Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Mine, sol kópten kútken kúnge de jettik. Tek jandy aıazdaı qarıtyny – aǵanyń óziniń sol jetpisine jetpegeni... jaryqqa shyǵýyn asyǵa kútken kitaptarynyń tusaýy kesilgen osy bir tamasha sátti kózimen kórmegeni... al týǵan kún – mereıtoıynda tolassyz tilek emes, turǵan úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqta ornatylyp, ótken shaqta estelik aıtylǵany...
Astanadaǵy Ulttyq kitaphana tórinde ótken jazýshy, pýblısıst, Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Mádenıet qaıratkeri, Aqparat salasynyń úzdigi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Jylqybaı Jaǵyparulynyń «Qyz qyran» jáne «Qarasart» atty qos kitabynyń tanystyrylymyna jınalǵan qaýymnyń kókeıin de osy bir ókinish kernep, kókiregine ashy óksik tyǵylǵany eske alý jıynynyń atmosferasynan-aq anyq sezilip turdy.
Rýhanı jıyn Jylqybaı Jaǵyparulynyń ómir joly baıandalǵan beınematerıaldan bastaldy. Jazýshylyqtyń serti men dertin sóz etken qalamgerdiń úni muraǵat taspasynan bylaı dep jańǵyrdy: «Qolyma qalam ustap, jýrnalıst atanǵan osy bir jyldar ishinde jalǵandy jazǵam joq. Jeke bastyń múddesi úshin bázbireýlerdi maqtap, arzan bedel de jımadym. Qolymdaǵy qarýym – qalamymmen, tún uıqymdy tórt bólgen azabymmen qarapaıym halqymnyń qasiretin azaıtyp, qadirin arttyrýdy arman ettim».
Qalamgerdiń estelikke aınalǵan osy bir dıdary men daýysy kópshiliktiń kóńilin bosatty. Ásirese «Arqanyń asaý qazaǵy» beınesıýjetinde kórsetilgen aǵanyń jarqyn beınesin kórip, jeke arıhıvte saqtalǵan qalamgerdiń óleń oqyp turǵan sáttegi jaǵymdy końyr únin estigende kózine jas alyp, kóńili tolqymaǵan jan sırek. Barlyǵynyń janarynan áke, jar, aǵa, ini, áriptes, eń bastysy, qaıratker tulǵaǵa degen saǵynysh pen ah urǵan kóńildiń kúrsinisin kórdik.
Osylaı sál muńdylaý bastalǵan jıyn jazýshy-jýrnalıstiń ómir jolyna arnalǵan jarqyn estelikter men shyǵarmashylyǵyn baıypty barlaǵan ádebı taldaý baıandamalarǵa ulasty. Ádilet pen adaldyqty tý etken azamattyń kisilik kelbeti, áriptes aǵanyń abzal álemi haqynda «Qazaq gazetteri» seriktestigi bas dırektorynyń orynbasary, jýrnalıst Qambar Ahmetov tereńnen tolǵandy.
«Qasıetti Qarqaraly óńirinde týyp, qııanǵa qanat qaqqan Jylqybaı Jaǵyparuly sanaly ǵumyryn qazaq baspasóziniń ósip-órkendeýine arnady. Irgeli basylymdarda jemisti qyzmet etti. Sonyń biri ózi qyzmet etken «Egemen Qazaqstan» gazeti úshin ol kisiniń orny erekshe. Onyń ókpeni qysqan ótpeli kezeńdegi jasaǵan qaıratkerligi árbir azamatqa úlgi. Ásirese Aqmola óńirindegi qazaq mektepteriniń kóbeıýine tikeleı atsalysqan Jylqybaı Jaǵyparulynyń eńbegi zor dep bilemiz. Onyń «Zar-nala», «Kek», «Qarasart» povesteri – ult taǵdyryn sheber sýrettegen shyǵarmalar. Keleshekte osy týyndylar negizinde kórkem fılm túsirilse artyq etpeıdi. Oǵan shyǵarmalardyń dramalyq áleýeti jetip-aq tur. Eshkimdi jatyrqamaı, jatsynbaı, ár qazaqty baýyryndaı súıgen Jyqańnyń arly amanaty – barshamyzǵa ortaq paryz dep esepteımin», dep tebirene til qatqan Qambar Jumaǵalıuly ári qaraı: «Biz ádette jýrnalıstıkadan shyqqan jazýshylardyń shyǵarmalaryn oqyp otyrǵanda til qasańdyǵyn, pýblısıstıkanyń elementteri aralasqan jutańdyqty jıi baıqasaq, Jylqybaı aǵanyń jazýshylyǵynda, kerisinshe, alǵashqy sóıleminen-aq ózine baýrap alatyn qazaqtyń keremet baı kórkem tili men beıneli sýretteýlerine súısinip qana qoımaı, sıýjetinen etnografııalyq tanymyńdy tereńdetetin tamasha tálim de alýǵa bolady. Máselen, keıbir áriptesterimizdiń qasqyr týraly daıyndalǵan materıalynan kóp kemshilikti kórgende: «Áttegen-aı, Jylqybaı aǵanyń myna bir shyǵarmasyn oqyp alǵanda dál osyndaı olqylyqqa jol berilmes edi ǵoı» dep oılaǵanymyz áli este», dep sózin túıindedi jýrnalıst.
