Tabıǵı ýran óndirýde álemdik óndiristiń 50%-dan astamyn óndiretin elmiz. Bizdegi ken oryndarynyń biregeıligi – ony uńǵymada jerasty shaımalaý (JASh) ádisimen ıgerýge múmkindik bar. MAGATE klassıfıkasııasyna súıensek, bizdegi ýran ken oryndarynyń kópshiligi rýlon tıpti qumtas ken orny sanatynda.
«Eldegi energııa óndirisiniń shamamen 70%-y kómirge negizdelgen elektr stansalarynan alynady. Bul elimizdiń energetıkalyq júıesi kómirge táýeldi ekenin kórsetedi. Al gıdroenergetıka úlesi shamamen 10%-dy quraıdy. Munaı men gaz óndirý de mańyzdy, biraq onyń kóp bóligin eksportqa jiberemiz. Jańartylatyn energııa kózderi de damyp jatyr, alaıda jalpy úlesi ázirge az. Osy turǵydan alǵanda, AES salý eldiń energetıkalyq táýelsizdigin arttyryp, ýran qoryn tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bul joba uzaqmerzimdi ekonomıkalyq paıda ákelip, ekologııalyq jaǵynan taza energııa kózi bola alady. Sonymen qatar AES turaqty energııamen qamtamasyz etip, jańartylatyn kózderge qosymsha retinde qyzmet etedi. Tehnologııalyq damý men halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtý de mańyzdy artyqshylyqtar qatarynda. Alaıda qaýipsizdik pen qaldyqtardy basqarýǵa erekshe nazar aýdarý qajet», deıdi Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory Janar Amangeldiqyzy.
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, el ekonomıkasynyń damýyna keri áserin tıgizip otyrǵan 4 negizgi problema bar.
«Eldegi elektr energııasynyń tapshylyǵy aımaqtarǵa birkelki bólinbegen. Kómir zaýyttary men elektr jelileriniń joǵary tozýyna baılanysty elde elektr qýatymen qamtamasyz etý tıisti deńgeıde senimdi emes. Tómen tarıfterge baılanysty elektr energetıkasy salasyndaǵy bıznes rentabeldi emes, bul aǵymdaǵy jóndeýge, jańa qýattar men jelilerdi salýǵa ınvestısııalardy aıtarlyqtaı qysqartady. Memlekettiń jeke bıznestiń ornyna elektr energetıkasyna ınvestısııalardy qarjylandyrýǵa qosymsha qarajaty joq. О́kinishke qaraı, bul máseleler 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy sheshimin tappaı keledi. Qazir de memleket tarapynan olardy sheshýdiń naqty reformalyq baǵdarlamasy joq», deıdi.
Elektr energetıkasy salasynda jeke ınvestısııanyń óte tómen deńgeıimen baılanysty tereń problema jınaqtalyp qaldy. Keıingi 10–15 jylda elektr, jylýmen jabdyqtaý salasynda aǵymdaǵy jabdyqtar men ǵımarattardy jóndeýge, jańartýǵa qarajat jetpeıtin boldy. Bul rette memleket qana jańa generasııalaýǵa, elektr berý qýattaryn salýǵa ınvestısııa quıyp jatyr. Sondyqtan salada negizgi qordyń óte joǵary tozý deńgeıi baıqalady. Bul oblys pen respýblıkalyq deńgeıdegi daǵdarysqa ákelip soqtyrady.
«Úkimettiń strategııalyq qujattarynda negizgi suraqtyń jaýaby túsiniksiz: elde elektr energetıkasyn damytýdy qalaı qarjylandyrý kerek? Ony eki suraqqa bólýge bolady: Salaǵa jeke ınvestısııany qalaı tartýǵa bolady? Eger jeke ınvestısııa kelmese, memlekettik bıýdjet tapshylyǵyn eskere otyryp, elektr qýatyn óndirý qýatyn arttyrý qalaı qarjylandyrylady? 2023–2029 jylǵa arnalǵan tujyrymdamada elektr energetıkasyn damytýǵa qatysty úsh mańyzdy másele qarastyrylmaǵan: Negizgi qordyń tozýyn azaıtý men elektr energııasy tapshylyǵyn joıýǵa qansha ınvestısııa qajet? Bul ınvestısııany kim, (memleket, jeke bıznes) qalaı qarjylandyrady? Jeke ınvestısııany tartý men ınvestısııa qaıtarymy, rentabeldiligin qamtamasyz etýge elektr energııasy tarıfin qansha kóterý kerek? Qujat osy suraqtarǵa jaýap berýge tıis edi», dep oıyn jalǵady M.Temirhanov.
Sarapshy paıymynsha, AES salý týraly bastama – durys sheshim, degenmen qurylysty bastamas buryn elektr energetıkasynda túbegeıli, qaıtymsyz reformalar júrgizý qajet.
