Sýret: ru.freepik.com
Olar ne aıtpaıdy deısiń, ótken shaqtaryn, kórgen qyzyǵy men qıyndyqtaryn, bárin-bárin maıyn tamyza jetkizedi. Álemdik saıasat, tarıh, ádebıet, qoǵamymyzdaǵy jaqsylyqtar men qoıyrtpaq, keleńsiz jaǵdaıattar, taǵy qandaı taqyryptar bar, qudaı-aý, eshteńe qalmaıdy. Keıde ekeýi pikir qaıshylyǵyna tap kelip, qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp qalatyny bar. Biraq qaıtymdary jyldam. Jasynyń úlkendigin syılaıtyn bolar kóbine jetpis bestegisi tez basylyp, seksendegisine «jeńisti» jyldam bere salady. Seksendegi qarııa óz oı-pikirine qarsy aıtylǵan sózge ózeýreı jaýap beredi. Qarsy taraptyń ýáji ótimdi bolyp bara jatsa burtıyp, ókpelep qalatynyn qaıtersiń. Mundaıda jetpistegi qarııa sózimen sylap-sıpap, aradaǵy «kedir-budyrdy» ádemilep «útiktep» jiberedi. Ýshyǵyńqyraǵan qatynas qalpyna túskende jasy úlkeni tamaǵyn bir jótkirinip alyp, kishisiniń ýáji durys ekenin moıyndap, ózi shalaǵaı ketkenin aıtyp ta jatady. Ásirese saıasat, tarıh taqyrybyndaǵy pikir alýandyǵy ekeýin kún saıyn eki-úsh ret shekistiredi. Biraq tez bekisedi. Bul bekisý kóbine jetpis bestegisiniń keńdigimen ornaıdy.
Aıtqan áńgimelerinen olardyń ishki jan dúnıesiniń, bolmysynyń ózgesheligin, alǵan tárbıesiniń, ósken, eńbek etken ortasynyń tabıǵatyn jazbaı tanısyń.
Ortadan joǵary boıly, jyldar mújise de júni jyǵyla qoımaǵan, táninen eti qashyńqyrasa da tulǵa-turpaty toq seksendegi aq-sary qarııanyń jigittik shaǵynda osal bolmaǵanyn aıqyndap turar otty kózi jaqtyrmaı qarasa mysyńdy basyp tastaıdy, al meıirlene kóz salsa júregińdi eljiretip jiberedi. Ol kezinde joldamamen soltústik óńirge baryp ondaǵy birneshe keńsharda (sovhoz) zootehnık, dırektor bolypty. Keıin týǵan aımaǵy ońtústik jaqqa oralǵan eken.
Uzyn boıly, ıyǵy azdap qýshıyńqyraǵan, beli sál-sál búgilińkiregen, etten ájeptáýir ajyraǵan, janyndaǵy zamandasynan jas bolsa da odan dene áleýeti álsizdeý kórinetin jetpis bestegi qara tory júzdi qarııanyń oqyǵan-toqyǵany, kórgen-bilgeni mol ekeni sóz saptaýynan, aıtqan áńgimesinen anyq ańǵarylady. Bu kisi uzaq jyl muǵalim bolyp eńbek etipti.
Ádettegideı áńgimeleri jalǵasty. Taqyryp keńes odaǵy týraly. Bul buryn bir-eki ret qozǵalǵan-dy, aqyrynda kerisip baryp basylǵan. Ekeýi eki kózqaras, bólek ustanymda.
Jetpis bestegi qarııa keńes odaǵy saıasatynyń zulymdyǵyn, bolshevık-kommýnısterdiń qandy qyrǵynyn, ásirese qazaq halqyna kórsetken barlyq azabyn: alash arystaryn atyp-asqanyn, asharshylyq qasiretin, atom bombasyn jerimizde uzaq jyldar jarǵanyn, ultaralyq teńsizdikti, Qazaqstan tek shıkizat kózi retinde paıdalanylǵanyn, tilimiz ben dinimizge, dilimizge, mádenıetimizge jasaǵan qııanatyn, qysqasy barlyǵyn jipke tize aıtqanda tolqyp ketti.
Seksendegi qarııa keńes odaǵyna shań jýytqysy kelmeıdi. Onyń oıynsha, keńes odaǵy qazaq halqyna kóp ıgilik ákelgen, kórsetken jamandyǵynan jaqsylyǵy basym. Keńes odaǵynyń arqasynda qazaqtyń kózi ashylǵan, jerimizde qalalar, óndiris oshaqtary kóptep ashylǵan, mádenıetimiz ósken, ash-jalańash qazaqty toıyndyrǵan, kıindirgen...
