Áıgili tilshi-ǵalym murasy

Alashtyń urpaǵy

Rábıǵa Sátiǵalıqyzynyń shákirti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti oqytýshy­sy, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Orynaı Jubaıdyń aıtýynsha, apaıdyń arǵy atasy – Isataı Taımanovtyń senimdi serikteriniń biri, kóterilis jeńilgende onyń janynan tabylǵan Sámbet batyr. Sámbetten Bıdaǵara, odan Qutqoja, odan Sátiǵalı. Sátiǵalıdan – Hamıt, Rábıǵa, Roza. Sáti­ǵalı (Sátqalı) Qutqojauly – Alash par­­tııasynyń múshesi, Halel Dos­mu­ha­medovpen jaqyn aralasqan kózi ashyq azamat. Ol 1920 jyldan bas­tap Jym­pıty, Oıyl, Temir, Aral, Baı­ǵa­nın aýdandaryndaǵy poshta-telegraf bólimderin basqaryp, 1937 jyldyń 10 qyrkúıeginde Aqtóbe oblysynyń Temir qalasynda ustalǵan. Bul kezde Rábıǵanyń jasy – 12-de.

«Anasy ákesiniń ustalatynyn bildi me, álde kezdeısoqtyq pa, Rábıǵa men Rozany dúkenge jumsaıdy. Qyzdar qaıtyp kele jatqanda, úıdiń janynda turǵan at arbany qorshap áldekimder turǵanyn kóredi. Arbanyń ústinde otyrǵan ákesi qyzdarymen basyn sál ızep qoshtasqandaı boldy. Dym túsinbeı, júgirip kirgende kórgeni – úıdiń ishi astan-kesteń, jerde anasy jylap otyr, bosaǵada Hamıt aǵasy sostıyp tur. Osy kórinis bala júrekte ómir boıy saqtalyp qaldy. Sol ýaqyttaǵy qysym bulardy da aınalyp ótpedi. Birge oqıtyn balalar qasyna jolamady, muǵalimder de elemeý­ge tyrysty. Eń sońǵy partada jalǵyz ózi otyrdy. Bir joly Pýshkınniń 100 jyldyǵyna mektepte kesh ótetin bolyp, barlyq oqýshyǵa aqynnyń óleńderin jattaýǵa bergende, Rábıǵaǵa jetpeı qaldy. Qatty namystanǵan ol kúni-túni bas almaı, aqynnyń bir poemasyn jattap kelip, keshte aıtýǵa oqtalǵanda ruqsat etpeıdi. Bir qaraǵanda usaq-túıek bolyp kórinse de, osy jaǵdaı býyny qatpaǵan balaǵa úlken soqqy bolyp tıdi. Úıde úreımen ómir súrdi. О́ıtkeni halyq jaýlarynyń áıelderin ustap, balalaryn jetimder úıine alyp ketip jatty. Bógde adamdar úılerine jaqyndap kele jatsa, záresi ushatyn. Bir joly aýylǵa kirgen kólik osy úıge burylǵanyn kórgen balalar jylap, anasynyń etegine tyǵylǵan. Mundaı kezde anasy Jemis perzentterin suq kózden, sýyq sózden qorǵap otyrdy. Rábıǵa 16 jasynan eńbekke aralasty. 1940 jyly Temir muǵalimder ýchılıshesiniń jedeldetilgen kýrsyn bitirip, Alǵa aýlyndaǵy mektepke bastaýysh muǵalimi bolyp ornalasqan. Soǵys bastalǵanda Hamıt maıdanǵa attanady. Soǵys jyldary azdap qysym azaıyp, Aqtóbedegi eki jyldyq muǵalimder ýchı­lıshesin bitiredi.

1945 jyly Almatyda muǵalimderdiń tamyz konferensııasy ótip, oǵan eldiń túkpir-túkpirinen úzdik muǵalimder shaqyrylady. Aqtóbeden kelgen bes mu­ǵalimniń arasynda Rábıǵa Qut­qo­jına da bolatyn. Kelesi kúni sóz surap, minbege shyǵyp, mektep oqý­lyq­taryndaǵy qate­likterdi taldap beredi. Jıyn so­ńynda oqýlyq av­tor­­­larynyń biri, lın­gvıst ǵalym, Almaty memlekettik peda­gogı­kalyq ıns­­tı­týtynyń dırektory Ahmedı Ysqaqov ony izdep keledi. Jas muǵalim aǵasynyń maıdanger ekenin, 16 jasynan mektepte sabaq berip kele jatqanyn, bilimin jalǵastyra almaǵan ókinishin de aıtqanda, Ahmedı Ysqaqov ınstıtýt­tyń 3-kýrsyna qabyldaıtynyn aıtady. Sodan keıin Rábıǵa Almatyǵa oqýǵa ketedi. 1947 jyly aspırantýra­ǵa túsken. 1951 jyly «halyq jaýlaryn» qýdalaýdyń jańa tolqyny bastalǵanda, jas maman Til bilimi ınstıtýtyndaǵy jumysynan shyǵarylyp, uzaq ýaqyt boıy jumyssyz qalady. Tanystary Ábý Sársenbaevqa bar dep keńes beredi. Sol jyldary oqý-pedagogıkalyq bas­pany basqaratyn maıdanger aqyn baspaǵa jumys surap keletinderdiń ata-tegin su­ramaıdy eken. Ábý aqyn Rábıǵany kishi redaktor etip jumysqa qabyldaıdy. 1957 jyly Ismet Keńesbaev Ádebıet ınstıtýtyna qyzmetke alǵan soń baryp, ǵylymmen alańsyz aınalysýǵa múm­kindik týǵan. Rábıǵa apaı osy aza­mat­tardyń jaqsylyǵyn kóp kórdi. Eń birin­shi bolyp ǵylymdaǵy jolymdy aıqyn­dap bergen Muhtar Áýezov dep únemi aıtyp otyratyn», deıdi Orynaı Jubaı.

