– Roza apaı, alǵashqy shyǵarmańyz baspasózde jaryq kórgen sát esińizde me? Qandaı kóńil kúıde boldyńyz?
– Eń alǵashqy áńgimeler jınaǵym shyqqan kezde túsiniksiz sezim boldy. Fotosýretimdi birinshi betine tabaqtaı etip shyǵarypty, qatty uıaldym. Áýeli aıtýdyń ózi qıyn. Eshkimge kórsetkim kelmeı, jasyra qoıdym. Bireý-mireý kitabymdy kórse qaıtem dep, fotosýretimnen uıalyp turǵanym esimde.
– Bir suhbatyńyzda: «Adam bárinen bezinip, aqıqat jolyn izdeıtin, ózine-ózi tyıym salyp, ózin-ózi tutqyndaıtyn, eseıip, bárinen bas tartatyn kezeńi bolady» degenińiz bar. Siz osy bir shym-shytyryq halge túsken kezińiz qaı tus?
– Bilmeımin... Meniń syrtym kóńildi, meıirimdi... Ishim – kóńilsiz, qatal, bálkim meıirimsiz de... Bul sonaý bala kezden bergi halim, bálkim jaratylysym. Osyndaı qatań ustanym, talabym bolmasa shashylyp qalǵan bolar ma edim.
– Birneshe jyl buryn Muhtar Áýezov drama teatrynan «Farızany» tamashaladym. Aqynnyń syrtqy ómirinen góri jan quzaryna tereń úńilgen týyndy ekenin uǵynyp, áser aldym. Farıza aqynmen jaqyn syrlasqan shaǵyńyz esińizde me?
– Ol kisige men asa qatty jaqyndaýǵa tyryspaıtynmyn, alshaqtaý júretinmin. Farıza apaı «Máńgilik bala beıneni» qatty unatty, ol kezde Parlament depýtaty edi. Spektaklge arnaıy kelip, sahnaǵa kóterilip, gúl usynǵany áli esimde. «Shyǵarmań unady, biraq bizdi ońdyrmapsyń!» dedi qulaǵyma sybyrlap. Munan keıin «Tumar» jýrnalyna aqyn Ońaıgúl Turjan arqyly bir shyǵarmamdy suratyp aldy. Uly sýretshi S.Kalmykov týraly «Sen» degen áńgimemdi usyndym. «Rozanyń myna áńgimesi – klassıka. Osy nómirge sal!» depti. Bizdiń baılanysymyz osyndaı dástúrde jalǵasyn taýyp júrdi. Meniń «Mysyqtar patshalyǵy» degen tragıkomedııam «Táýelsiz dramatýrgııa» atalymy boıynsha Gran-prı aldy. Biraq barlyq teatr bul shyǵarmany qoıýǵa júreksindi ǵoı deımin, ysyrylyp qala berdi. Sol shyǵarmany Farıza apaı suratyp alyp, oqyp shyqty. Úndemedi. Tek qaıtys bolarynyń aldynda ǵana: «Seniń «Mysyqtar patshalyǵyńdy» eshkim qoımady ma?» dep surady. Jazylǵanyna jıyrma jyl bolǵanyn, endi qoıylmaıtynyn aıttym. Ol kisi telefonnyń ár jaǵynda biraz únsiz qaldy. Aýyryp júrgen kezi bolatyn.
– Qoıady! – dedi julyp alǵandaı. – Tek taqyrybyn ózgertseń bolar edi...
– «Mıaý...ý...», dep pe dedim. Farıza apaı kúldi.
Apaı oıda-joqta telefon shaldy, keshki mezgil edi. Men Parlamenttegi memlekettik qyzmetten óz erkimmen ketip, jumyssyz qalǵam. «Seni elge alyp barsam, Beket atanyń basyna baryp qaıtaıyq, Ábish pen Klara da bolady» – dedi. Sóıtip, alǵash ret Mańǵystaýǵa tabanym tıgen. Bes kún janynda boldym, ómirimde Farıza aqyndy jaqynnan kórgenim, tanyǵanym, jan dúnıesin uqqanym, qusalyǵyn sezingenim, jalǵyzdyǵyn baqqanym sol kúnder shyǵar. Biz Kaspıı teńiziniń jaǵasynda uzaq júrdik. Apaı Germanııadan emdelip kelgen beti. Únsiz turmyz. Qart Kaspıı tereńnen demin ishke tartyp, tuńǵıyǵyna jibermeı, tolqyndaryn qulashtap keri laqtyryp jatty. Sol joly asaý da emes, jumsaq ta emes, kúrsingen tolqyndardy jaǵada birge estip turdyq. Qazir oılaımyn, aqyn Farızanyń Kaspııimen de, menimen de qoshtasqan sáti me eken dep...
