Áıgili ǵalym apamyzdy bala kúnimnen kórip óstim. Olaı bolatyn sebebi, Rabıǵa apaı áke-sheshemniń áriptesi ári syılas dosy retinde jaqyn aralasty. Mektepte oqyp júrgenimde apaıdy úıden jıi kóretinmin. Bul ýaqytta ákem (Músilim Bazarbaev) Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolatyn. Úıden ǵalymdar men qalamgerler esh arylmaıdy. Solardyń ortasynda jamaly jarqyrap Rabıǵa Syzdyq otyrady. Biz, ápkem ekeýmiz anamyzǵa kómektesip, qonaqtarǵa shaı tasımyz. Sondaǵy bala sanamyzda jattalyp qalǵan bir jaıt, Rabıǵa apaı óte ádemi bolatyn. Meıirim nury tógilgen jarqyn júzi kisini ózine magnıtteı tartyp turatyn. Ásirese bizdi, balalardy kórgende kórkem bir kúıge enedi. Kókirek kózimizge úńiledi. Sabaǵymyzdy, ne oqyp jatqanymyzdy suraıdy. Mundaı únsiz uǵynysýdy, súıispenshilik sezimin sózben aıtyp jetkizý áste múmkin emes-aý. Birde Rabıǵa apaı Jańa jyl merekesine oraı ınstıtýtta isteıtin adamdardyń balalaryna arnap is-shara ótkizdi. Anamnyń bizdi qar qyzyndaı kıindirip, óz qolymen aq kóılek tigip bergeni, akademııa ǵımaratynyń Shevchenko jaǵyndaǵy foıede shyrshany aınala bı bılep, óleń aıtyp júrgenimiz, Rabıǵa apaıdyń sonda ár balaǵa kitap syılaǵan sáti áli kúnge sanamda saırap tur. Keıin Máskeýden oqý bitirip kelip, Til bilimi ınstıtýtyna qyzmetke ornalasqanymda, apaıdy myqty ǵalym retinde tanı bastadym. Ǵalymnyń eńbekterin, ǵylymı shyǵarmashylyǵyn zerttep, taldaǵan birneshe maqalam jaryq kórdi.
Akademık R.Syzdyqtyń zamandastary apaıdyń eńbekqorlyǵy men adamgershiligi, parasattylyǵy men rýhanı tazalyǵy jóninde jıi aıtady. Belgili aqyndar, jazýshylar, ǵalymdar, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri apaı týraly ádemi óleńder, jaqsy dúnıeler jazdy. Kórnekti aqynymyz Qasym Amanjolovtyń 1946 jyly Rabıǵa Ǵalıqyzyna arnap óleń jazǵanyn bireý bilse, bireý bilmes.
«Tilińiz tátti, oıyńyz qandaı!
Tyńdadym, uqtym jan kúıińizdi.
Bolar em kúnde bir jasarǵandaı,
Kóp týsa qazaq dál sizdeı qyzdy!...» Ǵajap emes pe! Qasym aqynnyń jyryna arqaý bolǵan arýda arman bar ma, sirá? Zamanymyzdyń kórnekti ǵalym-fenomeniniń uzaq jáne jarqyn ómirin baqylaı otyryp, osy sózder onyń búkil ómiri men jumysynyń leıtmotıvi bolyp, tulǵanyń durys ári dál baǵalanǵanyna taǵy bir márte kóz jetkizedi.
Rabıǵa Ǵalıqyzynyń júrip ótken joldaryna úńilsek, onyń balalyq, jastyq shaqtary elimizdiń tarıhyndaǵy eń qıyn kezeńderge tuspa-tus keldi: ákesi sol kezdegi zııaly tulǵalar qatarynda repressııaǵa ushyrap, 1937 jyly «halyq jaýy» retinde atyldy. Bul oqıǵa týraly Rabıǵa apaı óziniń esteliginde bylaı dep jazady: «Jazda, bir kúni anamyz Roza ekeýmizdi qaladaǵy nanǵa jiberdi. Tús kezi bolatyn. Ekeýmiz nan alyp qoradan kire bersek, at arba shyǵyp kele jatyr eken. Aldynda kóshir otyr, artynda 3 adam, eki jaǵynda eki adam, ortasynda ákem otyr. Bizdi kórdi de basyn ızedi. Sóıtkenshe bolmaı, zýlatyp alyp ketti. Úıge kirsek, úıdiń ishi tas-talqan. Sandyq ashylyp, ishindegi kıim-keshektiń barlyǵy jerde jatyr. Azyn-aýlaq kitap-qaǵazdar da jerde jatyr, ydys-aıaqtar da jerde. Anamyz jylap, búk túsip otyr. Hamıt aǵam sup-sur bolyp úıdiń ortasynda tur. Ákelerińdi ustap alyp ketti», dedi. Sol sátten bastap úı sharýasyndaǵy barlyq qıyndyq anasynyń moınyna túsedi. Qýǵyn-súrginnen qasiret shekken otbasyndaǵy balalar erte eseıip, úlkender atqaratyn isterge býyny qatpaı jatyp aralasady. On alty jasynda Rabıǵa Ǵalıqyzy mektepte qazaq tili men ádebıetinen jáne basqa da muǵalim bolmaı bıologııa, zoologııa sııaqty pánderden sabaq beredi.
