Passıonar tulǵa

Egjeı-tegjeıi sarqyla baıan­dalǵan osynaý dala ańyzy alǵash ret Ábish Kekilbaevtyń «Kúı» povesinde qaıta jańǵyryp, órkenıetke «máńgúrttik, máńgúrtızm» atty uǵymdyq arhetıpti alyp kelgen bolatyn.

Adam balasynyń tabıǵatyna, tulǵalyq bolmysyna jasalǵan jan­túrshigerlik jaýyzdyq jónindegi kóne ápsana osylaısha jahan deńgeıindegi rámizge aınalyp ketti.

Ábish Kekilbaıuly adamnyń aqyl-esine jasalǵan fızıologııalyq ­«otany» jalpy ulttyń tarıhı jadyna jasalǵan otamen teńdestirdi. О́z shyǵarmashylyǵynda onyń zardaptaryn halqymyzdyń basynan keshirgen basqa da qııametterimen tyǵyz baılanysta qarastyrdy.

Keıbir zertteýshilerdiń derekterine júginsek, «Kúı» povesiniń alǵashqy úzindileri Mańǵystaý oblystyq partııa komıtetiniń «Kommýnıstik eńbek» gazetinde 1967 jylǵy qarasha aıynyń 24, 26, 28-sandarynda jarııalanǵan. Al tolyǵyraq nusqasy «Juldyz» jýrnalynyń sol jylǵy 12-sanynda shyǵypty.

Shynynda, beıresmı oı-pikirdiń adymyn ashtyrtpaıtyn «jer betinde jumaq ornatqan» kommýnıstik ıdeo­logııa ústemdik qurǵan kezde adam balasynyń zorlyq-zombylyq kórip, aqyl-es, jadynan aıyrylýy jóninde shyǵarma jazý ońaı bolmaıtyn. Al ondaı týyndyny sol partııanyń tól basylymynda jarııalaý (meıli, jergilikti deńgeıde bolsyn) tipti múmkin emes sharýa edi.

Qalamger adamnyń aqyl-esine, ekzıstensıaldy tirshilik daǵdysyna jasalǵan osynaý qııamettiń – onyń jeke basynyń nemese áýleti, túp-tuqııanynyń taǵdyryna ǵana emes, jalpy Jaratylys zańdaryna jasalǵan qııanat ekenin baıandap berdi. Ulttyń tarıhı sanasyna shabylǵan balta ekenin jarııa etti. Halqynyń tól tamyrlarynan ajyrap, ártúrli jasandy ıdeologııanyń áserinen ekiudaı kún keshýiniń de sebepterin osyndaı rýhanı ota-qııanattardan izdedi.

Ábish Kekilbaıulynyń áıgili shyǵar­masyna arqaý bolǵan baıyrǵy ańyz-ápsana sóıtip, tutas zamannyń metaforasyna aınaldy.

Ulaǵatty ustazymyz akademık Zeınolla Qabdolov óz leksııalarynda aıtýshy edi: «Shynaıy sýretkerdiń shyǵarmashylyq laboratorııasyna mán bergen jón. Qalamgerdiń ómir súrgen ortasy, zamana bolmysy, túrli-túrli bolyp jatqan tarıhı, qoǵamdyq oqıǵa shyǵarmalarynda qandaı taqy­ryptar nemese obrazdar júıesin týdyrdy? Jazýshy qandaı kórkemdik quraldar arqyly sol qubylystarǵa óz baǵasyn berdi? Mine, sýretkerdiń daryn qudiretin, azamattyq pozısııasyn aıqyndaıtyn basty ádebı quraldar osy. Bizdiń «ádebıetti ardyń isi dep baǵalaýymyzdyń syry – osy» dep qorytyndylaýshy edi sózin aıtýly abyzymyz.

Osy oraıda «Kúı» povesi dúnıe­ge kelgen 60-70-jyldardaǵy qazaq qoǵa­mynda qalyptasqan keıbir úderisterge toqtalýdy jón kórdik.

