Demarkasııalanǵan qazaq-qyrǵyz memlekettik shekarasynyń jalpy uzyndyǵy shamamen 1 257 shaqyrymdy quraıdy. Keıingi ýaqyttaǵy óńirdegi kúrdeli geosaıası ahýaldardy eskerip, elimiz shekaranyń kúzetin kúsheıtip, áleýetin arttyryp keledi. Ásirese qyrǵyz-qazaq shekarasynda zastavalar kóptep ashyldy.
Qyrǵyzstanmen aradaǵy saıası-ekonomıkalyq múddelerdi qorǵaý, aýyly aralas, qoıy qoralas jatqan qos eldiń arasyndaǵy zańsyz kóshi-qonnyń aldyn alý, ońaı oljamen aqsha tabýdy kózdegen jat pıǵyldy azamattardyń elimizdiń aýmaǵyna qarý-jaraq, oq-dári, esirtki, radıoaktıvti zattardy zańsyz alyp kirýine tegeýrindi tosqaýyl qoıý – el tutastyǵyn nyǵaıtý maqsatynda shekarashylarǵa júktelgen mindetterdiń bastysy.
– Bizdiń eń basty maqsatymyz – elimizdiń shekarasyn senimdi kúzetý jáne qorǵaý. Bizdiń shekara bólimshesi taýly aımaqta ornalasqandyqtan, qyzmet barysynda kóbine atpen ári jaıaý júremiz. Sondaı-aq jumyla kótergen júktiń qashanda jeńil keletinin qaperde ustap, memlekettik organdar men jergilikti turǵyndardyń kómegine júginip, shekara shebindegi qaýipsizdikti ońtaıly uıymdastyrý bizdiń jaýapkershiligimizge júktelgen. Buǵan qosa osy aýmaqtan shekarany zańsyz kesip ótýshilerdi ustaý, kontrabandalyq áreketterge tosqaýyl qoıý, shekaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý bar. Bizdiń jeke quram aldymyzǵa qoıylǵan mindetterdi abyroımen, múltiksiz atqarýǵa qashanda daıyn. Sebebi bizdiń jeke quram, kásibı daıyndyqtan ótken sarbazdarmen jáne kelisimshart negizindegi áskerı qyzmetkerlerden jasaqtalǵan, – deıdi Jambyl oblysy Jýaly aýdany aýmaǵynda ornalasqan Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy shekara zastavasy bastyǵynyń orynbasary Bektas Oralbekov.
Qazaqstan jer kólemine baılanysty shekarasynyń uzyndyǵymen erekshelenetin elderdiń qataryna kiredi. Ońtústiktegi kórshi Qyrǵyz elimen ortaq shekara aýmaǵy 1 241 shaqyrym shamasynda sozylyp jatyr. Kartaǵa qarap sozylyp jatyr deý aıtýǵa ǵana jeńil, áıtpese eki eldiń jeri túıisetin tustyń basym bóligi – taýly aımaq. Memlekettik shekaranyń delımıtasııalyq jáne demarkasııalyq úderisteri tolyq sońyna jetip, 2001 jyly 15 jeltoqsanda qazaq-qyrǵyz shekarasy týraly shartqa qol qoıylǵan. Osy shekara shartyna saı elimizdiń ońtústiginde Qyrǵyz elimen shektesetin aımaqta ekonomıkalyq turǵydan mańyzy óte zor shekaralyq zastavalar paıda boldy.
Alys-beris pen barys-kelis keń etek jaıǵan kezde kontrabanda, esirtki bıznesi sekildi zańǵa qaıshy is-áreketterdiń shekara aýmaǵynda jıi bolatyny belgili. Oǵan shekaraǵa jaqyn mańda tirkelgen qylmystyq áreketterdi saralap, sholyp shyqqanda shekarany kesip ótpekshi bolǵandardyń deni osy atalǵan qylmys túrlerimen qolǵa túskenine kóz jetkizesiz.
Shekaradaǵy qyzmettik-jaýyngerlik tapsyrmalardy joǵary deńgeıde oryndaý úshin kásibı kınolog mamandar men osy iske jaqsy úıretilgen qyzmettik ıtter de aýadaı qajet. Kınologııa qyzmetiniń tereńine boılap, túbine úńilseńiz, túp maqsaty qyraǵylyqty meńzeıtin osynaý qyzmettiń mańyzyn ańǵarý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Qarasha halyq shekara kúzetiniń sapynda qyzmet atqaryp júrgen saqshy ıtter týraly kóp bile bermeıdi. Kúshik kezinen arnaıy oqý-jattyǵý kýrsynan ótip, belgili bir baǵyttaǵy shekara buzýshylardy anyqtaýǵa mamandanǵan aqyldy ıtterdiń de qyzmettik mindetteri bar.