– «Máńgilik bala beıne», «Sarra», «Eshkim de kináli emes», «Farıza» syndy týyndylaryńyz kórermen kóńilinen joǵary oryn aldy. Eń alǵashqy júrek otyn bergen, pák jalynyńyz tógilgen, ózińizge ystyq tartyp turatyn shyǵarmańyz bar ma?
– Barlyq shyǵarmamnyń artyq-kemi ózime ǵana belgili. Myqty, kesek tustary da – men, álsiz, názik ıirimderi de – men. Olar menen jaralǵan, menen basqa eshbir jazýshy dál mendeı jarata almaǵan bolar edi. Sondyqtan birin bıiktetip, biriniń qadirin túsirsem, ózime satqyndyq jasaǵanym da. Barlyq shyǵarmamda meniń tynysymnyń, júrek lúpilimniń qaǵysy estilip turady.
– Eger ǵaıyptan sıqyrly qus kelip, bir tilegińizdi oryndar bolsa, neni aıtar edińiz?
– Qarapaıym ǵana tilek bar, balalarymyz Alpamystyń úılengenin, Arýzanyń turmysqa shyqqan qyzyǵyn kórý, urpaqtar jalǵastyǵyn kórý baqytyn tiler edim.
– Kózge jıi jas alasyz ba?
– Keı sátte...
– Tutas ómirińizge áser etken nemese sabaq bolǵan eleýli oqıǵa týraly aıtyp beresiz be?
– Anammen qoshtasqan sátim. Anamnyń esimi – Farıda edi, 61 jasynda qaıtys boldy. Anam nasharlap jatqanda kóńilin surap elge bardym. Bul sońǵy kezdesý ekenin sezdim, budan bylaı ol kisini kóre almaıtynymdy da bilip turdym. Aryzdasyp, qoshtastym. Ekeýmiz uzaq jyladyq. Muńly-sherli jylaý edi. Bala-shaǵama alańdap ketip bara jatqan meni qımady, men anamdy qımadym. Keshirim suradym. Sol sátte áıel adamnyń tereńdigin, alyp kúshin, shydamdylyǵyn, qaırat-jigerin, rýhyn sezindim. Ol jylap, júresinen otyrǵan qalpy artymda qala berdi, men jylap, alǵa oza berdim... Sodan Úrjardan Almatyǵa jetkenshe jylap keldim. Jolda kele jatyp, ózime sert berdim, osy kúnge deıin shyǵarmalarymda áıel keıipkerlerge óshim ketkendeı shúıligetin edim, áıel bolmysyna tym qatal, syńarjaq qaraǵan ekenmin. Kúná da, kúnáhar da tek áıel bolypty. Anammen qoshtasqan sátten bastap, meniń shyǵarmalarymda úlken betburys bastaldy. Áıel beınesi basqa kórinis tapty. Áıel – uly jaratylys, áıel – qaharman, áıel – meıirim, áıel – seriktes, áıel – urpaq sabaqtastyǵynyń úlgisi. Áıel – Ana. Meniń 39 jastan keıingi shyǵarmalarymda «Sen», «Úrkek kerim», «Sarra», «Eshkimde kináli emes», «Farıza», «Bopaı hanym» bári áıeldi táý etedi. Áıeldiń tereńdigine áli de úńile túsý kerek.
– Tolstoı «Táńiri tektes sezim shyraǵy alǵash ret kókiregińde jarq etip tutanǵan kıeli shaqtaǵy, áý bastaǵy, adal shaqtaǵy myna ózińe sen» deıdi. Alǵash «Máńgilik bala beıneni» jazyp jarq etken Roza Muqanovanyń arman-tilegi, senimi qandaı edi? Sol Roza Muqanova men qazirgi Roza Muqanovanyń arasynda qanshalyqty aıyrmashylyq bar?
– Aıyrmashylyq bálendeı joq. Ádebıet jany taza adamǵa ǵana qonaqtaıdy. Jazý aldynda Qudaı aldynda otyrǵandaı seziný bar. Jazý kúnádan ózińdi de, ózgeni de aryltýǵa mindetteıdi. Osy qaǵıdaǵa saı kelmeı qalǵan kúni Ádebıet senen kóshedi, aýlaqtaıdy. Sýretker ǵumyrynyń sońyna deıin ádebıetpen nekeleskendeı birge ómir súre alady, tek adaldyq kerek!
– Folkner «Nobeldik leksııasynda» jazýdyń muraty jóninde «Adamzattyń ótken tarıhtaǵy bar qazyna – dańq, ses-aıbaryn qaıta oıatyp, adamnyń tize búkpeýine qolushyn berý» deıdi. Sizge qolǵa qalam ustaýǵa túrtki bolǵan murat qandaı?