1945 jyly hakim Abaıdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan konferensııaǵa qatysýǵa Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan muǵalimder Almatyda bas qosty. Olardyń arasynda Rabıǵa Ǵalıqyzy da bar edi. Sol konferensııa týraly apaıdyń ózi búı deıdi: «Bir seksııada basqa oblystardan kelgenderden kim sóıleıtinin surady. Qarap otyrmaı, qol kóterdim. Bir esimde qalǵany, oqýlyqtarda ketetin emle qateleriniń bar ekenin aıttym. Sonda orta jastan asa bergen bir adam kelip: «Qaraǵym, qaıdan keldiń, jaqsy sóılediń, durys sóılediń», dedi. Sóıtsem, bul kisi akademık Ismet Keńesbaev eken. Kelesi bir úziliste ádemi bir «orys» keldi qasyma. Keldi de, tap-taza qazaqsha: «О́ziń bir pysyq qyz ekensiń, qaıdan keldiń?», dedi. Bul kisi – Máýlen Balaqaev eken». Jas, jigerli qyzdyń sóılegen sózi nazardan tys qalǵan joq. Sol kezdegi Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn basqarǵan professor Ahmedı Ysqaqov jalyndaǵan jannyń erekshe qabileti men tiliniń ótkirligin baıqap, ony birden fılologııa fakýltetiniń úshinshi kýrsyna shaqyrady.
60-jyldardan bastap Rabıǵa Ǵalıqyzy Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda jumys isteıdi. Ol qatysqan ǵylymı konferensııalardyń birine Muhtar Áýezovtiń ózi keledi. Konferensııaǵa qatysýshylardyń barlyǵyn tyńdaǵannan keıin M.Omarhanuly jas ǵalymdy sóz sóılegeni úshin maqtaıdy, onyń baıandamasynda kóterilgen problema lıngvıster men ádebıettanýshylar úshin mańyzdy ekenin atap ótip, talantyn joǵary baǵalaıdy. M.Áýezovtiń keńesi boıynsha R.Syzdyq Abaı shyǵarmashylyǵyn lıngvıstıkalyq turǵydan zertteı bastaıdy. Uly jazýshynyń ósıeti óz jemisin beredi. Respýblıkalyq ǵylymı jáne qoǵamdyq ortada joǵary baǵalanǵan «Abaı shyǵarmalarynyń tili», «Abaıdyń sóz órnegi», «Abaı óleńderiniń sıntaksıstik qurylysy» sııaqty kúrdeli eńbekter dúnıege keledi. Abaı óleńderi tiliniń sıntaksıstik erekshelikterine arnalǵan eńbeginde avtor: «Poezııalyq shyǵarmalardyń ózine tán zańdary bolady. Bul zańdar yrǵaq, uıqas, shýmaqtalý, ıntonasııalyq-melodııalyq qubylys tárizdi óleń belgilerine qaraı paıda bolady», deıdi. Poezııa tiliniń sıntaksıstik erekshelikterin tanyp-bilý úshin ol kúrdeli sıntaksıstik tutastyq, shýmaq kategorııalaryn, bir-birimen baılanysyn, ınversııa, yqshamdaý, tarmaq uǵymdaryn jan-jaqty taldap, Abaı óleńderiniń sıntaksıstik qurylysyn, kompozısııalyq quramy men ólshem túrlerin anyqtap sıpattaıdy.
