foto ashyq derekkóz
Qazirge deıin qalyptasqan salyq júıemizdiń birshama táýir tusy bar. Olardy aıryqsha atap ótkimiz keledi. Birinshiden, bizde ońaılatylǵan, ásirese kásipkerler úshin salystyrmaly túrde qarapaıym jáne túsinikti salyq salý júıesi qoldanylady. Ekinshiden, shetelmen salystyrǵanda salyq mólsherlemesi áldeqaıda tómen. Úshinshiden, salyqtyq jeńildik pen yntalandyrý kóp usynylady. Tórtinshiden, Dúnıejúzilik bank júrgizgen «Bıznesti júrgizý 2020» esebi boıynsha, Qazaqstan salyq tóleýdiń jeńildigi men bızneske berilgen talapty saqtaý aýyrtpalyǵyn ólsheıtin «Salyq tóleý» kórsetkishine sáıkes 190 memlekettiń ishinde 25-oryn aldy. Besinshiden, salyq tóleýden jaltarýdyń deńgeıi JIО́ kólemine shaqqanda 20-25% mólsherinde baǵalanady.
Eskertip ótetin álsiz tusy da joq emes. Máselen, 2001 jyldan beri birneshe ret Salyq kodeksi qabyldandy. Bul zańnamalarǵa myńnan astam túzetý men ózgeris engizýge áser etti. Salyq kodeksin túsinip oqý da ońaıǵa túspeıdi. Salyq qyzmeti organynyń arnaıy organ retinde mártebesi bolmaı tur. Tıisinshe qyzmetkerler jalaqysy da mardymdy emes. 2010-2022 jyldar aralyǵynda salyqtyń IJО́-ge qatynasy Ulttyq qorǵa túsetin túsimdi esepke alǵanda da 24-26%-dan 16-21%-ǵa deıin tómendep ketti. Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdi esepke almaǵanda kórsetkish 13-15% sheginde aýytqyǵan. Sondaı-aq bizde qosymsha qun salyǵy (QQS) mólsherlemesi birdeı, al damyǵan elderde ártúrli mólsherleme qoldanylady. Norvegııada munaı óndirýshi kompanııa úshin tabystyń 50% deńgeıindegi arnaıy salyq bar. Qytaıda 20-40%, О́zbekstanda 12-22% aralyǵynda qubylyp turady. Eýroodaq (EO) elderinde QQS-tyń tómendetilgen mólsherlemesi (kemi 5%) paıdalanylady. Sonyń ishinde 18 elde 2 tómendetilgen mólsherleme bar. Ondaı tómen mólsherleme negizinen azyq-túlik taýarlary, farmasevtıka , baspa ónimderi (gazet, kitap, jýrnal),aýyl sharýashylyǵy resýrsy (jem, tyńaıtqysh) salasynda qoldanylady. Ispanııa, Fransııa , Italııa, Lıýksembýrg jáne Irlandııada baspa ónimine , farmasevtıkaǵa , aýylsharýashylyq ónimine QQS-tyń eń tómen mólsherlemesi (5% az) belgilengen.
Elimizdiń salyq saıasatyn ońtaılandyrý men tıimdi paıdalanýdyń birneshe múmkindigin qarastyrýǵa bolady. Eń aldymen Salyq kodeksi aǵymdaǵy ahýaldyń syn-qaterine baılanysty der kezinde áreket etýi kerek. Odan ári qazynalyq saıasatty jetildiretin salyqtyq ákimshilendirýdiń túsinikti, naqty jáne ashyq rásimderin belgilep, iskerlik belsendilikti yntalandyrýǵa, ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrýǵa , salyq bazasyn keńeıtýge jáne bıýdjettiń kiris bóligin nyǵaıtýǵa baǵyttalsa quba-qup. Sıfrlyq tehnologııany damytý, sheteldik ınvestısııa tartý , salyqtyq yntymaqtastyqty damytý, tikeleı jáne janama (salyqtyq shegerimder júıesi arqyly ) saralaý arqyly ekonomıkanyń ár salasy úshin saralanǵan salyq salý mólsherlemesin engizýdiń de mańyzy joǵary. Mysaly, Fransııa, Germanııa , AQSh, Italııa, Reseı elderinde agroónerkásip kesheni úshin basqa salyq mólsherlemesi qoldanylady. Ulybrıtanııa, Germanııa , Islandııa jáne Norvegııada bank sektorynyń sýbektisi úshin saralanǵan mólsherleme engizilgen. EO-nyń keı elinde shaǵyn jáne orta bızneske qatysty eńbekaqy tóleý qorynan salyqty biryńǵaı salyqqa biriktirý qarastyrylǵan.
