Urpaq tárbıesine keshendi kózqaras qajet

Jaqynda bolǵan birneshe re­zo­­nansty oqıǵa máseleniń kúr­dele­nip bara jatqanyn kórse­tedi. О́ńirlerdiń birinde 16 jasta­ǵy jasós­pirimniń toptasqan tur­ǵyn­dar­dyń soqqysynan qaza tabýy kóp­shilikti dúr silkindirdi. Aq­taýda bir top qyz bala mektep oqý­shysyn uryp, sonyń saldarynan ol aýyr jaraqat aldy. As­tana qalasynda tapa-tal túste, adamdardyń kóz al­dyn­­da bir jigit­ti ólimshi etip sabap ketken.

Osyndaı oqıǵalar keıbir azamattarymyzdyń oqý men damý ornyna zorlyq-zombylyq pen qylmysqa boı uryp, qate joldy tańdaǵanyn kórsetedi. Mundaı jaǵdaılar qoǵamnyń bolasha­ǵy sanalatyn jastardy durys baǵytta tárbıeleýdiń mańyzyn taǵy bir márte kórsetip otyr.

Jastar arasyndaǵy quqyq buzý­shylyqtyń artýyna birne­she sebep bar dep oılaımyz. Eń al­dymen, otbasylyq tárbıe­niń jetispeýshiligi men emosıonal­dyq qoldaýdyń joqtyǵy. Ásirese ata-ananyń nazarynan tys qalǵan balalar men jasóspirimder qıyn jaǵdaılarǵa jıi ushyraıdy. Tárbıeniń negizi otbasynda qalanatyny sózsiz. Sol sebepti otbasylyq qarym-qatynastyń úılesimsizdigi jastardyń minez-qulqyna edáýir áser etedi. Emo­sıonaldyq qoldaýsyz qalǵan bala óz sezimin durys basqara almaı, agressıvti áreketterge boı urady.

Ekinshiden, áleýmettik-ekono­mı­kalyq jaǵdaılardyń áserin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Qar­jylyq qıyndyqtar, bos ýaqyt­tyń kóptigi jáne áleýmettik teń­siz­dik sekildi máseleler jasós­pirimderdi quqyq buzýshylyqqa ıtermeleıdi. Áleýmettik ádilet­sizdik jaǵdaıynda balalar men jasóspirimder zańsyz áreketter arqyly óz máselelerin sheshýge umtylýy múmkin. Buǵan qosa qorshaǵan ortanyń, ıaǵnı dos­tar men áleýmettik toptardyń yqpaly da bar. Jasóspirimder óz ortasynda bedelge ıe bolýǵa tyrysyp, keıde zańsyz áreketterge barady.

Úshinshiden, bilim júıe­­­sin­degi olqylyqtar jas­tar ara­syndaǵy quqyq buzýshy­lyq­tyń ósýine áser etedi. Mektep­ter­de psıhologııalyq qoldaýdyń jetispeýshiligi, oqýshylar ara­­­syndaǵy býllıngtiń erte anyq­talmaýy, balalardyń emo­sıo­naldyq qajettilikterine mán berilmeýi – osynyń barlyǵy agres­sııa men quqyq buzýshylyqqa áke­lýi múmkin. Quqyq qorǵaý organ­dary men bilim me­ke­me­leri ara­syndaǵy tyǵyz qa­rym-qatynas ornatyp, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn kúsheıtý qajettigi týyndap otyr.

Tórtinshisi ári mańyzdysy – zamanaýı medıa men tehnolo­gııa­lardyń áseri. Internet pen áleýmettik jelilerde agressıv­ti kontenttiń taralýy, vırtýaldy keńistiktegi qýdalaýlar men qysym kórsetý sııaqty jaǵdaılar balalardyń psıhologııalyq jaǵ­daıyna teris áser etedi. Ásirese áleýmettik jelilerde tanymal bolý úshin jastar zańsyz áreket­terge jıi baryp jatyr.

Keıingi ýaqytta ınternette keń tanylǵan «Slova pasana» sııaqty kontentter – jastardy teris jolǵa baǵyttaıtyn mysal­dardyń biri. Bul kontentterde agressııa jáne zańsyz áreketter romantıka retinde kórsetilip, jasóspirimderdiń sanasyn burmalaýǵa áser etedi. Mundaı materıaldar jastar arasynda quqyq buzýshylyqtyń jaǵymdy áreket retinde qabyldanýyna yqpal etedi. Bul oraıda máseleniń sheshimdi joly retinde medıa saýattylyq syndy daǵdyny damytý asa mańyzǵa ıe. Jastarǵa ǵalamtorda durys kontentti tań­daı bilýdi úıretý – býllıng pen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýdaǵy mańyzdy qadam.

Jastar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý úshin jan-jaqty, keshendi sharalar qajet. Otbasylyq tárbıeni kú­sheıtýden bastap, mektepterde psıhologııalyq qoldaýdy jaq­sartý, quqyq qorǵaý organdarynyń rólin arttyrý arqyly ǵana qoǵam­da quqyqtyq tártip ornata alamyz.

Urpaq tárbıesine jaýapker­shilikpen qarap, ulttyq jáne jal­py adamı qundylyqtardy boılaryna sińirý arqyly jas­tardy durys baǵytqa jeteleý – kemel keleshekke degen basty maqsat.

Nurbol TО́LEBAEV,

Bas redaktorlar klýbynyń vıse-prezıdenti