Jalpy, «jylymyq» atalatyn sol kezeń qazaq rýhanııatynda aıtýly serpilis týǵyzdy. Stalındik totalıtarly júıeniń zardaptarynan endi es jıyp, silkine jandanǵan ult zııalylary tyń izdeniske bet burdy. Qalyptasqan qoǵamdyq-saıası, ıdeologııalyq fetısh­terge múldem qabyspaıtyn jańa obrazdar júıesin, taqyryptar órisin ashty. Adamnyń adamdyǵyn, ózine ǵana tán tulǵalyq qasıetterin jyrlap, onyń jeke taǵdyry men ultynyń biregeıligin sabaqtastyra qarastyrdy.

Ar aldyndaǵy, el men tarıh al­dyndaǵy azamattyq boryshyn adal atqaryp, qoǵam, bılik tarapynan múmkin bolatyn aıyptaý-kedergilerge qaramastan ózderiniń uly muratyn júzege asyrýǵa bel sheshe kiristi. Sol jyldary rýhanııatqa zor betburys ákelgen úrkerdeı qajyrly top Alash zııalylarynyń tarıhı mıssııasyna jańa tynys berip, kommýnıstik júıeniń qasań qaǵıdattaryn ishteı qaýsata bas­tady. Sóıtip, myzǵymastaı kóringen ıdeologııalyq «ańyzdardyń aqyryn» jaqyndata tústi. Ondaǵan jyl boıy ústem bolǵan ustanymdardyń tamyryna balta shapty. Qaptaǵan QarLAG, ALJIR-lerge súıengen, mıllıondaǵan adam taǵdyryn túrli «máńgúrttik» eksperımenttiń qurbanyna aınaldyryp, tulǵalyq, azamattyq qa­sıetterin joıýǵa baǵyttalǵan saıası doktrı­na­lardyń irgetasyn shaıqaltty. Ásirese ult taǵdyrynyń aqtańdaqtar kireýkelegen tarıhı tamyrlary men rýhanı muralarymyzdyń qalyń qabattaryn arshı bastady.

«Alpysynshyjyldyqtardyń» («shes­­­­tıdesıatnıkı») bedeldi ókilderiniń biri Býlat Okýdjava sol kezeń týra­ly: «Bol­shınstvo ız nas ne bylı revo­lıýsıo­neramı, ne sobıralıs kom­mýnıs­tıcheskıı rejım ýnıchtojat. Zadacha byla ochelovechıt» deýi beker bolmasa kerek.

Mine, osy tusta dúnıege kelgen «Kúı» povesi óziniń tarıhı shyǵarmashylyq mıssııasyn tolyq oryndady deýge negiz bar.

Al sol 60-70-jyldary dúnıege kelgen Ilııas Esenberlınniń «Qahar», «Almas qylysh» romandary, Muh­tar Maǵaýınniń «Qobyz saryny», «Aldaspan» jınaqtary, t.b. shyǵarmalar – rýhanııat kókjıeginde ólsheýsiz serpilis týǵyzdy. Bútin urpaqtyń ulttyq sana-sezimin, eń aldymen, ózine degen qurmet-qadirin qaıtaryp berdi. Qarǵa tamyrly qazaǵymyzdyń tól tarıhy, júrip ótken zamanalyq ómirbaıany bar ekeni aıshyq­tala tústi.

Ásirese baıyrǵy ulttyq poezııa­myzdyń asyl jaýharlaryn marjandaı tizip, barsha sán-saltanaty men asqaq rýhyn jarqyrata jandandyrǵan, qunarly tamyrlaryn bes ǵasyrǵa tereńdetken Muhtar Maǵaýınniń eńbekteri ǵasyrlyq úderisterdiń altyn arqaýyna aınaldy. Bir ǵajaby, jyraýlyq dástúrdiń bes ǵasyrlyq dińgekti ózekterin kórsetken Qaztýǵan, Asan qaıǵy, Dospambet, Shalkıiz, Jıembet, Marǵasqa, Aqtamberdi, Úmbeteı, Buqar, t.b jyraýlardyń poetıkalyq murasy – Maǵaýınniń redaksııasymen myńdaǵan tırajben qaıta basylyp shyqsa da, áli kúnge deıin shyraq alyp izdeseń de taptyrmaıtyn bıblıografııalyq sırek kitaptardyń qatarynda keledi.