– Memlekettik shekarany kúzetý mindetin atqarý isinde qyzmettik ıtterdiń tıgizetin kómegi óte zor. Tipti osy tórt aıaqty dostarymyzdyń kómeginsiz shekarany kúzetý múmkin emes dep aıta alamyn. Syqyrlaǵan bir dybys, qybyr etken bir qımyl nazarymyzdan tys qalyp qoısa, onda bútin bir eldiń shekarasyna, aýmaǵyna qater tóngen bolar edi. Sol sebepti biz shekara shebin kúndiz-túni qyzmettik ıtterdi qasymyzdan bir eli qaldyrmaı kúsheıtilgen túrde kúzetemiz, – deıdi Shóldala shekara zastavasynyń kınologi, kishi serjant Qýanyshbek Kárbozov.
Munda saqqulaqtardyń óz baspanasy bar. Olar jyldyń negizgi eki mezgiline, ıaǵnı qysqy jáne jazǵy mezgilge laıyqtalyp jabdyqtalǵan. О́ıtkeni ıis sezgish, ójet ári aıbarly da aqyldy ıtterdiń qashanda erekshe kútim men qamqorlyqty qajet etetini aıtpasa da túsinikti.
Qyzmettik ıtterdi kúzet narıadtarymen birge beıtarap aımaqtardy baqylap qaıtýǵa alyp shyǵý, dabyl operasııalaryna mindetti túrde qatystyrý – buljymas qaǵıda.
Qazaqtyń shekarasy jaýgershilik zamandarda jylqy tuıaǵynyń izimen syzylyp, er qanatynyń kómegimen qorǵalǵan degen rýhty sóz bar. Tórt túliktiń tóresi atalǵan jylqy janýary jerimizdi, elimizdi qorǵaýǵa orasan zor úles qosty. Sebebi minis aty myńdaǵan shaqyrymdy baǵyndyratyn kúshke ıe. Sondyqtan ata-babamyzdyń táýelsizdik jolyndaǵy nebir arman-muratyna jetkizgen Qambar ata tuqymy búgin de taýdaǵy shekarashylardyń eń senimdi kóligi bolyp tur.
Jastaıynan atqa qyzyǵyp, qylquıryqtynyń qulaǵynda oınap ósken Jarylqasyn Dáýletbekuly áskerde de tulpardyń tizginin ustapty. Ol baǵyna oraı Jýaly aýdanynyń Qyrǵyz Respýblıkasymen shekteser taýly aımaǵyndaǵy shekara kúzetine túsipti.
– Osy jaqqa kelgen boıda kavalerıst boldym. Sýyn, jemshóbin mezgilimen berip otyrýymyz kerek. Jal-quıryǵyn tarap, ýaqytymen qysqartyp otyrý, tuıaǵyndaǵy taǵasyn muqııat qadaǵalap turý mundaǵy basty qaǵıdalarǵa jatady. Osyndaı kútimmen qarap júrseń, jylqy janýarynyń da seni jolda qaldyrmaıtyn jaqsy qasıeti bar. Bizdiń shekaralyq baqylaý aýmaǵy negizinen taýly, qyratty bolǵandyqtan, jylqy bizdiń eń senimdi serigimiz ári kóligimiz bolýǵa jarap tur, – deıdi Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy shekara zastavasynyń qatardaǵy jaýyngeri J.Dáýletbekuly.
Memlekettik shekarany buzýshynyń júrgen baǵyty boıynsha izdeý júrgizýge taýly aımaqtarda qyzmettik jylqylardyń paıdasy orasan zor. Shekarashylardyń ózderi mundaı oıly-qyratty jer jaǵdaıynda qaskóıdi qolǵa túsirý kezindegi qıyndyqtardy bastan keshkende jylqy janýarynyń qadirin anyq sezinetinin jasyrmaıdy.
«Báıge atyndaı babyn taba bilseń, kez kelgen jylqy alysyńdy jaqyndatyp, dittegen jerińe aman-esen aparady. Munda bizge jol talǵamaıtyn kólikter de kómektese almaıtyn kezder bolyp turady», deıdi jambyldyq shekarashylar.
Biz, ókinishke qaraı, mundaǵy zastavalardyń, shekarashylar quramynyń sanyn, naqty ornalasqan jerin aıta almaımyz. Maqalamyzdyń maqsaty da bul emes-tin. Elimizdiń ekonomıkasyn tiktep, turaqtylyǵyn qamtamasyz etý baǵytynda kúnniń mı qaınatar aptap ystyǵy men qytymyr qystyń bet qarytar aıazynda da tikenek symnyń boıyn kóz ilmesten kúzetip júrgen shekarashylardyń da aramyzda bar ekenin el-jurttyń esine bir salyp qoıý bolǵan.
