Qadirli baýyrlarymnyń bazynasy durys shyǵar, sebebi sonaý qıyn kezderde, el ekonomıkasy shatqaıaqtap turǵan almaǵaıyp ýaqytta baıtaq respýblıkamyzdyń ár óńiriniń boıyna qan júgirtetin azamattar kerek boldy, solardyń biri hám biregeıi Berdibek Saparbaev edi. Baqılyqqa attanǵanda qabyrǵamyz qaıysty. Almatydaǵy jerleý rásiminen soń ile-shala qyzylordalyq jerlesterine arnaıy as berildi. Sonda qyzmettes bolǵan áriptesteri men aǵaıyn-jurt «Berdibek Máshbekulyn nelikten joǵary memlekettik marapatqa usynbasqa?» degen saýal qoıyp, biraýyzdan qoldaǵan edik. Qaıratker azamattyń qyzmettesi retinde bul usynystyń mánin ózim aıtýdy paryz sanadym.
Qyzylorda oblysy apattyq aımaq bolyp sanalǵanda 1995-1999 jyldary Berdibek Saparbaev óńir tizginin qolyna alyp, az ǵana ýaqyttyń ishinde ekonomıkalyq qýatty óńirge aınaldyrdy. Elde ákimdik ınstıtýt áli qalyptaspaǵan kezeńde aımaqtyń shetin máselelerin sheshe bildi. Kanada, Germanııadan ınvestorlardy tartý arqyly munaı kompanııalarynyń jumysyn jandandyryp, oblysty tyǵyryqtan shyǵardy. Qyzylordanyń taǵy bir ekonomıkalyq kózi – balyq sharýashylyǵy. Keńes úkimeti kezinde bizdegi balyqtyń baılyǵyna, moldyǵyna kózi jetken V.I.Lenın 1921 jyly Aral balyqshylaryna arnaıy hat jazyp, orys halqy, ásirese balalary ashtyqqa ushyrap jatqanda balyq suratqan edi. Aral balyqshylary óz aýyzdarynan jyryp, 14 vagon balyqty Reseıge jóneltti. Eren eńbekteri eskerilip, Kalınınniń qolynan birneshe Aral balyqshysy joǵary marapat alǵan. Balyq sharýashylyǵyna kómegi tıgen el aǵalary kóp boldy, atap aısam, Muhambetqalı Sýjıkov, Sálimgereı Toqtamysov, Tákeı Esetov, Erkin Áýelbekov, Berdibek Saparbaev, Ikram Adyrbekov, Qyrymbek Kósherbaev jáne taǵy basqa azamattar. Keıinnen kishi Aral qaıtyp ketip, tuzdyń mólsheri 30 mg-ge artqan sátte kóptegen balyq túri joıylyp ketti. Osy kezde Berdibek Máshbekuly tikeleı kómek jasap, ǵylymı ınstıtýttyń ǵalymdarymen aqyldasyp, Azov teńizinen kambala balyǵynyń tuqymyn alyp keldik. Aral teńizi qolaıly bolǵannan ba, alyp kelgen balyqtar ózderiniń qalypty salmaǵynan eki esege deıin ósti. 1992-1993 jyldary memleketimiz úshin aýyr kezeń boldy, dál osy ýaqytta teńizde kúrt ósken kambala balyqtaryn aýlaıtyn aý quraldary, mamandar, tońazytqyshtar joqtyń qasy edi. Berdibek Máshbekuly balyqshylar men mamandardy jınap, jan-jaqty qoldaý kórsetip, jospar jasadyq. Bul jospardyń aty «Kopengagennen Aralǵa deıin» dep ataldy. Danııa eliniń basshylary men mamandary Qazaqstanǵa kelip, Berdibek Máshbekulymen kezdesip, kelisimshartqa otyrdy. Olardyń kelip-ketý shyǵynyn Berdibek Máshbekuly úkimetpen kelise otyryp sheshti de, tájirıbe almasý úshin kóp kómek jasady. Nátıjesinde, Danııaǵa Araldan eki ret ekspedısııa jiberilip, bir aıǵa jýyq tájirıbe almasyp, kambala balyǵyn qalaı aýlap, paıdalaný keregin úırenip keldi. Tek tájirıbe almasyp qana qoımaı, Berdibek Máshbekulynyń kómegimen arnaıy aý quraldaryn, aýlanǵan balyqtardy saqtaıtyn tońazytqyshtardy elge ákeldi. Sonyń arqasynda Aral balyqshylary men halqy bir marqaıyp, eńseleri kóterilip qaldy.