Jalpy, osy kezeńde qazaq ádebıe­tiniń jańa býynyn quraǵan jas qalamgerlerdiń shyǵarmalarynda qalyptasqan resmı standartqa saı kelmeıtin keıipkerler galereıasy dúnıege keldi.

Adamnyń ishki óńirinde múlgip jatqan áldeqandaı beımálim kúsh­ter­diń bas kóterýin sýrettegen qalam­gerlerimizdiń biri – Tólen Ábdikov. Adam janynyń ekiudaı kúıin ol «Oń qol» áńgimesinde – «ishki tulǵanyń ekige jarylýy» dep ataǵan.

Áńgimedegi oń qol – adam bolmysynyń tereń ıirimindegi qaıshylyqtardyń kórinisi. Basty keıipker Alma beınesi – izgilik, meıirim sekildi qasıetterdi ózine qajetsiz dep tanyp, denesinen syǵyp tastaǵan qoǵamnyń ózin-ózi tunshyqtyrýy edi.

Al qaharmandaryn qoǵamdyq ilik-shatys qatynastardan bólek alyp, tabıǵı keńistikke «tastap», adamnyń adamdyǵyn, áleýet kúshin sol endikte «tekseretin» Oralhan Bókeev­tiń keıip­kerleri kóbinese jalǵyz, «qııa­lılaý», «kisikıikteý» bolyp minez­deldi. О́ıtkeni olar kúndelikti tirshilik aǵysynan shyǵyp qalǵan. Sol sebepti daǵdyly qoǵam sanasymen saralap, sonyń kózimen baǵalasaq, atalǵan keıipkerler kórer kózge «oǵashtaý», ózgesheleý keledi. Bókeev úshin tabıǵı stıhııa – adam balasynyń aldynda tóselgen tosqaýyl ǵana emes, eń aldymen, keıipker tulǵasynyń, onyń ómiriniń baıandylyǵyn synaıtyn «saıtan kópir» edi.

Shamamen osy tusta Nobel syı­lyǵynyń laýreaty Alber Kamıý adamnyń kúndelikti ómir aǵynynan «shyǵyp qalyp», tirshilik tininiń quramdas bóligi bolý bylaı tursyn, «óz­-ózinen alastap», óz bolmysynan ajyrap qalǵan qalpyn sýrettep, Batys órkenıetiniń tirelgen ekzıstensıaldy tyǵyryǵy týraly jazdy.

Osynaý jańǵyrý úrdisine 60-jyldary qosylǵan qazaq sýretshileriniń «jańa býyny» da belsendi kirigip, beıneleý ónerine jańa boıaý, obraz ben maǵyna alyp keldi.

«Salahaddın Aıtbaev, Maqym Qısamedınov, Shaımardan Sarıev, Toqbolat Toǵysbaev, Baqtııar Tabıev, Ábdirashıt Sydyhanov, Erkin Mergenov, Tólegen Dosmaǵambetov, Vagıf Rahmanov, Isataı Isabaev, Oralbek Nurjumaev, t.b. daryndy jas qazaq sýretshileri sosıalıstik realızm ádisine kereǵar ulttyq beıneleý óneriniń jańa baǵdarlamasyn jasady. Qalyptasqan kanondar men stılderdiń dáıeksizdigin aıqyndap berdi», dep jazady Klara Isabaeva zertteý maqalasynda.

Kıno ónerinde de ulttyq biregeı­ligimizdi serpiltken aıtýly týyndylar: Abdolla Qarsaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja», Sháken Aımanovtyń «Taqııaly perishte» jáne oń úderistiń altyntaǵy retindegi Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmderi dúnıege keldi.