Kisilik pen kishilik

Rábıǵa apaıdyń qarapaıymdy­ly­ǵy, kisiligi óte joǵary edi. Sózdiń kıe­sin uǵynǵan, qara sózden tutas ult­tyń ótkenin tápsirlegen ulaǵatty ustaz óz shákirtterinen ǵylymǵa adal bolýdy talap etken. Alash arystary­nyń eńbekterin jaryqqa shyǵarý isindegi eńbegi zor. Ǵalym 1960 jyly Dýshan­bege E.Bekmahanovpen birge konfe­ren­sııa­ǵa baryp baıandama jasaıdy. Sóziniń so­ńyn «Qazaq tiliniń alǵashqy termınderi alǵashqy oqýlyqtarda jasaldy» dep qorytyndylaıdy. Sol kezde zaldan «Al­ǵashqy oqýlyqtaryńyzdy kimder jazdy?» degende, apaı Álıhan Bókeıhandy ataıdy. Ol 1977 jyly qazan tóńkerisiniń ­60 jyldyǵyna arnal­ǵan konferensııa­daǵy baıandamasynda «Qazaq til bilimi­niń negizin qalaǵan – Ahmet Baıtursynuly» dep málimdedi. Osy sózden keıin zal biraz ýaqyt únsiz qaldy. Sondaı-aq qazaq til biliminiń bilgiri, polıglot ǵalym Qudaıbergen Jubanovtyń eńbekterin jınaqtap, jaryqqa shyǵardy. О́zi 1966 jyly Máýlen Balaqaevtyń tap­syr­masymen Qazaq memlekettik ýnı­versıtetinde Qudaıbergen Jubanov týraly baıanda­ma jasap, artynan ǵalymnyń eńbekteri 2400 danamen jaryqqa shyqty. Osydan keıin Qudaıbergen Jubanov­tyń áıeli Raýshan apaı jaqyn-jýyqtarynyń basyn qosyp, úıine shaqyryp, kóptiń al­dyn­da «Qudaıbergenniń eńbegin eline qaı­tardyń» dep, Rábıǵa apaıǵa qym­bat neke júzigin syılaıdy. «Rábıǵa apaı tabıǵatynda dúnıege áýes emes edi. Asyl tastarǵa da qyzyqpaıtyn. Bul joly júzikti saqtap qoıyp, Qudaıbergen Jubanov eńbekterin tereń zerttep, qundy dıssertasııa qorǵaıtyn jas ǵalymǵa syıǵa tartýdy oılastyrypty. Biz muny qashan bildik? Apaı 90-nan asqan shaǵynda Til bilimi ınstıtýtynda jumys isteıtin Asqar Qudaıberge­nov­ke kelip, anasynyń júzigin qaı­tara otyryp, kóp jyl júreginde saqta­ǵan oıyn aqtardy», deıdi Orynaı Jubaı.

Rábıǵa Sátiǵalıqyzy ǵylymda júr­gen qyz-kelinshekterge «Ǵylymǵa adaldyq kerek. Júregiń taza bolsyn. О́mir­lik serigińdi durys tańda. Eń aldymen úıińniń tirligin bitir. Sodan keıin ǵana alańsyz jumysyńa kiris. О́ıtkeni, sen eń birinshi – áıelsiń, anasyń» dep aqyl aıtady eken. Apaı aıdaýdan oralǵan ekinshi kúıeýi Shahan aǵaıǵa erekshe qamqor boldy, óziniń balalaryn da, ekinshi qosaǵynyń balalaryn da bólip-jarmaı, jaqsy tárbıe berdi, aıaqqa turǵyzdy. Ol kisi dúnıeden óterde apaıǵa rızalyǵyn aıtyp ketken.