О́zara pikir qaıshylyǵy údep barady. Ekeýi de emosııanyń qyzyl syzyǵyn basyp tur. Áńgime bylaısha órbidi. Seksendegi qarııa: «Sen ne deseń o de, men keńes odaǵyn jamandaı almaımyn. Onyń jaqsylyǵyn óz basym kóp kórdim. Panasyz jetim qalǵan edim, úkimet aıdaladan taýyp alyp, ınternatqa ornalastyrdy, toıyndyrdy, kıindirdi, oqytty, bilim berdi, qyzmet berdi, qamqor boldy. Osynaý jaqsylyǵyn kóre-tura ony qalaı jamandaımyn? Ras, keńes odaǵynda qatelikter ketti, el bolǵan soń kemshilikter kezdespeı turmaıdy», dedi.
Dál osy joly jetpis bestegi qarııa ádettegideı zamandasyna keńdik jasaı qoımady. Sózden tosylmaı, tizginin erkindeý jiberdi. О́zinen jasy úlken qarııa tyrysyp qalsa, ókpesin jazyp alarmyn dep oılaǵan bolar.
«Aıtyńyzshy, siz qalaı jetim qaldyńyz? Aǵa-ini, ápke-qaryndasyńyzdan qalaısha ajyrap qaldyńyz? О́lik toly dalaǵa kim qańǵytyp jiberdi? Sizdi ınternatqa ornalastyrǵandar «oıbýý, qazaqtyń myna balasy jetim qalypty, ash-jalańash júr eken, pana bolaıyq» dep janashyrlyq tanytyp, ınternatqa ornalastyrdy deısiz be? Olarǵa erteń óz tilinde sóıleıtin, til alǵysh, as-aýqat pen kıim bergenge quldyq uratyn, ot pen sýǵa salsa da qarsylaspaı, basy salbyrap kete beretin eki aıaqty jaýynger-jumysker, qul kerek bolǵan soń ǵana sizdi tiri alyp qalǵanyn nege uqpaısyz?» dedi jetpis bestegi qarııa qyzyna.
Saýaldar qyzýy kóterilgen kóńil kúımen qoıyldy.
Seksendegi qarııa ishteı tyǵylyp qaldy. Kózinen jas yrshyp-yrshyp tústi... Qaıtarar jaýap tappady. Jo-joq, ol úshin bul jaýaby bar suraqtar edi. Biraq ony ol ózine eshqashan sanaly túrde qoıyp, oǵan jaýap izdep kórmegeni anyq. О́ıtkeni ol bul suraqtardy ózine bir ret bolsa da qoıyp, oǵan sana sáýlesimen jaýap izdese, keńes odaǵynyń joqshysyndaı bolmas edi ǵoı.
Áńgime short kesildi. Jasy úlken qarııa qol oramalymen kózin basa únsiz qaldy. Onyń ishteı egilip, jylap otyrǵany kúmánsiz edi. Ol ómirinde alǵash ret «men qalaı jetim qaldym, baýyrlarym qaıda, olardan ne sebepti kóz jazdym?» degen saýalǵa kezikkendeı. Álgi suraqtarǵa qas-qaǵymda jaýap izdep, kók dónen kóńili ómiriniń alysta qalǵan týlaqtaı bir bólshegin kezip, sodan kelip ashtan ólgen ne atylyp-asylyp ketken ata-anasynyń, taǵdyrdyń talaıymen qaıda qańǵyp ketkeni belgisiz móldir kóz, perishte peıil, birge týyp, myna dúnıede birge júrý jazbaǵan baýyrlarynyń ańyraǵan úni qulaǵyna kelgen bolar, sanasynda qalǵan qaıǵy-qasiret, talaý-tartys, joqshylyqtan usqyny qashqan beıneleri kóz aldynda jańǵyrǵan shyǵar. Myna jylas sodan bolar.
Sol kúni erte uıyqtap qaldyq. Uıyqtar aldynda jasy úlken qarııa janyndaǵy zamandasyna qarap bir aýyz sóz aıtty. «Kókirek kózimdi ashyp, kóńilimniń kókjıegin keńittiń-aý, inim» dedi.
Meni ertesine aýrýhanadan shyǵardy. Sodan beri jıyrma bes jyl ótipti. Alaıda, qos qarııanyń ótken qoǵam týraly tartysy áli kúnge deıin sanamda jańǵyrady...
Búginde bul eki qarııa da arǵy dúnıege attanǵan bolar. Eger ǵaıyptan-taıyp biri júzge biri júz beske kelip ortasynda tiri júrmese. Jaryqtyqtar bu ómirden ozsa, jandary jannatta bolǵaı.
...Eki kózqaras, qaıshylyqty pikir. Qoǵamymyzda keńes odaǵyn ańsaıtyndar áli kóp. Áldeqashan ólýi tıis kereǵar kózqaras áli de tiri. Bul ne sonda?..