– О́zimdi izdeý, ózimdi estý úshin qalam ustaımyn. Janym ne deıdi, ne qalaıdy menen... Oqyrman da, kórermen menen alǵan jaýabyna qanaǵattana alýy shart. Men de ózime deıingilermen úndese aldym, olardy estidim, solardyń qatarynan tabyldym, sóıtip ózimdi, jan qalaýymdy taýyp aldym. Qalam menen qalǵan kezde dúnıeniń qyzyǵy aıaqtalatyn bolar. Qalam qalǵan kún – qabyǵynan shyǵyp, uıasynan adasyp qalǵan ulý tárizdi – tabannyń astynda janshylatyn bolady.
– «Áýezovti jaqsy kórgenim sonshalyq, basylymdarǵa shyqqan sýretterin, fotosýretterin jınaıtynmyn, oqýlyqtardaǵy sýretterin qıyp alyp, saqtap qoıatynmyn» deısiz bir sózińizde. Sizdi erekshe baýraǵan Áýezov prozasynyń qandaı qyry?
– Bala kezimnen M.Áýezov týraly ákemnen kóp estıtinmin. Ákem ádebıetshi adam, sol kisiniń áseri bolsa kerek. Bala kezimizden Abaıdy, Áýezovti pir tuttyq. Jasóspirim kezden-aq Áýezov prozasyn túsiný qıyn bolmady. M.Áýezovti oqyǵan oqyrman ózge jazýshylarǵa asa talǵampazdyqpen qaraıdy. Áýezov ádebıetke talǵammen qaraýdy úıretken bolar.
– Kórnekti jazýshy Ákim Tarazı týrasynda sizge kóptegen suraq qoıyldy. Men suraqty ózgeshe qoıǵym keledi. Ákim Tarazıge renjigen, sol renishińiz úshin ókingen kezińiz boldy ma?
– Renjigen kezim bolǵan joq, ol kisi meni renjitken emes. Biraq qatal adam, kóńili qalamaǵandy jasamaıdy, kóńiljyqpastyqqa barmaıdy, bir betkeı. Kóndirý qıyn. Biz sondyqtan da ádemi ǵumyr keshken bolarmyz. Bir-birimizge mindet júktemedik, teń ómir súrdik.
– Siz týǵan jer, Úrjar aýdanynda bolǵanymda, qazaqylyqtyń qaınaryn kórgendeı boldym. Ulttyq tárbıege qanyp ósken jazýshy retinde, búgingi qazaq minezi, ádep-ıbasy óziniń tabıǵı bolmysynan qanshalyqty ózgergenin baǵamdap aıta alasyz ba? Qazirgi qazaqtyń ulttyq qalybyna kóńilińiz tola ma?
– Úrjar ǵajap ólke. Úrjarda meniń saǵynyshym jatyr, beıkúná balalyq shaǵym jatyr. Úrjarǵa sony kórýge, sol kezeńmen qaýyshýǵa baramyn. Qumǵa sińgen izdi adam taba ala ma?.. Taba almaıdy, men de sol... Biz alǵan tárbıeni endigi ata-ana bere almaıdy. Qazirgi qazaq budan 60 jyl burynǵy qazaq emes, basqa qazaq! Bizden keıingi urpaq, bizge – bóten. Biz de olarǵa bótenbiz. Sondyqtan jańa tolqyn eskiniń bárin toǵytyp juta salmaıdy, ózine keregin, qajettisin ǵana tańdaıdy, jańalyqqa, jasampazdyqqa boı urady. Sol sııaqty salt-dástúrimiz de tańdaýǵa túsedi.
– Siz adam boıyndaǵy eń joǵary baǵalaıtyn jáne tómen baǵalaıtyn qasıetter qandaı?
– Joǵary qasıet – adamgershilik! Eń tómengi dáreje – qyzǵanysh pen ishtarlyq.
– Tolstoı «tóze almaıtyn», Gıote ony oqyǵanda «anadan soqyr bop týyp kózi ashylǵandaı» bolǵan, Pýshkın «tuńǵıyqqa qarap turǵandaı» kúı keshken alyp Shekspır muhıtyna alǵash súńgigen kezińiz esińizde me? Qandaı áserde boldyńyz?
– Prozada – Tolstoıdy, dramatýrgııada – Shekspırdi ustaz tutpaǵan sýretker neken-saıaq bolar. Shekspır sıýjetterdi negizinen folklordan, mıften, antıkalyq ádebıetten, tarıhı-shejirelik derekterden ala otyryp, asyldy jasyqtan tazalaǵandaı qaıta qorytyp, óner týyndysy etip, qaıta jaratyp usynyp otyrdy. Maǵan erekshe áser ete beretin teńdessiz shyǵarmasy – «Makbet» pen «Korıolan».
– Erekshe áserlenip oqyǵan sońǵy kitabyńyz qandaı? Sizdi áserge bóleıtin shyǵarmalar kóp pe?