Al jazýshy Ádilbek Ybyraıymuly avtordyń «Qarasart» pen «Zar-nala» týyndylarynyń sıýjettik qurylymyna toqtalyp, kórkemdik sıpatyn baıandady. «Qarqaralynyń sońǵy qabylany» hıkaıasynyń tarıhı hám mazmundyq mánine tereń boılap, allegorııalyq astaryn ashýǵa umtyldy.
«Byltyr jazýshynyń jańadan shyqqan kitaptaryn alyp, oqyp shyqtym. «Qarasart» hıkaıatynyń alǵashqy sóılemin oqyǵannan-aq meni ózine tartyp alyp ketti. Qoǵam bir kezeńnen ekinshi kezeńge aýysyp jatqan tusty ádemi jazǵan eken. Keńestik júıeniń ábden irip-shirip qulaǵan shaǵy men táýlsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstannyń esin jııa almaı, aıaǵyn apyl-tapyl basyp jatqan tusyn tek áleýmettik-turmystyq jaǵynan ǵana emes, psıhologııalyq turǵydan da tereń, tushymdy sýretteı bilgen eken. Osy bir erekshelikti jazýshynyń qaı shyǵarmasynan da ushyratýǵa bolady. Meniń bir ókinetinim, Jylqybaı aǵamyz jýrnalıstıkanyń qara jumysymen qarbalasyp júrip, óziniń jazýshy retindegi múmkindigin tolyq kórsete almady. Áıtpese qolymyzdaǵy qaı shyǵarmasy da aǵamyzdyń qalamger retindegi paıym-parasat, qabilet-qarymyn kórsetip tur. Endigi tilegimiz – jazýshynyń ekinshi ómiriniń baıandy bolǵany», degen qalamger sózin Jazýshylar odaǵynyń Astana qalasyndaǵy fılıalynyń dırektory Dáýletkereı Kápuly da qoldap, qýattady. Ol Jylqybaı Jaǵyparulynyń shyǵarmalaryn ádebıettanýshylarǵa zertteý nysany retinde usyný keregin jetkizdi. Sonymen qatar eske alý is-sharasynda jazýshy, jýrnalıst Qaısar Álim de áriptes týraly ádemi áńgimesin aıtyp berse, Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazetiniń ardageri Rahııa Álibekova áriptesiniń adamgershilik, qalamgerlik qasıetteri men eńbekqorlyǵyna aıryqsha toqtaldy. Jıyn sońynda jazýshynyń jary Qarlyǵash Jaǵyparova ómirlik seriginiń shyǵarmashylyq murasyn nasıhattaýda eńbek etip júrgen azamattarǵa alǵys aıtyp, oqyrman qaýymǵa ystyq yqylasyn jetkizdi.
Kitap tanystyrylymyna jınalǵandar osylaısha jazýshy týraly jyp-jyly estelikterin tolassyz tókti. Aǵynan aqtarylǵan lebizder ón boıynda jaqsy aǵaǵa, jazýshy tulǵaǵa degen sheksiz saǵynysh jatty. Bizdiń de kóz aldymyzdan jeltoqsan aıazyn jyp-jyly etken redaksııa esiginiń aldyndaǵy sol bir kezdesýden keıin jadymyzda jattalǵan aıaýly jannyń jarqyn beınesi, jaıdary júzi taspaǵa basylǵan kadrdaı kólbeńdep óte berdi. Sol sátte ol júzdesýdiń sońǵy ekenin sezbesek te, oqyrman retindegi jazýshy shyǵarmashylyǵymen kezdesýimiz sońǵy bolmaıtynyn taǵy bir márte uǵyna túskendeı boldyq. Jetpisine jete almaǵan jazýshynyń júzjyldyqtarǵa ulasar ekinshi ǵumyry endi bastalǵandaı...
