ESEPTI JYLDYŃ ESEBI QABYLDANDY

Keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy bolyp ótti. Oǵan Premer-Mınıstr, Konstıtýsııalyq Keńes pen Joǵarǵy Sot tóraǵalary, Prezıdent Ákimshiligi men Úkimet Keńsesiniń jaýapty qyzmetkerleri, mınıstrlikter men vedomstvolar basshylary jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty. Kún tártibinde eki másele qaraldy. Onyń alǵashqysyn, ıaǵnı Kons­tıtýsııalyq Keńestiń “Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly” atty jyl saı­ynǵy joldaýyn Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor Rogov oqyp berdi. Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti Konstıtý­sııa myzǵymastyǵynyń nyshany ári kepili, memlekettik bılik júıe­siniń túpqazyǵy bolyp tabylady, ol búkil memlekettik qyzmettiń birligi men úıle­simdiligin, bılik tarmaqtarynyń ózara kelisip jumys isteýin qamtamasyz etedi, dedi I.Rogov. Konstıtýsııalyq Keńes Tór­aǵa­sy­nyń paıymynsha, qýatty da jaýap­ty prezıdenttik bılik ıns­tı­týtynyń bolýy, sondaı-aq Qa­zaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy N.Nazar­baev­tyń qyzmeti arqasynda Qa­zaqstan adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary eń qymbat qazynasy bolyp taby­la­tyn egemen, beıbit jáne turaqty, bedeldi, gúldengen jáne ómir súrýge tıimdi memleketke aınaldy. Respýblıka qyzmetiniń memleket­tik praktıkada kórinis tapqan konstıtýsııalyq qaǵıdattary bú­gingi jáne keler urpaqtyń erteńgi kúnge degen senimin, elimizdiń ha­lyqaralyq arenadaǵy saıasatynyń dáıektiligin qamtamasyz etedi. I.Rogov, sonymen qatar, ótken 15 jyl ishinde Parlament Kons­tıtýsııa negizinde jáne onyń erejelerin damytý maqsatynda qoǵamdyq qatynastardyń túrli salalaryn retteıtin 1700-den astam zań qabyldaǵandyǵyn erek­she atap ótti. Osy rette Konstı­tý­sııalyq Keńes ózi qurylǵannan bastap 180-ge jýyq ótinish qarasa, solardyń 70-ke jýyǵy Parlament­ke tıesili eken. Sondaı-aq sot­tardan – 64, Premer-Mınıstr­den –23 jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýlylaryn qosymsha túsindirý týraly 8 ótinish kelip túsken. Osy ótinishter boıynsha 140-tan astam normatıvtik qaý­lylar qabyldanǵany da nazardan tys qalmady. Bul rette 25 zań jáne halyqaralyq shart tolyǵy­men nemese bir bóliginde kons­tıtýsııalyq emes dep tanylǵan. Parlamentke eldegi konstıtý­sııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi tý­raly jyl saıynǵy 12 joldaý ji­berilgen.  Konstıtýsııalyq Keńes­tiń quqyqtyq pozısııalaryna sáıkes 65 zańǵa ózgerister men to­lyqtyrýlar engizilipti. Konstıtý­sııalyq baqylaý praktıkasy men eldegi konstıtýsııalyq zańdylyq­tyń jaı-kúıin taldaı kele, Konstıtýsııalyq Keńes elimizdiń Ata Zańy óziniń ómirsheńdigin dáleldep shyqty, onyń áleýeti azaıǵan joq jáne Konstıtýsııada baıandy etilgen quqyqtyq ıdeıalar, prınsıpter men normalar memle­ket pen qoǵam damyǵan saıyn, sol úshin qajetti saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaılar jasal­ǵan saıyn ashyla túsýge tıis dep paıymdaıdy. Kún tártibinde ekinshi bolyp Úkimet pen Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jó­nindegi esep komıtetiniń 2009 jyl­ǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýy týraly esepteri tyńdaldy. Úkimet tarapynan baıandamany Qarjy mınıstri Bolat Jámishev jasady. Ol ótken jyl bıýdjetiniń atqarylýy Prezıdent Joldaýyn júzege asyrý jáne dúnıejúzilik daǵdarys saldaryn eńserýmen baılanysty júrgizilgendigin aıta kelip, nátıjesinde Elbasynyń barlyq áleýmettik tapsyrmalary oryndalǵanyn erekshe atady. Bolat Bıdahmetuly ótken jyldyń ekinshi jartysynda álemdik eko­nomıka resessııadan shyǵa bastaǵa­nyn, áıtse de kóptegen elder úshin ol sozylmaly