Áleýmettik kodeks kúshine engen shaqtan bastap elde memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektorlarynyń ınstıtýty paıda boldy. Birden aıtaıyq, áleýmettik qorǵaý ınspektorlaryn eńbek quqyǵyn qorǵaıtyn eńbek ınspektorlarymen shatastyrýǵa bolmaıdy. Memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektorlarynyń quzyretine múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý, arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý, áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn baqylaý kiredi. Bizdiń qaýzap otyrǵan taqyryp – osy ınspektorlardyń jumys barysy. Jyl basynan beri elimizdiń barlyq óńiri men úsh iri qalada memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektorlary 2 344 tekserý júrgizgen. Onyń 582-si profılaktıkalyq baqylaý aıasynda bolsa, 572-si jospardan tys, 1 190-y prokýratýranyń talabymen iske asypty. Tekserý nátıjelerinde anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly 826 uıǵarym berilgen.
Ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵandarǵa somasy 199 mln teńge shamasynda, uzyn-sany 798 aıyppul salynǵan. Ákimdikter, jergilikti atqarýshy organdardyń bólimderi men basqarmalary, memlekettik mekemeler, arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý ortalyqtary, ońaltý ortalyqtary, aýrýhanalar, sanatorııler, balabaqshalar, mektepter, kolledjder, lıseıler, dúkender, saýda úıleri, mádenıet úıleri, bankter, kafeler, meıramhanalar, qonaq úıler, polısııa pýnktteri, basqa da uıymdarda memlekettik baqylaý júrgizilgen. Osynyń barlyǵy qaǵaz júzinde qalatyn nemese jeńil-jelpi qaraıtyn is-sharalar emes, múgedektigi bar adamdarǵa jaıly orta qalyptastyrýǵa septigin tıgizetin naqty mindetter.
Mysaly, Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetiniń Abaı oblysy boıynsha departamenti múgedektigi bar turǵynnyń ótinishin negizge alyp, «múgedektigi bar adamdarǵa qoljetimdiliktiń bolmaýy» faktisi boıynsha azyq-túlik dúkenin jospardan tys teksergen. Sonyń nátıjesinde, kásipkerlik nysannyń qojaıyny aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan, anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý týraly nusqama berilgen. Kásipker kemshilikti nusqamada belgilengen merzimnen keshiktirmeı retteýge tıis.
Astana qalasy Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy baqylaý bóliminiń basshysy, memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektory Bolat Tórehanov Áleýmettik kodekstegi keıingi ózgerister múgedektigi bar adamdarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, áleýmettik qorǵaý ınspektorlarynyń quzyrettiligin keńeıtýge yqpal etkenin aıtady.
– Áleýmettik kodeks byltyr qabyldandy. Degenmen biz halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy baqylaý jumystaryn oǵan deıin de úılestirip keldik. Osy baǵytta 2016 jyldan beri jumys isteımiz. Biraq ol kezde «Múgedektigi bar adamdardy qorǵaý týraly» zańdy basshylyqqa alatynbyz. Áleýmettik kodeks qabyldanǵan soń zań kúshin joıdy. Quzyrettiligimiz keńeıdi. Alaıda kez kelgen mekemege bas suǵyp, múgedektigi bar adamdarǵa qandaı jaǵdaı jasaǵanyn orynsyz teksere almaımyz. Aldymen tekserý aktin prokýratýrada tirkeýimiz qajet. Prokýratýra bizdiń tekseristiń zańdylyǵyn qarap, qujatty tirkep beredi. Eger tekserý týraly qujatsyz, óz erkimizben baqylaý júrgizsek, bizdiń is-áreketimiz zańǵa qaıshy bolady, – deıdi B. Tórehanov.
Elordadaǵy «Eýrazııa», «Han Shatyr», «MEGA Silk Way» syndy iri saýda oryndarynda da kásip ıeleri ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Bul aıyppuldar kásip ıeleriniń sanatyna qaraı salynady. Shaǵyn kásipkerlik nysandaryna – 120 AEK, orta kásipkerlerge – 200 AEK, iri kásipkerlik uıymdarǵa – 400 AEK-ke deıin ákimshilik aıyppul kózdelgen. Áleýmettik ınspektorlar aıyppul salyndy, is bitti demeıdi. Nusqamaǵa sáıkes qate-kemshiliktiń orny tolǵanyn taǵy bir márte tekseredi, naqtylaıdy. Memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektorlary profılaktıkalyq baqylaý jumystaryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi bekitken tizimmen júrgizedi. Munyń ózin aldyn ala prokýratýra arqyly tirkeý qajet. Zańdylyǵy solaı.