Bizdiń elde bızneske beriletin keıbir salyq jeńildigi men artyqshylyq salyq júktemesin ádiletsiz bólýge ákelip soqtyryp otyr. Salyq zańnamasynda ózgeristiń jıi jasalýy bıznes úshin belgisizdik týdyrýy múmkin, oǵan beıimdelý men ony oryndaý úshin qosymsha resýrs qajet bolady. Túrli memlekettik mekeme men vedomstvo arasyndaǵy úılestirý jumysynyń bolmaýy da – túzetilýi tıis kemshilik. Sonyń saldarynan salyq tóleýshiler shatasyp, resýrstar tıimsiz paıdalanylady. Áli kúnge deıin QQS jáne aksız salyǵy júıesinde qosarly salyq salý máselesi baıqalyp otyr. Bul salyq tóleýshi úshin aıtarlyqtaı qarjylyq aýyrtpalyq týdyrady jáne elimizge sheteldik ınvestısııanyń kelýin tejeýi múmkin.
«Salyq júıesin ońtaılandyrý úshin ne isteýimiz kerek?» degen naqty saýalǵa kelesideı usynys-qadamdarmen jaýap berýge bolady. Eń birinshi kezekte Salyq kodeksin qoldanýdy jeńildetý sharalary júzege asyrylýy kerek. Kodeks salyq tóleýshi úshin túsinýge ońaı jáne qoldanýǵa jeńil qujat bolýǵa tıis, bul salyq tóleýshige salyq mindettemesin oryndaýdy jeńildetedi jáne salyq júıesiniń tıimdiligin arttyrady. Osyǵan oraı Úkimettiń salyq pen tólem sanyn azaıtýdy, artyq salyq jeńildigin joıýdy jáne múmkindikke qaraı salyq mólsherlemesin tómendetý sharasyn qarastyrǵany abzal.
Ekinshi tujyrym salyqtyq ákimshilendirýdi jetildirýge qatysty. Salyq ákimshileri kóp jaǵdaıda az jumys jasaıdy, belgili bir daıyndyqtan ótpeıdi jáne jetkilikti resýrstarǵa ıelik ete almaıdy. Munyń bári salyq zańnamasyn tıimdi qoldanýdy qıyndatady. Osynyń saldarynan salyq tóleýden jaltarý beleń alǵan jáne Úkimet óz damý maqsatyn qoldaýǵa qajetti kiristerdi jınaı almaıdy. Máseleniń sheshimi – salyqtyq basqarý tehnologııasyna ınvestısııa tartý jáne salyq ákimshisin oqytýdy qolǵa alý. Bul oraıda salyqtyq ákimshiliktendirýdi sıfrlandyrý da – aıryqsha qajetti shara.
Salyq saıasatynda ashyqtyqty qamtamasyz etý de mańyzdy. Ashyqtyq salyq tóleýshi men Úkimet arasyndaǵy senimdi nyǵaıtý úshin kerek. Onyń bolmaýy sybaılas jemqorlyqqa múmkindik týǵyzýy jáne salyq zańnamasynyń saqtalýyna nuqsan keltirýi múmkin.
Memlekettik mekemeler arasyndaǵy úılesimdilikti arttyrý da salyq qyzmetin qolaıly ári túsinikti ete túser edi. Taǵy bir másele – tikeleı jáne janama salyqty ońtaıly ushtastyrý. Bul – túrli ekonomıkalyq faktordy muqııat esepke alýdy talap etetin kúrdeli mindet. Jeke tulǵa tabysynan – jeke tabys salyǵy, zańdy tulǵa tabysynan – korporatıvti tabys salyǵy ustalady. QQS pen aksız salyǵy (janama salyq túrinde) satý núktesinde taýar men qyzmetten alynady. Salyqtyń osy eki túrin tıimdi úılestirý úshin ýákiletti organdar kiris qajettiligin teńestirýge tıis. Baılyqty qaıta bólý jáne tabys teńsizdigin azaıtý úshin – tikeleı salyqty paıdalaný, kiris alý jáne tutynýdy yntalandyrý úshin janama salyq qoldanylady.
Salyq tóleýshiniń bilim deńgeıin arttyrý da saladaǵy jumys qarqynyn jedeldetedi. Azamattarǵa onyń salyq mindettemesi jáne ony saqtamaýdyń saldary týraly aqparat berý erikti túrde oryndalýǵa yqpal etedi jáne májbúrlep oryndaý qajettiligin azaıtady. Qoryta aıtqanda, salyq saıasaty men salyq tetiginiń tıimdiligin arttyrý – eldiń ekonomıkalyq damýy úshin óte mańyzdy. Osy maqsatqa jetý úshin Salyq kodeksin jeńildetý, salyqtyq ákimshiliktendirýdi sıfrlandyrý, salyqtyq baqylaýdy kúsheıtý, «salyq mádenıetin» qalyptastyrý, salyq tóleýshiniń bilim deńgeıin kóterý, salyq saıasatynda ashyqtyqty arttyrý, memlekettik mekemeler arasyndaǵy úılesimdilikti jandandyrý, salyq túrlerin ońtaılandyrýdy jaqsartý qajet.
Kerimbek Ǵalymjan Esqarauly
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