Ǵylymdaǵy abyroıly jol

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti fılologııa fa­kýl­tetiniń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Gúlnar Mura­tova: «Keı adam­dardyń ǵalymdyǵy moıyndalsa da, jeke basynyń syı-qurmeti bolmaıdy. Al endi bireýlerdiń basyn syılasa da, ǵalymdyǵyn moıyndamaıdy. Rábıǵa apaıdyń boıynda eki qasıet te jarasym tapty. Qazaq til bilimi salasynda eńbegi ushan-teńiz. Basty eńbegi – uly Abaıdyń sóz qudiretin tanytýy. Osy jaǵynan ol Ahmet Baıtursynuly, Muhtar Áýezovtan keıingi abaıtanýshy ǵalym boldy. Ol nege jastaıynan Abaı óleńderiniń tilin zerttedi? О́ıtkeni «zer qadirin zerger biler» degendeı, bul jerde apaıdyń qanmen kelgen tektiligi, ósken ortasy, ata-anasynyń bergen tárbıesi, jeke basynyń tazalyǵy toǵysa kele, Abaı ulaǵatymen halqyna qyzmet etýdiń jolyn tańdatty», dedi.

Tyń zertteýler

Aqtaý qalasynan Sh.Esenov atyn­da­ǵy Kaspıı tehnologııalar jáne ınjenırıng ýnıversıtetiniń professory Bıbaısha Nurdáýletova akademıkpen 2019 jyly sóıleskeninde, qazaq jyraýlar óleńderinde áli de zerttelmegen sózder kóp ekenin, ózi onyń shegine jete almaǵanyn, biraq kóp zerttelmegen sózderdiń tizimin jasap qoıǵanyn aıtqan. «Rábıǵa apaı zertteýleriniń bir baǵyty – kóne sózder edi. Ol maǵyna­sy túsiniksiz, qoldanystan shyqqan sózderge «eskilikter» dep ataý berdi. «Sózder sóıleıdi» kitabynda 300-ge jýyq sózdi qoldanyp, 240 sózdi jeke reestrmen taldady», dedi.

О́skemen qalasynan S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnı­ver­sıtetiniń dosenti Kúlásh Eńsebaeva ǵalymdyq pen ustazdyqty qatar us­tanǵan Rábıǵa Syzdyqtyń ózi bile­tin qyr­laryna toq­taldy. Akademıktiń zor eńbegi – «Iаsaýı hıkmetteri» tiliniń qypshaq­tyq tilder tobyna jataty­nyn, Q.Jalaıyrı shejiresindegi sózder­diń 70 paıyzy kóne túrki sózderi ekenin dáleldeýi deı kele, ǵalymnyń shákirti qazirgi ýaqytta qate qoldanylyp júrgen sóz­derge toqtaldy. «Máselen, búginde ja­­ǵymsyz maǵynada qoldanylatyn sur­­qultaı sóziniń ertedegi maǵynasy – bılik basyndaǵy adamǵa durys keńesin beretin bilikti adam. Sondaı-aq maıdan sóziniń de ertedegi maǵynasy múlde bólek. Ol kók shóp ósken alań degen maǵynany bildiredi. Oǵan «Qyz Jibek» jyryndaǵy Tólegenniń «Qonar bolsań janýar, Mine maıdan, mine saz», degen joldar dálel», deıdi K. Eńsebaeva.

Qalalyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy Ahat Myrzalın Aqtóbe ped­ınstıtýtyn Muhtar Aryn basqarǵan jyl­dary osy óńirden shyqqan talantty adamdardyń týǵan jerine kelip, jurtshylyqpen jıi kezdeskenin atap ótti. Rábıǵa Syzdyq ta kelip, ákesiniń qyzmet etken jerin, úıiniń ornyn kórgen. Temirde Rábıǵa apaıdyń aǵasy Hamıt soǵystan keıin aýdandyq bilim bólimin basqaryp, keıin Almatyǵa aýysypty. Osy eski qala tóńkeriske deıin oqý oryndary kóptigimen, kásipshi­­lik túrlerimen aty shyqty. Pedýchı­­lı­she, medýchılıshe, aýyl sharýashy­­­ly­ǵy tehnıkýmy, mek­tep-ınternatyn­da ­kór­shi aýdandardan balalar kelip oqı­tyn. Temirde Qudaıber­gen, Ahmet Jubanovtar, Saqta­ǵan Báıishev, dáriger Saıym Balmuhanov dúnıege kelgen.

Shyǵanaq Bersıev atyndaǵy Oıyl aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Dýlat Isabaev aka­de­mıktiń mýzeı qoryna jınaqtalǵan dúnıe­lerin tanystyrdy. 2016 jyly Rábıǵa apaıdyń tapsyrmasymen jıe­ni Qýanysh Ámirov Oıyl mýzeıine kitap­tar men apaıdyń jeke tutynǵan zatta­ryn, kıimin tapsyrypty. Bıylǵy jazda Orynaı Jubaı Almatydan apaıdyń kóne úsh albomyn ákelip berdi.

Konferensııa qararynda Aqtóbe óńirinen ǵalymnyń ákesi, Alash azamaty Sátiǵalı Qut­qo­jın­ge kóshe atyn berý jáne akademık Rábıǵa Sy­zdyqtyń esi­min qala mek­tepteriniń birin­e usyný dáıekteldi.

Aqtóbe oblysy