– Keıde maqtalyp jatqan shyǵarmalardy tapsyryspen alǵyzyp oqımyn, biraz oqyǵannan keıin tartpaıdy, aıaqtalmaǵan kúıde qalǵan birshama kitap bar. Sondyqtan árkim maqtaǵan kitapty oqýǵa yntyzar bolǵan jón emes eken. Birde L.Tolstoı sóz arasynda A.Chehovqa «Dýshechka» degen áńgimesin unatqanyn aıtady. Bul áńgimeni oqymaǵan ekem, atalǵan áńgimeni oqyp shyqqannan keıin oqyrman Tolstoıdyń jany qandaı názik bolǵan degen oıǵa qaldym. «Otes Sergııdi» erekshe ásermen oqımyn. Kúndeliginde: «Nachal Otsa Sergııa ı vdýmalsıa v nego. Ves ınteres – psıhologıcheskıe stadıı, kotorye on prohodıt» dep jazypty. Osy povesin jazý barysynda kóp qınalǵan syńaıly, on jylǵa jýyq jazǵan. 1898 jyly 12 maýsymda «Sergııdi aıaqtadym» deıdi. Shyǵarmanyń mazmunyn M. Gorkııge aıtyp beredi. Eki jyldan keıin Tolstoı da Iаsnaıa Polıanadan qashyp, Otes Sergıı sııaqty bas saýǵalaýǵa umtylady. Eki jyldan soń qaıtys bolǵan.
– Tolstoı men Dostoevskııdiń birin ataý kerek bolsa, tańdaýyńyz kimge túser edi?
– Lev Nıkolaevıchke!
– Jalpy, siz týraly joǵary baǵa bergen pikirler az emes. Osynyń bári jeke ómirińizge qalaı áser etti? Eń alǵash siz týraly maqala jazyp, baǵańyzdy bergen avtor jóninde aıta alasyz ba?
– Ádebıet tabaldyryǵyn attaǵanda úlken aǵalarym Ázilhan Nurshaıyqov pen Dýlat Isabekov «Aıda» áńgimemdi maqtady. Ázilhan aǵa «Qazaq ádebıetine» maqala jazdy. Farıza Ońǵarsynova «Drýjba» (Máskeý) jýrnalynda suhbat berip, shyǵarmalarymdy atap baǵasyn berdi. Murat Áýezov, Dıdahmet Áshimhanov, Áshirbek Syǵaı taǵy basqalardy aıtýǵa bolar. Meniń janymdy erekshe tolqytqan Ilfa Ilııasqyzy Jansúgirovanyń joldaǵan haty. Ol erekshe hat boldy, áseri de erekshe dep baǵalar edim. Ádebıet zertteýshileri Baqytjan Maıtanov, Rafǵat Ábdiǵulov ekeýiniń shyǵarmalarymdy tereń zerttegen maqalalaryna qurmetpen qaraımyn.
– Beıtanys aralǵa ózińizben úsh kitap ala ketýge ruqsat berse, qandaı kitaptar ala keter edińiz?
– Ákim Tarazıdiń «Bolashaqqa sheginisi», soǵys jyldaryndaǵy balalyq shaǵyn, sol kezdegi qazaq halqynyń ahýalyn taǵy bir qaıtara oqyǵan bolar edim. Alǵash ret 2007 jyly oqyǵanymda jylap qala beretinmin. Sodan soń Iýrıı Kazakovtyń «Nıkıshkıny taıny» degen áńgimesi. Osy áńgimeniń astyna Ákim Tarazı: «Bul áńgimeni ekiniń biri oqı almas. Oqysa da túsine almas. Túsinetin, uǵatyn men ǵana, Ákim Tarazı ǵana (orysta da, qazaqta da.) 08.01.2015, 12 saǵat, 19 mınýt» depti. Tarazıdi taný úshin «Nıkıshkıny taıny» áńgimesin ala keter edim. Úshinshi, Tarazıdiń kúndelikterin alyp barar edim. Bulardy oqý óte qıyn. Moınyńa tas salyp, óz erkińmen teńizdiń tereńine batyp ketýge bel baılaýmen teń.
– О́mirden túıgen úlken tujyrymdaryńyzdyń birin aıtasyz ba?
– Adamdy súıe almaǵan Allany súıe almaıdy.
– Qazir qandaı ispen shuǵyldanyp júrsiz? Jospalaryńyz jóninde aıta ketseńiz?
– Jazýǵa tıis taqyryptarym kóp, óte kóp. Keıingi kezde dramatýrgııaǵa ǵana áýestendim. Jaqynda ǵana bir áńgime jazyp bitirgen jaıym bar. Ol sıýjettiń jadymda júrgenine jeti-segiz jyldaı bolǵan edi. Oqyrmanmen oınap kórgim keldi, oınap otyryp jylatyp alǵym keldi.
Áńgimelesken –
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
