý durys pa, durys emes pe degennen buryn memlekettik basqarý júıesinde, ásirese, bilim salasynda eńbek etip júrgen azamattardyń memlekettiń múddesi úshin gazet oqyp turýyn jolǵa qoıatyn saıasat qalyptastyrý kerektigi týrasynda oıyn jetkizdi.
– Elimizde osyndaı júıe qalyptassa, biz jazylym máselesine oıymyzdy bólmeı, bar kúsh-jigerimizdi, áleýetimizdi gazettiń jazylymyna emes, ishki mazmunyna, taǵylymdyq sapasyna kóbirek kóńil bóler edik, – dedi gazet basshysy.
«Qazaq mamandy daıyndamaıdy, daıarlaıdy»
«Medıa mamandardy daıarlaý: ne kútemiz/ne alamyz» atty 3-sessııada, aty aıtyp turǵandaı, ardager jýrnalıst Qaınar Oljaı bastaǵan bilikti spıkerler búgingi medıa ortada júrgen mamandardyń saýaty, oqý oryndarynan alǵan biliminiń deńgeıi jaıly oı qozǵady.
«Qazcontent» AQ basqarma basshysy Aına Zadabek «Indýstrııa 4.0» medıa zamanynda jýrnalısterge úlken talaptar qoıylatynyn ashyp aıtty.
– Jýrnalısterge qazirgi ýaqytta qoıylatyn eń birinshi talap – biregeılik, ıaǵnı erekshe bolý. Ekinshisi – medıa qaýymdastyq. Bıznes salasyn da, PR salasyn da qarasańyzdar, bilim ortalaryna qaraǵanda qaýymdastyqtardyń alatyn orny jáne beretin bilimi joǵaryraq bolyp otyr. Úshinshi talap – jýrnalıstiń bir salaǵa mamandanýy, – dedi ol.
Al saýatty maman «daıyndaý» isindegi aıaq alysymyz jóninde suraq qoıylǵanda jýrnalıstıka ardageri Qaınar Oljaı «Qazaq mamandy daıyndamaıdy, daıarlaıdy», dep moderatordyń sózin sol sátte-aq túzep, kúldire otyryp oıǵa qaldyrdy.
Oıyn qysqa ǵana qaıyrǵan Q.Oljaı bizdiń oqytýshylar stýdentke maqala jazbas buryn onyń taqyrybynan bastap, sońǵy núktesine deıingi formýlasyn quryp alýdy oqytpaıtynyn jetkizdi.
– Iаǵnı jazatyn maqalańnyń basy men sońyn, aıtar oıyn, maqsat-muratyn bir syzyqpen syzyp, mıda formýlasyn qurastyryp, qalpyn qalyptastyryp almaıynsha sapaly dúnıe shyqpaıdy. Jýrnalıske ózinen basqa eshkim myqty redaktor bola almaıdy. Ár tilshi eń aldymen ózi ózine redaktor bolýy kerek. Qazir jazǵan maqalasyn úsh qaıtara oqıtyn jýrnalıst az, – degen ol mamanǵa qajet mashyqty atap ótti.
Forým qatysýshylary kelesi sessııada balalar kontentine qatysty da oı bólisip, túrli keıster tóńireginde usynys, ıdeıalaryn ortaǵa saldy.
Otandyq jýrnalıstıkanyń basty talqylaý alańyna aınalǵan Astana Media Week-2024 búgin de jalǵasyp jatyr. Úshinshi kúnniń baǵdarlamasy negizinen sheberlik sabaǵy, túrli kezdesýler jáne marapattaý rásimderimen túıindelmek. Medıa aptalyq aıasynda «Úrker» ulttyq syılyǵynyń saltanatty keshi ótedi.