sıpat alǵandyǵyn qaperge saldy. Al elimizde sol kez­diń ózinde oń úrdister baıqalǵan. Sóıtip, respýblıkalyq bıýdjetke túsýi tıis salyqtar men túsimder somasy 2 trıllıon 800 mıllıard teńgeni qurasa, bıýdjettik baǵdar­lamalardy júzege asyrýǵa 3 trıl­lıon 311 mıllıard teńge jumsal­ǵan. Tapshylyq 510 mıllıard teń­geni quraǵan. Osy oraıda  ekinshi deńgeıdegi bankterge úleskerlerdi, agroónerkásip sektoryn, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýǵa 10 mıllıard AQSh dollary bólingen. B.Jámishevtiń aıtýynsha, bankterdi kapıtaldandyrý esebi­nen kredıttik stavkalar tómendep, 43 myń jumys orny saqtalyp qalǵan. Ipotekalyq kredıtti qaıta qarjylandyrý arqasynda 30 myń qarjy salýshynyń óz tólemderin 30 paıyzǵa tómendetýine múmkindik týǵyzylypty. Bankter 144 mıl­lıard teńgege 2,5 myńnan astam qaryz alýshyny qarjylandyryp, kóptegen jumys oryndaryn saqtaýǵa qol jetkizilgen. Respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasy Omarhan О́ksikbaevtyń baıandamasy qatqyl shyqty. Onyń málimetine qara­ǵanda, birqatar paıdalanylmaǵan rezervterge jol berilgen. Máse­len, Qazaqstan men Reseı úki­met­teri arasyndaǵy kelisim boıynsha ıadrolyq ónimderdi kádege jaratý qyzmetinen túsken qarajat 1996 jyldan beri jeke qurylym esep-sho­tynda jatypty. Tek tekserý ná­tı­jesinde 31,1 mıllıard teńge bıýd­jetke qaıtarylǵan. Osy rette O.О́k­sikbaev elimiz qorǵanysyn jaqsartý úshin jyl saıyn qarý-jaraq satyp alýǵa qyrýar qarjy bólingenimen, onyń paıdalanyl­maı jatqanyna qynjylys bildir­di. Sheteldik ın­ves­torlar otandyq ma­man­dardy daıar­laýǵa jyl saıyn 20-30 mıl­lıard teńge bólip kelse, mundaı qa­ra­jat­tardy bıýdjetten de qaras­tyrý qa­jet, dep sanaıdy komıtet tóraǵasy. Úkimet, sonymen qatar, mem­lekettik aktıvterdiń tıimdi tetigin ázirleý jóninde tolyq shara qol­dana almaı keledi. Komıtet tór­aǵasy sońǵy 5 jylda qurylǵan 116 aksıonerlik qoǵamnyń 51-i búgingi tańda zalaldy qyzmet atqarýda ekendigine ókinish bildirdi. Sondaı-aq kóptegen damý ınstıtýt­ta­rynyń qarjysy depozıtterde sho­ǵyrlansa, odan túsetin dıvıdent­ter tek belgili bir topqa ǵana qyz­met jasaýda ekendigi de alǵa tar­tyldy. Endi osy qarjylar bıýd­jetke túsýi tıis, dep sanaıdy O.О́k­sikbaev. Ol, sonymen birge, jyl saıyn Úkimet qaryzdaryna qyzmet kórsetý kóleminiń artyp otyrǵandyǵyn da nazarǵa saldy. 2009 jyly qyzmet kórsetý qar­jysy 69 mıllıard teńgege jetken. Sol sııaqty jergilikti atqarýshy organdardyń nysanaly transfert­terdi ıgere almaýy da synǵa ushyrady. Igere almaý saldarynan qarjylar qaıta bólýge túsken. Mundaı jaǵdaı óz kezeginde óńir­lerde qarjylardyń qordalanyp qalýyna alyp keledi eken. Mysa­ly, nysanaly transfertter kólemi 2008 jylmen salystyrǵanda byltyr 4 esege artyp, 39,7 mıl­lıard teńgeni quraǵany belgili boldy. Sonyń 63 paıyzy bıýdjet ákimshilerine, al qalǵan bóligi jergilikti atqarýshy organdarǵa tıesili kórinedi. Komıtet tóraǵasy jergilikti jerlerde jasyryn rezervterdiń de barlyǵyn tilge tıek ete kelip, solardy paıdalaný arqyly respýblıkalyq bıýdjet júktemesin tómendetýge bolar edi, degen paıymyn da ortaǵa saldy. Budan keıin Senat pen Máji­lis­tiń Bıýdjet jáne qarjy komı­tetteriniń músheleri Janseıit Sársenqulov jáne Amanjol Ja­zın qosymsha baıandama jasady. Eki baıandamashy da Úkimet pen Esep komıtetiniń  esebin bekitýdi usyndy. Birlesken otyrysta Premer-Mınıstr Kárim Másimov depýtat­tardyń birqatar suraqtaryna oraı túsinik berdi. Onda kóptegen ózekti degen máselelerge naqty jaýaptar alyndy. Artynan  Parlament Úkimet pen Esep komıtetiniń 2009 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterin bekitý týraly qaýly qabyldady. Asqar TURAPBAIULY.