Shyǵarmashylyq erkindik, aýqymdy kreatıvti izdenis aýa jaılaǵan osy tarıhı kontekste jasy 30-ǵa tolar-tolmas daryn ıesi Ábish Kekilbaıuly da jańa maǵyna izdep, tyń taqyrypqa qalam tartady. Rýhanı nár berer altyn ózek tamyrlardan ajyraý, ata-­baba salt-dástúrin mansuq etý – ulttyń óz qadir-qasıetin joǵaltýmen para-par ekenin jyrlaý onyń shyǵarmashylyq kredosyna aınalady. Osy maqsatta qalamger el arasynda taraǵan baıyrǵy ańyz-ápsanalardy jańǵyrtyp, jańa maǵynaǵa burady.

Sol izdenistiń nátıjesinde shyǵar­mashylyq ómirbaıanyndaǵy jaý­har týyn­dylary «Kúı», «Shyńyraý» poves­terin dúnıege ákeledi.

Sýretkerge ultynyń tarıhı sana-sezimi, biregeıliginiń arqaýy – onyń rýhanı murasymen: ańyz, ertegileri, ápsana jyrlarymen, kóshpeli ómir salty men qaıtalanbas mıfopoetıka­lyq dúnıetanymymen tyǵyz baıla­nysty edi.

Epos, dala ańyzdary, jyrlar men kúıler, nomadtyq ómir stıli, salt-dástúr, ata-babadan mıras bolǵan ata­kásip – ol úshin ulttyń passıonarlyq áleýetin tanytatyn qasıetti ózek bolatyn. Al ony osyndaı ýyzdy nárden ajyratý: tarıhı jady, aqyl-esten, ıakı genetıkalyq kodynan aıyrý – kele­shegine jasalǵan qııanpurys qylmyspen para-par edi. Sondaı-aq adam balasy­nyń qasıetti murasyna degen teris pıǵyl, qasań nıetiniń qalyptasýy – ulttyń ekiudaı kúı keship, qurdymǵa ketýiniń alǵysharty bolatyn.

«Shyńyraýdyń» basty keıipkeri Eńseptiń týǵaly kórgeni – qara jer qoınaýy, qudyqshy kásibi edi. Ata­­kásibine erteden den qoıǵan Eńsep ómir talqysyn, tirshilik rızyǵyn da sodan tapty. Búkil aımaq Eńsepti qadirlep, onyń qudyqshylyq ónerin qurmet tutady. Alaıda alǵashynda atakásibine rızyq tabýdyń kózi dep qaraǵan Eńseptiń boıynda bertin kele ekinshi kúsh, ekinshi Eńsep paıda bolady. Ekinshi Eńsep adamdarǵa jaqsylyq ákeler qarapaıym da sulý ónerinen ataq-dańq izdeı bastaıdy. Maqtanǵa, asyra silteý marapatqa den qoıa bas­taıdy. Eńsep jeńilisiniń basy osy ­– saýapty ónerinen jat dańq izdegen únniń oıanýy. Sol ún Eńsepke Horezmnen kóship kelgen Qalpaqty baqas qylady. Sol ún, Eńseptiń boıyndaǵy ekinshi «Men», ekinshi tulǵa ony túbektegi eń tereń qudyqty qazdyrýǵa úgitteıdi. Kóndiredi. Ata-babasynan mıras bop qalǵan shynaıy ónerdiń túzý de qasıetti jolynan taıdyrady.

«Ne de bolsa, ol búkil Ústirttiń ús­tin­degi eń tereń, eń mol shyńyraý bo­lyp ataǵy jaıyldy. Biraq «Eńsep qaz­ǵan emes, «Eńsep ólgen» atanyp ketti» dep bitiredi shyǵarmasyn jazýshy.

