– Manarbek Qalymuly, áleýetti atom elektr stansasy qandaı máselelerdi sheshedi?
– Stansa qurylysy eki máseleni sheshýge baǵyttalǵan – eldi qýatty bazalyq generasııa kózimen qamtamasyz etý jáne qorshaǵan ortaǵa úles qosý. Mamandardyń aıtýynsha, eldegi elektr energııasyn tutynýdyń jyl saıynǵy ósimi 3%-dy qurap otyr. Ol aldaǵy ýaqytta kóbeıe túspek. Árıne, bir atom elektr stansasy búkil tapshylyqty tolyq óteı almaıdy. Jańa býyn qurylymynda 2035 jylǵa qaraı atom energııasynyń úlesi 4,7%-dy quraıdy dep kútiledi. Kórsetkish az dep kóńil túsirýge bolmaıdy. Sebebi bir ýaqytta kóptegen jańa energetıkalyq nysandy iske qosý josparlanǵan. Onyń qatarynda gazben jumys isteıtin stansalar (26%), jańartylatyn energııa kózderi (25%) bar. 2023 jyly jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi shamamen 12%-dy qurady.
Energııanyń jańartylatyn túrlerin paıdalaný tym kóp resýrsty – úlken aýmaqtar men qolaıly aýa raıy jaǵdaıyn qajet etedi. Sonymen qatar olarda ornatylǵan qýatty paıdalaný kórsetkishi tómen. Jel – 24%, kún – 18%. Olar aýa raıyna baılanysty turaqsyz. Al AES-tiń turaqtylyq koeffısıenti 90%-dy quraıdy. Ekologııaǵa keletin bolsaq, búginde kómirsýtegi energııanyń «las» kózi bolyp sanalady. Biz 200-den astam eldiń ishinde kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylary jóninen jetekshi oryndamyz. Demek olardyń jalpy kólemi turǵysynan 20, jan basyna eseptesek, 10-oryndamyz.
Atom energetıkasynyń úlesi kem degende 25% bolýy kerek dep esepteımin. Bul – búkil el kólemindegi 4-5 stansa. Osy tásil arqyly energııa tapshylyǵy máselesin sheship, kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizemiz. Sondyqtan birinshi kezekte atom elektr stansasyn salý asa mańyzdy. Bul joba elimizdiń atom energetıkasyn damytýǵa qýatty serpin beredi.
Al qandaı reaktorlar salynýy múmkin degenge kelsek, elimizge eki qysymdy sý reaktorynan nemese VVER-den (sý-sýly energetıkalyq reaktor) turatyn bir stansa salý usynyldy. Bul – búginde eń qaýipsiz hám eń tanymal stansalar.
– Atom elektr stansasy óndiretin elektr energııasynyń qunyn ne anyqtaıdy?
– Quny stansanyń qurylysy kezinde tańdalatyn ekonomıkalyq modelge baılanysty bolady. Eger ınvestor qarajaty tartylsa, ınvestısııa belgili bir paıdamen qaıtarylýy kerek. Bul – atom elektr stansasy birneshe jyl ishinde onyń qurylysyna ketken shyǵyndy óteıdi degen sóz. Odan keıin elektr energııasynyń quny tómendeıdi. Ol tek stansany ustaýǵa jumsalǵan aǵymdaǵy shyǵyndardy qamtıdy. Mundaı rejimmen stansa 60 jyl boıy jumys isteıdi. Eger osy merzimnen keıin sarapshylar onyń jaǵdaıyna oń baǵa berse, onda AES taǵy 20 jyl qyzmet etedi. Árıne, stansanyń jabdyqtary óte qymbat, biraq onyń qyzmet etý merzimi eskerilip, sondyqtan bul – tolyǵymen negizdelgen shyǵyndar. Biraq elimiz basqa úlgini tańdap, stansany óz qarajatyna turǵyza alady. Sonda elektr energııasynyń baǵasy basqasha bolady. Biraq kez kelgen jaǵdaıda atom elektr stansasynda alynǵan energııa birliginiń quny, mysaly, kómir stansasynda alynǵan energııa birligimen salystyrǵanda arzanǵa shyǵady.
– Búginde atom elektr stansasyn salý qanshalyqty qaýipsiz?
