Foto: Senattyń baspasóz qyzmeti
Eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin smartfonǵa telmirgen zamanda áleýmettik jeliniń shyrmaýyna jasóspirimder ǵana emes, eresekterdiń de túsip qalýy tańdanys týdyrmaıtyn da boldy.
Memleket basshysy osydan eki jyl buryn Ulttyq quryltaıdyń Ulytaýda ótken jıynynda «Qazir – ınternet dáýiri. Jastar ózine qajet málimetti ǵalamtordan alady. Dástúrli aqparat quraldarymen qatar, áleýmettik jelige basa mán berý qajet» degen edi.
Áleýmettik jelilerdiń ishinde TikTok-tyń oń-solyn tolyq tanyp bilmegen óskeleń urpaqqa zııan-zardaby, jalpy qoǵamǵa qaýip-qateri týraly Parlament minberinen de birneshe ret aıtyldy. Áriptesterimiz Nurtóre Júsip, Álisher Satvaldıevtiń bastamasymen Úkimetke birneshe depýtattyq saýal da joldandy. О́kinishke qaraı, TikTok-qa tosqaýyl bolar Úkimettik deńgeıde naqty sheshim bolmaǵandyqtan ózekti órter ókinishti jaıttar toqtamaı tur.
2024 jyldyń basynan beri onlaın-platformalarda ınternetke monıtorıng júrgizý barysynda sýısıdti nasıhattaý belgileri bar Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyn buzýdyń 51 faktisi anyqtalǵan. Onyń ishinde onlaın platformalarda 48 fakti («Telegram» - 19 (19 joıyldy), «TikTok» - 20 (16 joıyldy), «YouTube» - 8 (qoljetimdi), «Facebook» - 1 (qoljetimdi), onyń ishinde 35 zańsyz materıaldy joıý sharalary qabyldandy.
Sonymen qatar QR Aqparat jáne mádenıet mınıstrliginen: «AppStore», «Google Play market» ınternet-dúkenderiniń mobıldi qosymshalarynda jáne «Yandex.kz» ınternet-resýrsynda sýısıdti nasıhattaıtyn «Mekteptegi qashqyn» oıyny anyqtaldy. Osyǵan baılanysty «YouTube», «Telegram», «TikTok», «Meta», «Yandex», «Apple», «Google» onlaın-platformalary men ınternet-resýrstarynyń ákimshiligine oıyndy joıýdy talap etip, eskertý hattary joldandy», degen málimetti aldyq. Áleýmettik jelilerdiń kesirinen bala ólimi tirkelip jatsa da, biz tek hat joldaýmen shektelip otyrmyz.
El, memleket, óskeleń urpaq, qoǵamnyń qaýipsizdigi tarazy basynda turǵanda, bul baǵytta zańnyń solqyldaq tusy da, onyń oryndalýynda olqylyqtar bolmaýy kerek dep oılaımyn. Álemniń birqatar órkenıetti eli dál osy máselede shuǵyl sheshim shyǵaryp, tártipti de shegelep jatyr.
Fransııa óziniń 2,5 mıllıon memlekettik qyzmetkerin Netflix pen Instagram-dy qosa alǵanda, barlyq oıyn-saýyq qoldanbalarynan «qorǵaýǵa» sheshim qabyldaǵan alǵashqy el boldy. Úkimet muny atalǵan qyzmetter «kıberqaýipsizdiktiń tıisti deńgeıin qamtamasyz etpeıdi» dep túsindirdi.
Sonymen qatar Ulybrıtanııa, AQSh, Danııa, Belgııa, Jańa Zelandııa elderi de atalǵan áleýmettik jelini shekteý nemese oǵan tyıym salýdy kózdeıtin naqty sharalar qabyldady.
Eýropalyq Odaqtyń úsh joǵarǵy organy – Eýroparlament, Eýropalyq komıssııa jáne Eýropalyq Odaq Keńesi kıberqaýipsizdikke baılanysty TikTok qoldanbasyn óz qyzmetkerleriniń qurylǵylarynda paıdalanýǵa tyıym saldy.
AQSh bıligi memlekettik qyzmetkerlerge TikTok-ty federaldy qurylǵylardan óshirýge 30 kún bergenin de atap ótken jón.
TikTok-tyń balalar men jasóspirimderge keri áseri týraly álemdik deńgeıde ǵylymı zertteýler de júrgizildi.
Mamandar TikTok emosııalyq reaksııalardy týdyratyn, sonyń ishinde ekstremaldy kózqarastardy qamtıtyn jarııalanymdardy qaraýǵa ákeletin usynystar arqyly kórermenderin úzdiksiz tartatynyn aıtady. Bul psıhıkalyq problemalardy kúsheıtýi múmkin. Mundaı jaǵdaılarǵa balalar men jasóspirimderdiń, túrli kúızeliste júrgen adamdar beıim bolyp, óz-ózine qol jumsaý jaǵdaılary jıi kezdesedi.
Ońtústik-Batys ýnıversıtetiniń qytaılyq ǵalymdarynyń da 2022 jylǵy zertteýi TikTok áleýmettik jelisine táýeldilik jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyna, ásirese este saqtaý qabiletine teris áser etýi múmkin ekenin atap ótti.
3 myńnan astam mektep oqýshysy arasynda júrgizilgen saýalnama nátıjeleri TikTok-qa eń táýeldi jasóspirimder jady, este saqtaý jáne jańǵyrtý synaqtarynda tómen upaı jınaǵanyn kórsetken. TikTok-qa táýeldilik, sonymen qatar depressııa, alańdaýshylyq jáne stress deńgeıin arttyrýǵa áser etedi.
Zertteýlerdiń taǵy birinde depressııa men ózin-ózi qol jumsaýǵa, depressııa men sýısıdti romantızasııalaýdy yntalandyrý arqyly balalar men jasóspirimderdiń psıhıkalyq problemalaryn kúsheıtýi múmkin ekendigi dáleldengen.
Taǵy bir erekshe toqtalatyn másele - TikTok-ta balalardyń quqyqtaryn buzý. TikTok óz paıdalanýshylary, sonyń ishinde balalar týraly derekterdiń úlken kólemin jınap, bul aqparatty psıhıkalyq densaýlyq máselelerin nasharlatatyn jekelendirilgen arnalar jasaý úshin paıdalanatyny belgili bolǵan.
Balalardyń táýeldiliginiń artýy jetkinshekter arasynda zııandy qundylyqtardy taratý máselesi de óte ózekti.
TikTok-ta moderasııa mehanızminiń bolýyna qaramastan, teris qundylyqtardyń, ásirese ekstremıstik sıpattaǵy aqparattyń taralýy jıi baıqalady. Zertteýlerdiń nátıjesinde radıkaldy ekstremızmniń taralýyna, fashızm ıdeologııasyna, násilshildikke, antısemıtızmge, ultshyldyqqa jáne ksenofobııaǵa qatysty 200-ge jýyq jarııalanym anyqtalǵan.
Balalardyń oqý úlgeriminiń tómendeýine de dál osy áleýmettik jelilerdiń teris áseri sebep bolǵan. Zertteýler kórsetkendeı, TikTok-qa táýeldi stýdentterdiń oqý nátıjeleri tómen, zeıini jáne tártibi nashar bolyp shyqqan.
Sondyqtan mundaı áleýmettik jelilerge tyıym salý – kezek kúttirmeıtin másele.
Bıbıgúl JEKSENBAI,
QR Parlamenti Senatynyń depýtaty