Rabıǵa Syzdyqtyń «Sóz sazy» degen eńbegi 1995 jyly ekinshi ret basylyp shyqty (birinshi basylymy 1983 jyly jaryq kórdi). Kómekshi qural retindegi jumystyń negizgi maqsaty – sóıleý ústinde sózderdi durys dybystaý zańdylyqtaryn aıqyndap, muny qalyń jurtshylyqqa, ásirese jastarǵa úıretý. Ǵalymnyń aıtýynsha, «sóz sazy – sóıleý ústinde (aktisinde) sózderdiń durys aıtylyp, qulaqqa jaǵymdy estilýi. Al sózderdi durys aıtý degenimiz – tildiń tabıǵı dybys zańdylyqtaryn saqtaý», deıdi ǵalym. Avtor osy eńbekti «orfoepııalyq anyqtaǵysh» dep atasa da, munda teorııalyq tujyrymdar barshylyq jáne bul qazaq til biliminiń jańa baǵyty – ıntonologııa salasynyń negizgi máselelerimen úndesip, ony ári qaraı damytýǵa negizdeledi.
Tildiń jazbasha túri ár qyrynan jete zerttelip, soǵan baılanysty tıisti oqýlyqtar da jaryq kórgeni málim. Al aýyzeki sóıleý tilin alar bolsaq, sóıleý mádenıetiniń bilik-tanymyn keńeıtýge arnalǵan oqýlyqtar, oqý quraldary áli de jetkiliksiz. Adamdy durys mánerlep sóıletý úshin aýyzsha tildiń zańdylyqtaryn bilý shart. Al aýyzeki sóıleý tiliniń birden-bir kórsetkishi – ıntonasııa. Tutynýshylardyń qatynas quraly retindegi sýpersegmentti fonetıka týraly bilimin qalyń jurtshylyqqa tanystyrý negizgi máselelerdiń biri bolyp otyr. Sóıleýge úıretýde materıal retinde leksıkalyq jáne grammatıkalyq birlikter jete qoldanylsa, prosodıkalyq elementterge erekshe nazar aýdarylmaǵan. Sóıleý barysynda kórinis tabatyn prosodıkalyq tásilderdiń qyzmeti sóz aǵymynda júzege asýy aýyzeki sózdiń áýezdiliginde, áserliliginde kórinedi. R.Syzdyq óziniń eńbeginde: «sózdi dybystaý, ıaǵnı durys aıtý normalary barlyq sátte birdeı, eshbir buljymaıtyn nárse emes», deıdi. Avtordyń qundy tujyrymdamalary sóıleý ıntonasııasynyń qaǵıdalarymen sáıkes keledi. Bul tusta til úırenýshiniń sóıleý aktisin túsinýin dáleldeıtin prosodıkalyq tásilderdiń orny erekshe. Til úırenýshiniń sóıleı bilý qabiletin damytýda sýpersegmentti fonetıka zańdylyqtaryn meńgerýdiń mańyzy zor.
Ǵulama ǵalymnyń túrki jáne qazaq til bilimi salasyndaǵy birqatar baǵyttaǵy, eń aldymen, qazaq ádebı tili tarıhynyń máseleleri boıynsha zertteýleri – lıngvıstıka ǵylymynyń damýyna qosylǵan ólsheýsiz eńbek. Akademık R.Syzdyq eńbekterinde qazaq til biliminiń ártúrli salasy qamtylǵan. Kórnekti ǵalym-fılolog kóp jyl boıy jalpy túrkologııalyq zertteýlermen, qazaq ádebı tiliniń problemalarymen, sóıleý mádenıeti, qoldanbaly lıngvıstıka jáne basqa da máselelermen jan-jaqty, baıypty aınalysty.
1993 jyly «XV-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq ádebı tiliniń tarıhy» monografııasy qaıta basylyp, tolyqtyryldy. 60-jyldardan bastap tilshi ǵalym qazaq ádebı tiliniń qalyptasý, damý kezeńderin zerttedi. Ádebı tildiń mártebesin aıqyndaý qaǵıdasy týraly ǵalymnyń ózindik pikiri bar, soǵan sáıkes, XV-XVII ǵasyrlardaǵy aqyndar men jyraýlar shyǵarmalarynyń tili – qashanda ádebı tildiń úlgisi. Tarıhı eskertkishterdi jan-jaqty, keshendi túrde zerdeleýdiń negizinde zertteýshi ádebı tildiń normatıvtik negizderin biriktirý men damytý tek jazbasha túrde emes, aýyzsha túrde de júredi degen qorytyndyǵa keledi. Qazaq ádebı tiliniń damýy men tarıhy máseleleri ǵalymnyń túrkologııalyq zertteýlerimen tyǵyz baılanysty. Ortaǵasyrlyq «Jamıat-taýarıh» eskertkishi tiliniń leksıkalyq jáne grammatıkalyq erekshelikterine (XVI ǵasyr) taldaý jasaıdy. Túrki tilderiniń oǵyz jáne qypshaq elementterin salystyrý nátıjesinde zertteýshi jazba eskertkish qazaq halqynyń rýhanı mádenıetiniń tarıhı murasy ekenin dáleldeıdi. Ǵalymnyń Qoja Ahmet Iаsaýıdiń (HII ǵasyr) hıkmet tilindegi mátindik zertteýleri – ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyratyn úlken eńbek. Bul rette R.Syzdyqtyń shyǵarmashylyǵy problemalardy tereń zertteýimen jáne tildik derekterdiń keńdigimen erekshelenetinin aıta ketýimiz kerek.