Qyzylordadan ketkennen keıin, ahýaly aýyrlap, óndirisi turalap qalǵan Ońtústik Qazaqstan oblysyn basqarýǵa keldi. Irgeli isterdi birden qolǵa alǵan Berdibek Saparbaev boıyndaǵy bar qabilet-qarymyn jumsap, Shymkentti shyńǵa shyǵaryp ketti. Oblysqa ákim bolyp taǵaıyndalǵanda, munda gaz, jaryq, jylý degen atymen joq ne bolmasa qat edi. Aınaldyrǵan eki-úsh jyldyń ishinde aımaqta gaz da, jylý da, jaryq ta qosylyp, halyqtyń ál-aýqaty artty. Qazir aýyzben aıtqanǵa jeńil, dál sol ýaqytta Berdibek Máshbekuly úshin bul kúrdeli sharýany ońtaılandyrý ońaıǵa soqpaǵany anyq. Tyrnaq astynan kir izdeıtin áperbaqandar qashanda tabylady, biraq Berdibek Máshbekuly ilgeri basqan qadamyn keıinge tartqandarǵa tas laqtyrmaı-aq, óz jolynan jańylmady. Onyń mineziniń beriktigi men sertinde turatyn arda qasıeti el ıgiligi úshin qashanda suranyp turdy. Osy oraıda ultymyzdyń kósemi Álıhan Bókeıhannyń «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degen sózi eriksiz oıǵa oralady. Rasynda da, ol minezge baı tulǵa edi. Joǵaryda jazǵanymyzdaı, az ǵana ýaqyttyń ishinde Shymkenttiń shyraıyn keltirgen ákim qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy óńirdi damytýǵa eńbek sińirdi. Oǵan ońtústik halqy kýá. Osy oraıda qalamger Qalı Sársenbaıdyń «Er ekenińdi bileıin, Shymkentti basqaryp kórshi» atty maqalasyn da atap ótkim keledi.
Berdibek Máshbekuly Shymkentten keıin keden salasyna keldi. Kúrmeýi kóp kúrdeli problemalardy sheshý úshin kóp jumys isteý kerek boldy. Buryn bul salada istep kórmese de, óziniń biligi men bilimin qatar ushtap, kedenniń bar kem-ketigin túzeýge atsalysty. Ondaǵy keleńsizdikterdiń aldyn alý jumysshylardyń jalaqysyn kóterý, zeınetke shyǵarý máselesin birshama ońtaılandyryp ketken osy Berdibek Saparbaev bolatyn.
Halyqqa jany jaqyn Berdibek Máshbekuly 2009 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysyn basqarýǵa kelgende, keshegi Abaı týǵan, Muhtardaı zańǵar jazýshy dúnıege kelgen qasıetti ólkeni qaıtadan túletýge kúsh saldy. Aldymen oblys ortalyǵy О́skemenniń qaq ortasyna Abaı eskertkishin ornatyp, qazaqtyń aıbynyn kórsete bildi. О́ńirdi abattandyrý, shekaralyq aýdandardyń máselesin tez arada sheshý, zaýyt-fabrıkalardy jandandyryp, óndiristi jedeldetýge kúshin saldy. Eń bastysy, qaraýyndaǵy halyqpen jaqsy til tabysa bildi. Mysaly, sý tasqynynan jıi zardap shegetin aýdandardy ózi aralap, halyqtyń janaıqaıyn tyńdap, jedel túrde máselelerin sheship berdi. Ákim bolyp taǵaıyndala salysymen Zaısan aýdanyna qarasty Tasbastaý aýylyn kúrt erigen qar sýy shaıyp ketip, jurt baspanasy men mal-janynan bir sátte aıyrylyp qaldy. Sol kezde altyn adam tabylǵan qasıetti ólkege arnaıy baryp, halyqpen tildesip, ne kerek ekenin surap, úsh aıdyń ishinde jańa baspana salyp, mal-janynyń ótemaqysyn berýge ýáde etti. Qońyr kúz kelgenshe sý basqan aýyldaǵy halyqqa jańa úıdiń kiltin ózi tabystap, lentasyn qıǵanyn kózimiz kórdi. Bul isker ákimniń aıqyn obrazyn kórsetse kerek.