Áleýmettik ıspektorlardyń aıtýynsha, quqyq buzýshylyqtar memlekettik mekemelerde de anyqtalyp jatady. Emhana, mektepterge de aıyppul salynady. Mysaly, jýyrda múgedektigi bar Ajar esimdi Astana qalasynyń turǵyny eńbek ınspektorlaryna aryzdanǵan. Sol shaǵym negizinde áleýmettik qorǵaý ınspektorlary Esil aýdandyq polısııa basqarmasyna tekseris júrgizgen. Múgedektigi bar qala turǵynynyń quqyǵyn qorǵaǵan. Oqıǵa bylaı bolypty, múgedektigi bar qala turǵyny aýdandyq polısııa basqarmasyna shaqyrtýmen arbamen kelgen. Alaıda basqarmada lıft istemegen soń ony qyzmetkerler ózderi úshinshi qabatqa kóterip shyǵarypty. Áleýmettik ınspektorlar Esil aýdandyq polısııa basqarmasyna baryp, jaǵdaıdy qarap, buzýshylyqty anyqtap, aıyppul salǵan.
Áleýmettik ınspektorlar Astana qalasyndaǵy «Arabı» turǵyn úı kesheniniń turǵyny Orynkúl О́tenovanyń aryzy negizinde tekseris júrgizip, quqyǵyn qorǵaǵan. Ol podezde pandýs joǵyn aıtyp aryzdanypty. Amaly taýsylǵan páter turǵyny arbadaǵy múgedektigi bar balasyn baspaldaqpen kóterip, úıge kirgizip júrgen. Onda da podezd mańynda biraz damyldap, ótken-ketken er-azamattardan arbany demep jiberýdi suraıdy eken. Bul másele jóninde de zańdyq turǵyda sheshim qabyldanǵan.
– 2016 jyldan bastap turǵyn úılerdi paıdalanýǵa bererde sáıkestik týraly deklarasııa tapsyrylatyn boldy. Iаǵnı jańa turǵyn úıler, nysandar salynyp, paıdalanýǵa berilgende sáıkestik deklarasııasyna qol qoıylady. Oǵan ákimdiktiń mamany da qol qoıady. Qol qoımas buryn sol nysanda múgedektigi bar adamǵa qoljetimdilik jaǵy qarastyrylǵanyn rastaıdy. Qujatta múgedektigi bar adamdardyń páterge erkin kirip-shyǵýyna qatysty birneshe talap bar. Sol talaptar oryndalǵan bolsa, ákimdik qyzmetkeri páter paıdalanýǵa berilsin dep qol qoıady. О́kinishke qaraı, zańnyń qabyldanǵanyna 9 jylǵa jýyqtasa da, áli kemshilikter anyqtalyp jatyr. Astana qalasynda mundaı kemshilikter ózge qalalardan az, degenmen de bar. Qazir múgedektigi bar azamattarǵa jaıly, kedergisiz orta qalyptastyrýǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Ákimdikterde jumys toby bar. Olar da nysandardy josparly baqylaıdy. Partııalyq baqylaýlar da júrgiziledi. Al biz baqylaýshy organ bolyp eseptelgen soń, talap etemiz, nusqama berip, jaýapqa tarta alamyz. Biraq negizsiz, zańsyz eshkimge tıise almaımyz, – deıdi memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektory Bolat Tórehanov.
Aqmola oblysynyń múgedektigi bar turǵyny Talǵat Ýaısovtiń aıtýynsha, óńirde erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa barynsha jaıly jaǵdaı jasalyp keledi.
«Múgedektigi bar azamattardyń nysandarǵa kirýge qoljetimdiligi máselesi jyldan jylǵa jaqsaryp keledi. Nysan ıeleri men kásipkerlerdiń ózin múgedektigi bar adamdardyń aldynda jaýapty sezinip, máselege beı-jaı qaramaýy – quptarlyq is. Burynnan jumys istep kele jatqan nysandar da birte-birte tutynýshylarǵa baǵdarlanyp keledi. Bıyl Kókshetaýdyń ortalyq bazarynda kúrdeli jóndeý júrgizildi. Buryn osy bazarda múgedektigi bar jandardyń júrip-turýyna kedergiler bolsa, qazir biz bazarǵa, bazardyń ishindegi ekinshi, úshinshi qabatqa esh kedergisiz kire alamyz. Oblystaǵy ózge de mekemeler, áleýmettik oryndar osy qarqynmen múgedektigi bar jandarǵa beıimdeledi dep úmittenemiz», deıdi T.Ýaısov.
Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetiniń Aqmola oblysy boıynsha departamentiniń halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy baqylaý bóliminiń basshysy Ásemgúl Áýbákirova:
– Áleýmettik qorǵaý ınspektory laýazymy byltyr endi. Búginde Aqmola oblysynda 4 memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektory jumys isteıdi. Olar oblystaǵy 17 aýdan, 3 qalany qamtıdy. Ákimshilik quqyq buzýshylyq Kodeksiniń 83, 84 baptaryna sáıkes múgedektigi bar adamdardyń áleýmettik jáne kólik ınfraqurylymy nysandaryna qoljetimdiligin qamtamasyz etpeý, arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń kepildendirilgen kólemin kórsetpeý, múgedektigi bar adamdardyń jeke ońaltý baǵdarlamasyn oryndamaýǵa qatysty ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen. Jalpy, jyl basynan beri óńirde 67 tekseris júrgizdik. Onyń ishinde profılaktıkalyq baqylaý – 39, jospardan tys baqylaý – 28, prokýratýra talabymen 2 tekseris júrgizildi. Múgedektigi bar adamdardyń quqyǵyn buzǵan 36 mekeme men kásipkerlerge nusqamalar berildi, 6 643,9 myń teńge somasyna 12 aıyppul salyndy, – deıdi.
Qazir Aqmola oblysynda 4 memlekettik áleýmettik qorǵaý ınspektory jumys istese, Astana qalasynda 3 ınspektor bar. Bul bir ǵana oblys, qaladaǵy jaǵdaı emes, búkil óńirdegi ahýal osyndaı. Áleýmettik ınspektorlarǵa ótinish, shaǵym kóp tússe, úsh-tórt adamnyń barlyq shaqyrtýǵa, tekserýge úlgerýi ekitalaı. Demek, áli de bolsa adam kúshi, ıaǵnı áleýmettik ınspektorlar qajet. Sondaı-aq áleýmettik ınspektorlardyń quzyreti taǵy da keńeıse, jumys birshama shıraıtynǵa uqsaıdy. Múgedektigi bar jandarǵa arnalǵan belgilerdi ońdy-soldy ornatýǵa bolmaıdy. Mysaly pandýstardyń boılyq eńsesi – 5 gradýs bolýy qajet degen talap bar. Keıbir jaǵdaılarda ol – 8 gradýsqa deıin barady. Bul degenińiz, eger pandýstyń bıiktigi 1 metr bolsa, uzyndyǵy 12 metrge shamalanýy kerek degen sóz. О́kinishke qaraı, dál osy talapty áleýmettik nysan ıeleriniń kóbi saqtaı bermeıdi. Bir pandýsty ornatýdyń budan basqa da bekitilgen standarttary kóp. Talaptyń biri saqtalyp, ekinshisi saqtalmasa bolmaıdy. Munyń ózi múgedektigi bar adamnyń nysanǵa kirýine kedergi keltiredi.
Baǵdarshamdaǵy dybystyq dabyl berý qurylǵylary kóbine qalanyń ortalyq kóshelerinde qamtylǵan. Biraz qalada mundaı qurylǵylar atymen joq. Halyqqa qyzmet kórsetetin nysandardyń barlyǵynda derlik estý, kórý qabileti buzylǵan tulǵalardyń kirip-shyǵýyna jaǵdaı jasalmaǵan. Aıta bersek, kemshilik taýsylmaıdy. Al olardy retteýde memleket, azamattyq qoǵam men qoǵamdyq birlestikter kúsh biriktirýi qajet. Buǵan uıymdasyp is tyndyrýdyń ozyq úlgisin kórsetken óńirler mysal. Qate-kemshilikterdiń árbirin osylaı jeke-jeke rettemese, qandaı da bir uıym, kásipkerlik nysandardyń basshylary áleýmettik jaýapkershilik salmaǵyn sezinip, múgedektigi bar jandarǵa jaǵdaı jasaýǵa ózdiginen yntaly bolatyn kún ázirge alys sekildi.