– О́tken 60 jylda úsh iri apat boldy. 1979 jyly Amerıkanyń Trı-Maıl-Aılendinde sátsizdikke baılanysty ózegi erip kete jazdady. 1986 jyly Chernobyl atom elektr stansasy jaryldy. 2011 jyly jer silkinisi men sýnamıden keıin Japonııadaǵy Fýkýsıma atom elektr stansasynda apat boldy. Onda alty reaktordyń úsheýinde otyn erigen. Bul stansalardyń bárinde I men II býyn reaktorlary turdy. Bizdiń elde III+ býyn reaktoryn salý josparlanyp otyr. Aýyr apattyń yqtımaldylyǵy joqtyń qasy.
– Elimizde atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný tehnologııalary qandaı deńgeıde?
– Respýblıkada ıadrolyq tehnologııa salasynda jaqsy damyǵan ǵylymı-tehnıkalyq ınfraqurylym bar. Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń (UIаO) atom elektr stansalarynyń qaýipsizdigine arnalǵan zertteýleriniń nátıjeleri qazirdiń ózinde Japonııa, Fransııa, Reseıdegi atom elektr stansalaryn jobalaý men paıdalanýda qoldanylyp jatyr. Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń zertteýleri de kópke belgili.
Sondaı-aq elimizdiń atom energetıkasyna jańadan kelgen el emes ekenin este ustaǵan jón. О́tken ǵasyrda Aqtaýda (sol kezdegi Shevchenko) álemdegi alǵashqy tájirıbelik ónerkásiptik jyldam neıtrondyq qýatty reaktor BN-350 sátti paıdalanyldy. Respýblıkada áli kúnge deıin úsh zertteý ıadrolyq reaktory jumys isteıdi, ekeýi – Ulttyq ıadrolyq ortalyqta, bireýi – Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda. Osynyń barlyǵy otandyq atom energetıkasyn damytýdy bastaý qajettigi týraly senimmen aıtýǵa múmkindik beredi.
– Balqashqa jaqyn salynǵan atom elektr stansasy ekojúıege áser etedi degen qaýip bar. Bul ras pa?
– Sý qajettiligine keletin bolsaq, atom elektr stansalarynyń gradırnıalaryndaǵy (salqyndatqysh qondyrǵylar) sýdyń ysyraptary klımattyq jaǵdaılarǵa, ıaǵnı býlaný kólemi men olardyń aınalymdaǵy sý kólemine baılanysty. Qýaty 2 400 megavatt bolatyn eki blokti atom elektr stansasyna laıyqtalǵan jobalyq sý shyǵyny jylyna shamamen 63 mln tekshe metrdi quraıdy, bul Balqash kóliniń tabıǵı býlanýynyń 0,32%-yna teń. Ol bir jylda 18 mlrd tekshe metrden asady. Iаǵnı Balqashtaǵy sýdyń jalpy kólemi shamamen 108,3 mlrd tekshe metrdi quraıtynyn eskersek, atom elektr stansasy kóldiń sý balansy men ekologııasyna eshqandaı áser etpeıdi dep aıta alamyz.
– Atom elektr stansalary paıdalanǵan ýrandy qaıta óńdeý máselesine qalaı qaraısyz?
– III+ býyn reaktorlarynan paıdalanylǵan ıadrolyq otyn ıadrolyq reaktorlardyń kelesi býyndaryna arnalǵan áleýetti strategııalyq shıkizat bolyp esepteledi. Ýaqyt óte kele senimdi IV býyn reaktorlarynyń damýymen bul resýrs olardyń otyny retinde paıdalanylýy múmkin. Sondyqtan qazirgi ýaqytta III býyn reaktorlarynda «jumys istep jatqan» elderdiń barlyǵy paıdalanylǵan otyndy syrtqa shyǵarmaı, bolashaqty oılap, ony arnaıy qoımalarda saqtaıdy. О́ıtkeni kez kelgen qazbaly organıkalyq otyn erte me, kesh pe taýsylatynyn, sol sebepti qazirdiń ózinde óndirilgen ýrannyń, onyń ishinde paıdalanylǵan ýrannyń uzaq merzimge jetkilikti bolatynyn túsiný kerek. Sondyqtan mundaı «qaldyqtardan» qorqýdyń qajeti joq.
– Rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