Aqtóbe oblysyna ákim bolyp taǵaıyndalǵan soń, eki jyldan keıin meni shaqyryp: «Qudaıbergen Sarjanuly, osy Yrǵyz óńirinde jetpisten astam kól bar kórinedi, osyny qalaı balyqqa toltyrsaq bolady? Estýimshe, 60-jyldary sizder Yrǵyzǵa arnaıy balyq ákelgen ekensizder», dedi. Rasynda, 1963 jyly biz Aral teńizinen sazan balyǵyn Yrǵyz kólderine jibergenbiz, jeti-segiz jyl ótkende ági balyqtardyń salmaǵy on kılogramǵa deıin ósti. Aqyry araldyqtar sazandy Yrǵyz kólderinen aýlaıtyn boldy. Berdibek Máshbekuly sony estigen shyǵar, maǵan qolqa salyp, orynbasarlaryna, Tabıǵatty basqarý basqarmasyna tapsyrma berip: «Qudekeńmen birigip jumys isteńder, ol bizge balyq sanyn ósirýge kómektesedi», dedi. Jumysqa endi kiriseıik dep jatqanymyzda átteń, ol kisi qyzmetinen ketip qaldy. Ol kisi ketkennen keıin bul jumysty ármen qaraı jalǵastyratyn adam bolmady.
2020-2022 jyldary Qordaıda bolǵan qaqtyǵystan soń, Berdibek Máshbekuly Jambyl oblysyna ákim bolyp taǵaıyndaldy. Sebebi áleýmetpen ortaq til tabysa alatyn ákim qajet edi. Berdibek Máshbekuly bárin ornymen sheship, oblystyń turaqtylyǵyn qalpyna keltire bildi.
Jurtshylyq biledi, keshegi soǵys jyldary maıdannyń eń kúrdeli jerlerine marshal Jýkov jiberilip otyrǵan. Tórt jylda Jýkov tórt maıdandy basqaryp, jaý qolynda qalǵan eldi mekenderdi azat etýge bar kúshin saldy. Sol eńbegin eskerip, I.Stalın Jýkovke tórt ret Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn bergen. Mine, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary el eńsesin tikteýge, kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdi sheshýge, oblystardyń ál-aýqatyn, ekonomıkasyn arttyrýǵa eren eńbegin sińirgen, bir ózi bes-alty oblysty basqaryp, mansapqa emes, halyqqa qyzmet etken Berdibek Máshbekulyn nelikten baǵalamaımyz? Ákimdik qyzmetin bylaı qoıǵanda, úkimette istegende el degende emirenip eńbek etken de dál osy Berdibek edi. Qolda barda altynnyń qadiri bolýshy ma edi? Keıde shyn asyl azamattardyń qadirine jete almaı qalamyz. Batyr Baýyrjanǵa da, Reıhstagqa tý tikken Raqymjanǵa da batyr ataǵyn kózderi ketken soń, tarıhı ádilettilikti ornatyp bermep pe edi? Babalarymyz «ıgiliktiń erte-keshi joq» dep beker aıtpasa kerek, Berdibek Máshbekulynyń artynda qara ormandaı halqy, týǵan-týys, shákirtteri qaldy. Biz el aǵalary keńesip, azamattar aqyldasyp, Berdibek Saparbaevqa elimizdiń joǵary marapaty berilse deımiz. Qaıratkerlikte de eńbek adamynyń mańdaı teri men ónegesi eskerilse, eldigimiz baıandy bolady dep sanaımyz.
Qudaıbergen SARJANOV,
Balyq sharýashylyǵy eks-mınıstri, Qyzylorda qalasynyń qurmetti azamaty
