Jańa tarıh paraǵy

«Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıa­synda Qazaqstannyń Ulttyq qoljaz­balar jáne sırek kitaptar ortalyǵy Máskeýge ǵylymı zertteý saparyn júrgizgen bolatyn. Ekspedısııa oljaly bolyp, XVII ǵasyrǵa ja­ta­tyn parsy tilindegi «Tarıh» qol­jazbasy tabylyp otyr.

Jańa kózqarasqa bastaǵan qordaly eńbek dúldúl tarıhshy Muhammed Haıdar Dýlatıdyń «Tarıh-ı Rashı­dı» kitabynyń jalǵasy ispetti keń tynyspen jazylǵan. Sondaı-aq Qazaq handyǵyn zertteýshilerge qol­jazbada mańyzdy derekter ushy­rasady. Eńbekte qazaqtardyń Shyǵys Túrkistandaǵy moǵol bıleýshilerimen qarym-qatynasy týrasynda da qy­zyqty málimetter qamtylǵan.

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń bas sarapshysy Almat Absalyqov qoljazba avtorynyń qazaqqa qatysy bolýy múmkin ekenin jetkizdi.

– Bul kitap keńes kezinde orys tiline aýdarylǵan. Aýdarmashylar túpki qoljazbanyń qyryq paıyzyn ǵana aýdarǵandaryn, túgel tárjima jasamaǵanyn aıtady. Kitapta Qazaq handyǵy týraly, sonyń ishinde Haq­nazar han haqynda birshama maǵ­lu­mat bar. Qazaq handyǵy men Mo­ǵolstan memleketiniń arasyndaǵy baılanys jóninde qysqasha derekter de ushyrasady. Máskeýde jalǵyz ǵana danasy saqtalǵan qoljazbany kóshirme jasaǵan sebebimizdiń biri – ózimizdiń kórme zalǵa qoıyp, jas urpaqqa tanystyrý bolsa, ekinshisi – tarıhshylarymyzǵa jańa tereze ashý. Kitap avtoryna kelsek, chýros degen taıpa ataýy bar. XIV-XV ǵasyrda Moǵolstanmen soǵys bolyp, jetpis paıyz chýros­tar qalmaqtarǵa qonys aýdarsa, qal­­ǵany qazaqtarǵa, qyrǵyzdarǵa, uı­ǵyrlarǵa sińedi. Mysaly, dýlat rýy­nyń ishinde «shora» degen tarmaǵy bar. Bul kóshpeli chýros taıpasy bolýy múmkin, – deıdi tarıhshy.

Kitap avtory Shah Mahmýd ıbn Mırza Fazyl Chýros – Moǵolstan tarıhy boıynsha birneshe eleýli eń­bektiń avtory. Zamana su­syn baqqan tegeýrindi tulǵa óz shyǵar­ma­laryn 30 jyl jazyp, shejire bil­giri retinde tanylǵan. Shah Mahmýd­tyń «Tarıh» atty eńbeginde Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń tarıhy ǵana emes, sonymen qatar Qyrǵyzstan, Qa­zaqstan, Orta Azııa haqynda jańa derek kózderi bar.

Aıta keteıik, qoljazba alǵash ret 1913 jyly Tashkenttegi Baqı-Jan­baıdyń jeke qoljazba qorynan tabylǵan.