Áıgili ǵalymnyń ǵylymı zertteýlerinde sóıleý mádenıetine qatysty teorııalyq jáne qoldanbaly máseleler mańyzdy oryn alady. Qazaq ádebı tiliniń teorııasy onyń áleýmettik fýnksııalary men normatıvti úderisteriniń damýy turǵysynan qarastyrylady. Ol óz eńbekterinde norma, kodıfıkasııa, sóıleý, t.b. sııaqty lıngvıstıkalyq uǵymdardy tereń taldap ashyp beredi. Tildik norma men onyń kodıfıkasııasynyń máseleleri, qazaq orfografııasy men pýnktýasııasynyń negizgi erejeleri, qazirgi qazaq tiliniń leksıkografııalyq baılyǵy, stılıstıka men sheshendik máseleleri kóptegen monografııada, anyqtamalyq kitapta, oqýlyqta, t.b. oqý quraldarynda kórinis taýyp anyqtalady.
Qazirgi ýaqytta qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýde R.Syzdyqtyń orfografııa, orfoepııa jónindegi eńbekteri erekshe ózekti bolyp sanalady. Ǵalym apamyz ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan búginge deıin óz qundylyǵyn joǵaltpaǵan qazaq tiliniń orfografııalyq erejeleri men anyqtamalyqtaryn jasady. Orfografııalyq anyqtama – qazaq emle erejelerine júginetin barsha qaýymnyń kúndelikti jazý barysynda paıdalanatyn eń basty qundy quraly.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, ǵalym apamyz kórnekti ǵalymdar, qazaq til iliminiń negizin salýshylar A.Baıtursynuly, H.Dosmuhameduly, Q.Jubanovtardyń eńbekterin nasıhattaýǵa eleýli úles qosty. Olardyń ómirine jáne eńbek jolyna arnalǵan monografııalar, kitaptar, broshıýralar men maqalalar jaryq kórdi.
Izgi nıeti men jan dúnıesiniń sulýlyǵyna qaraı ol kisiniń janyna jastar jaǵy kóbirek úıirilip turatyn. Ol qamqor, meıirimdi tálimger retinde jas áriptesterine tek ǵylymda ǵana emes, kúndelikti ómirdiń túrli belesinde kómek qolyn sozýdan tartynbady. Rabıǵa apaıdyń shákirtteri – ǵylym doktorlary men kandıdattary tanymal mamandarǵa aınaldy, ýnıversıtetterde jáne elimizdiń basqa da ǵylymı, memlekettik mekemelerinde jumys isteıdi.
Ǵalymnyń tereń danalyǵyna, eńbekke degen úlken qabiletine, keń dúnıetanymyna, sonymen qatar til biliminiń taǵdyryna degen azamattyq ustanymyna úlken de, kishi de tánti. Ǵıbratty tulǵa ǵylymǵa ǵana emes, sonymen qatar qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men rýhanııatyna da baǵa jetpes úles qosyp ketti. Osynshama eńbegi bar akademık R.Syzdyq ǵylymı, pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmeti úshin «Qurmet», «Parasat», «Barys» ordenderimen marapattaldy. Memlekettik syılyqtyń, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri atandy.
Endigi kezekte ǵulama ǵalymnyń ǵylymı-mádenı murasyn kóz qarashyǵyndaı saqtap, keshendi zertteý jumystaryn keshiktirmeı qolǵa alýymyz kerek. Onyń asqan kásibı sheberligi, rýhanı baılyǵy, jaýapkershiligi biz úshin zor mártebe desek, al ǵylymǵa keıin kelip qosylyp jatqan jastar úshin taǵylymy mol jaryq mektep.
Zeınep BAZARBAEVA,
UǴA akademıgi
