Kásiporyn kúıreı jazdap edi...
Biz áńgime etkeli otyrǵan kásiporyn tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý naýqany kezinde Mınıstrler Keńesiniń sheshimimen aýylsharýashylyq tehnıkasyn jóndeıtin iri zaýyt bolyp ashylǵan eken. Alǵashqy ataýy – Oral jóndeý zaýyty. Sol kezderi munda jylyna 2 myń «GAZ» avtokóligi jáne avtotraktorlardyń 6 myń qozǵaltqyshy kúrdeli jóndeýden ótetin. «Jóndeý zaýyty» degenge kópshilik muny shaǵyn sheberhana dep elestetýi de múmkin. Alaıda 15 gektar aýmaqty alyp jatqan, 5 negizgi jáne 5 qosymsha sehy bar zaýyt mashına jasaý óndirisin tolyq qamtyǵan alyp kásiporyn deýge laıyq. Buryn zaýytqa jóndeýge ákelingen tehnıka tarydaı bolyp shashylyp, túgel bólshektenip, bastan-aıaq tekserilip, tozǵan tetigi almastyrylyp, konveıerden shyqqanda sý jańa qalypqa túsetin.
90-jyldardaǵy toqyraý, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyndyq zaýytqa da ońaı soqpady. О́ndiris toqtap, tipti 1995 jyly Úkimet «Oralagroremmash» aksıonerlik qoǵamyn «tólem qabileti joq, dármensiz boryshkerler» tizimine engizip, taratý jóninde qaýly da shyǵarǵan. Biraq tamasha tarıhy bar, áli de áleýeti kúshti kásiporyndy kórer kózge qurban etýge zaýyt aksıonerleriniń dáti barmady. Shuǵyl jıylyp, tótenshe jıyn ótkizdi. Sóıtip, zaýyt tizginin jańa basshyǵa – 35 jastaǵy jas maman Ǵımran Bısenovke senip tapsyrdy.
«1996 jylǵy aqpan aıynda zaýytqa basshy bolyp saılandym. Buryn V.Gorıachkın atyndaǵy Máskeý aýyl sharýashylyǵy óndirisi ınjenerlik ınstıtýtynda oqyp júrgen kezimde zaýytta is-tájirıbeden ótip, dıplom jumysymdy osy zaýyt boıynsha qorǵap edim. Ol 1982 jyl bolatyn. Sol kezderi zaýyt úsh aýysymmen jumys isteıtin, 1 800 adam qyzmet etetin, jóndelgen tehnıkalar KSRO-nyń túkpir-túkpirine – Baltyq boıynan Vladıvostokqa deıin jóneltilip jatatyn. Árıne, arada 14 jyl ótkende ol kúsh-qýattyń elesi de qalǵan joq edi. Bizdiń basty maqsatymyz – zaýytty saqtap qalý, naryq qıyndyǵynan jol tabý boldy», dep eske alady Ǵımran Saǵynuly.
Alǵashqy avtokólik
«1998-1999 jyldar shamasy Shyńǵyrlaý aýdanynan oblystyq máslıhat depýtaty boldym. О́zim oblystyq bıýdjet komıssııasynyń múshesimin. Elde aqsha joq, qıyn kez. Ár tıyndy únemdeımiz. Qataýolla Ashyǵalıev degen áriptesim komıssııa tóraǵasy edi. Birde depýtattardyń aldyna oblystyq órt sóndirý qyzmetiniń bastyǵy Nıkolaı Mashtakov keldi. О́ńirdegi jaǵdaıdy baıandap, jyl saıyn orta eseppen pálen órt bolatynyn, órt sóndirýshilerdiń tehnıkasy ábden tozǵanyn, kóp jyldan beri jańa kólik alynbaǵanyn aıtty. Qysqasy, jańa tehnıka kerek. «Qaıdan alasyń?» dep surady Qataýolla Meráliuly.
– Reseıden.
– Nege Reseıden?! Qazaqstannan nege almaısyń?
– О́ıtkeni Qazaqstanda mundaı kólik shyqpaıdy.
– Mássaǵan! – Qataýolla maǵan qarady. Bizdiń zaýyttyń qıyn hali oǵan da jaqsy tanys qoı.
– Ǵımran Saǵynuly, sizdiń zaýyt órt sóndiretin mashına jasaı ala ma?
Kútpegen jerden ne aıtarymdy bilmeı qaldym. «Birden aıta almaımyn, mamandarmen aqyldasaıyn», dedim. Sóıtip, bizge bir apta ýaqyt berildi. Mashtakovpen bólek kezdesip, taǵy aqyldastyq. О́rt sóndiretin kóligin alyp kelip, sehqa kirgizdik. Ábden qaradyq. Sosyn «Táýekel!» dedik. Oblys bıýdjetinen eki kólikke qarjy berildi. «Oralagroremmash zaýyty» órt sóndiretin eki kólikti jasap shyqty. Bul isimizdiń zańǵa qaıshy ekenin keıin bildim. О́ıtkeni bizde arnaıy avtokólik shyǵaratyn lısenzııa joq edi. Ol kez eski tártip kúırep, jańa tártip qalyptasa qoımaǵan alasapyran ýaqyt edi ǵoı. Sodan beri 25 jyl ishinde myńnan astam órt sóndiretin mashına shyǵardyq», dep eske alady Ǵımran Saǵynuly.