«Ulttyq ıadrolyq ortalyq» RMK Astana fılıalynyń dırektory Maıra Muqyshevanyń aıtýynsha, álemniń damyǵan ozyq elderi atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdy jedeldetip jatyr. Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń (UIаO) negizgi quzyretteriniń biri – atom energetıkasynyń qaýipsizdigine qatysty tyń zertteýler jasaý. Ortalyq ǵalymdary júrgizgen zertteýler nátıjesi ıadrolyq tehnologııalardyń iri óndirýshilerinde úlken suranysqa ıe. Mysaly, CORMIT jobasy aıasynda alynǵan ǵylymı derekter Japonııada jumys istep turǵan AES-te belsendi aımaqtyń arnaıy balqytý tuzaqtaryn salý kezinde sátti iske asyryldy. Iаdrolyq ortalyq IV býyn reaktorlarynyń qaýipsizdigi salasynda taıaý bolashaqta atom energetıkasynyń negizine aınalatyn suıyq metalmen salqyndatylǵan jyldam neıtrondardaǵy reaktorlardyń úlken kólemin anyqtaýda aýqymdy jumys júrgizip jatyr.
«Qazir Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda bilikti, tájirıbeli mamandar, ınjenerlik-tehnıkalyq personaldy ıondaýshy sáýlelený kózderimen jumys isteýdi uıymdastyrý ádisterine, atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy qoldanystaǵy normalar men qaǵıdalarǵa sáıkes ıondaýshy sáýlelený kózderimen qaýipsiz jumys isteý qaǵıdalaryna, radıasııalyq jaǵdaıdaǵy jumystardy baqylaýǵa oqytatyn Radıasııalyq qaýipsizdik jónindegi oqý ortalyǵy jumys isteıdi. Sonymen qatar 2016 jyly Úkimet bastamasymen AQSh Energetıka mınıstrliginiń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq ákimshiliginiń qoldaýymen ınstıtýt bazasynda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi oqý ortalyǵy ashylǵan. Bul ortalyq MAGATE ıadrolyq fızıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy oqytý jáne qyzmetke járdemdesý ortalyqtarynyń halyqaralyq jelisine kiredi», deıdi Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, PhD Dmıtrıı Shlımas.
Mysaly, Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń Astana fılıalynda ıadrolyq jol membranalaryn óndirýge bastapqy materıal retinde paıdalanylatyn sáýlelendirilgen polımerli plenka óndirisi jolǵa qoıylǵan. Ol joǵary tehnologııalyq ónimderdi óndirýge negiz bolady. Olar kópfýnksıonaldy, tipti medısına men nanotehnologııa salasynda da jıi suranysqa ıe. Instıtýt sonymen qatar radıofarmasevtıkalyq preparattardyń birneshe túrin shyǵaryp, respýblıkalyq emdeý mekemelerine jetkizedi.
«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekovtiń sózinshe, elimizdiń bul salada óte úlken ǵylymı ári kadrlyq áleýeti bar.
Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen kásibı ortada kópke jaqsy tanys Iаdrolyq fızıka ınstıtýty tabysty jumys isteıdi. Onyń aınalasynda ǵylymı zerthanalar men zertteý ortalyqtary shoǵyrlanǵan. Atom salasyndaǵy mamandardy tórt jetekshi joǵary oqý orny daıarlaıdy. 2010 jyldan bastap «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda «Atom ónerkásibi», «Atom ıadrosy men bólshekteriniń fızıkasy», «Tehnıkalyq fızıka» (Atom elektr stansalary men qondyrǵylary), «Iаdrolyq ınjenerııa» baǵytynda mamandar daıarlandy», deıdi maman.
Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Iаdrolyq fızıka, jańa materıaldar jáne tehnologııalar kafedrasynyń doktoranty Nurgúl Soltanbektiń aıtýynsha, qazir bul ýnıversıtette Iаdrolyq fızıka kafedrasynyń jumys istep jatqanyna 15 jyldan asty. Onda 600-ge tarta bakalavr, 200-den astam magıstrant, 100-ge tarta doktorant daıarlanǵan.
«Bizdiń kafedranyń ózgelerden ereksheligi – bakalavr stýdentter 4 jyl emes, 5 jyl boıy bilim alady. Sebebi sońǵy kýrsta arnaıy baǵdarlama arqyly Reseıdiń Dýbna qalasyndaǵy ǵylymı ortalyqqa baryp, bilimin tolyqtyrady. Sóıtip, bizdiń bakalavrlar eki joǵary oqý ornynyń dıplomyn qatar alyp shyǵady. Elimizde ıadrolyq fızıka salasynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin, búkil álem elderinde osy sala mamandary úlken suranysqa ıe ekenin osydan da kórýge bolady. Sondyqtan árbir otandasymyz beıbit atom – bolashaqtyń senimdi energııa kózi ekenin tereń túsinip, uqqany durys», deıdi doktorant.