Qazirgi ahýal
Qazir Oral agromashına jóndeý zaýyty 3 baǵytta jumys istep jatyr. Birinshisi – mashına jınaý. Shaǵyn, orta jáne iri tonnajdy mashınalardy qurastyryp, jınaıdy. Ekinshisi – jınalǵan mashınalardyń ústine arnaıy tehnıka ornatý. Ol órt sóndirý mashınasy, janarmaı tasıtyn kólik, samosval, qoqys jınaýshy kólik, ushaqqa janarmaı quıatyn avtokólik bolýy múmkin. Úshinshisi – trall tirkemeler óndirisi. Ol jartylaı tirkemeli tehnıka, ıaǵnı munaı tasıtyn, astyq tasıtyn, qurylys materıaldaryn, sement tasıtyn tirkemeler.
«Qazatomprom» tapsyrysymen 3 jyldan beri óndiriske qajetti kúkirt qyshqylyn tasıtyn tirkeme-sısterna shyǵaryp jatyr. «Astana motors» kompanııasy úshin onshaqty trall jasap bergen. Sondaı-aq órt sóndiretin arnaıy mashınanyń «ZıL», «KamAZ», «ÝRAL», «IVECO» avtokólikteriniń shassılerine ornatylǵan birneshe modıfıkasııasy bar. Tipti zaýyttyń konstrýktorlar bıýrosy osyndaı avtokóliktiń erekshe túrin oılastyryp, jasap shyǵarǵan.
«Myna mashınany Qytaıdan jınap alyp keldik. Biraq Qytaıdyń ózinde mundaı kólik joq. О́ıtkeni bári bizdiń ózimizdiń jobamyz boıynsha jasalǵan. Munda sapaǵa kóńil bóldik, metalyn ózgerttik. Qozǵaltqyshy qytaıdyki bolǵanymen, ózine laıyqty etip kúsheıttik. Buryn «GAZ 66» degen mashına qýatty boldy. Qazir ol joq. Reseı ózi úshin shyǵarǵanymen, Qazaqstanǵa bermeıdi. Elimizde 4h4 kólik joq. Al bul óte kerek. Ásirese jolsyz jerde júretin ormanshylarǵa, órt sóndirýshilerge, tótenshelikterge mundaı kólik qajet-aq. Biz osyndaı jol talǵamaıtyn, taý-tasta, qumda júre beretin ámbebap kóliktiń ústine órt sóndiretin jabdyq ornattyq. Munda bári eskerilgen. Kez kelgen kedergini tapap óte beredi. О́rttiń ortasynda qalsa, óz-ózine sý shashatyn, sóıtip, órtten óte shyǵatyn qondyrǵysy bar. Úkimet tapsyrys berse, osyndaı tehnıka shyǵarýǵa ázirmiz», deıdi Ǵımran Bısenov.
Zaman talabyna saı jaraqtalǵan
2023 jyly munda 120-dan astam arnaıy tehnıka, 115 tirkeme shyǵarylǵan. Biraq bul kásiporyn múmkindiginiń 20%-y ǵana.
«Byltyr Máskeýde Krasnaıa Presnıa kórmesine qatystyq. Ol jerge óz ónimimizdi, jartylaı tirkeme – tralldardy alyp bardyq. Saparymyz sátti bolyp, ónimimiz kózge tústi. Dılerler tabylyp, tapsyrys túse bastady», deıdi Ǵımran Bısenov. Degenmen sońǵy ýaqytta Reseıde ónimderdiń elektrondyq tólqujaty bolýy kerek degen talaptyń shyǵýy, satylymnyń jolyn bógep turǵan kórinedi.
Zaýyttyń atshaptyrym aýmaǵyn, birneshe sehyn túgel aralap shyqtyq. Biz kórgen alǵashqy seh – bolashaq avtokóliktiń túrli detaldaryn qıyp jasaıtyn jer eken. VNITEP stanogi kez kelgen temirdi lazermen kesedi. Zaýyt basshysynyń aıtýynsha, qazir munda 2 lazer stanogi, 2 plazma stanogi bar. Sońǵysy – juqa metaldardy muqııat kesýge arnalǵan. Shıkizat Reseıden, Túrkııadan, Eýropa elderinen alynady. 2, 4, 6, 8 metrlik metall jaımalardy búkteıtin stanoktar da bar. Olar 200, 500, 900 tonnalyq qysymmen jumys isteıdi.
Mehanıkalyq óńdeý sehynda da stanoktar shýynan qulaq tunady. Dánekerleý sehynda avtomatty túrde birden eki jaǵynan pisirip beretin qurylǵy bar eken. Túrli formadaǵy úlken sısternalardyń qalaı jasalatynyn kórdik. Jumys úrdisi barynsha avtomattandyrylǵan. Bul jerden shyǵyp, taǵy bir sehqa aıańdadyq. Aldymyzdan esik pen tórdeı kósilip, uzyn sısterna ótti. Dánekerleý sehynan jańa shyqqan tirkeme endi syrlaýǵa bara jatyr eken. Zaýyt basshysy jańadan jasalǵan tehnıkany syrlaıtyn seh salynyp jatqanyn aıtty.
Jarty kún boıy zaýytty bastan-aıaq aralap, búkil jumys júıesimen tanystyq. 40 jyldan beri jumys isteıtin, qazir dırektordyń orynbasary bolyp júrgen Ahmet Musaulyna da jolyqtyq. Kásiporynnyń konstrýktor bıýrosyn da kórdik. О́rimdeı qazaq jastaryn keziktirip, qýandyq. Jalpy, zaýyt ujymynyń 43 paıyzy jastar kórinedi.
Oral agromashına jóndeý zaýytynyń búgingi tynys-tirshiligi osyndaı. Zaýyt áleýeti joǵary, ujymnyń birligi myqty. Qazir 15-20 paıyz qýatymen istep tursa da, bolashaqta jumys jandanyp, tapsyrys kóbeıer degen úmit mol.
Batys Qazaqstan oblysy