Osylaısha, Ábish Kekilbaıuly sonaý toqyraý zamanynyń bel ortasynda júrip-aq, adamnyń óz tulǵasyn, qaıta­lanbas bolmys-tabıǵatyn joǵaltýy, sóıtip, tirshilik alańynan qurdym ketýi – onyń atakásip, ana saltyna degen nıeti­niń buzylýynan basta­latynyn jyrlaıdy. Qarapaıym ańyzben sony syr qylyp aıtady. Ult tabıǵatynyń da dar aıyryla jyrtylyp, qalbalań kúıde shyńyraýǵa qulaıtynynyń da sebebin sol buzylǵan nıet-pıǵyldan, qasıetti tamyrlardy mansuq etýden izdeıdi.

Álqıssa, Ábish aǵanyń shyǵarma­laryndaǵy qaısybir taqyryptardy bóle-jara táptishteýimizdiń sebebine toqtalsaq.

Aldymen aıtarymyz, Ábekeńniń qunarly shyǵarmashylyq murasynda óz kezeńiniń ıntellektýaldyq óresi tanyp bile almaǵan maǵynalar qazynasy mol. Sol qazyna áli kúnge deıin tıisti baǵasyn ala almaı keledi. Ásirese onyń zamanalar aýysqan shaqta – dana sýret­kerlik qarymymen, kemeńgerlik qaı­­ratymen ózgeristerdiń basy-qasynda bolyp, oń úderistiń negizin qalaǵan tulǵalyq qasıetteri tolyq ashylmaı keledi. Bul – búgingi urpaqtyń enshi­sindegi paryz bolsa kerek.

Taǵy bir aıta ketetin másele – Ábish Kekilbaıulynyń kemel tulǵasynyń altyn arqaýy – onyń sýretkerlik bolmysy. Sýretkerlik tynys-tirshiligi. Ǵalamdyq aýqymdaǵy oıshyldyq órisi. Ultyna degen tereń súıispenshiliginiń de, eline degen perzenttik adal qyz­metiniń de, memleketimizdiń damýyna jumsaǵan qajyr-qaıratynyń da qozǵaýshy kúshi, basty motıvatory – osy rýhanı negizder. Baqaı esepterden ada, naýqandyq zańdylyqtardan tys, qyzmet babyndaǵy baqtalastyq kıkiljińnen bıik, adamzattyq muratpen sýsyndalǵan, pendáýı tirlikten taza saf áýlıelik.

Zamana osy deńgeıdegi tulǵalarǵa zárý. О́ıtkeni zaman men tulǵa arasyn­daǵy rýhanı básekelestik qashan da damýǵa jeteleıdi.

Sondyqtan Ábish Kekilbaıulynyń ádebı murasynyń búgingi zaman úrdisine yqpaly qaı deńgeıde, jahandyq órke­nıetke qosqan úlesi qandaı degen saýal­darǵa jaýap izdegen lázim.

Osy oraıda alǵash «Kúı» povesinde dúnıege kelgen máńgúrtızm ıdeıasynyń ýaqyt óte kele órkenıet deńgeıindegi arhetıp-uǵymǵa aınalǵany – kóldeneń daý týdyrmaıtyn shyndyq.

Ondaǵan jyldan keıin Shyńǵys Aıtmatov «Borandy beket» romanynda ol uǵymdy ózine tán qalamgerlik qýatymen, brýtaldy sýretkerlik qula­shymen damyta otyryp, shyn mánindegi ǵa­lamdyq konsept-sımvolǵa ulastyrdy. Baýyrlas eki sýretkerdiń (Kekilbaıuly-Aıtmatov) shyǵarmashylyq tandemi baıyrǵy dala ańyzyn jańasha túletip, jahandyq metaforaǵa aınaldyrdy.

О́rkenıet negizinen osylaı alǵa basady. Onyń damý barysynda tulǵalardy bir-birimen salǵylastyryp, qaısysy buryn aıtty, qaısysy keıin aıtty dep birinshiligin tańdap jatýdan góri, bastapqy ıdeıanyń adamzat ıgiligine qanshalyqty aýqymdy qyzmet etkenin saralaý mańyzdy.

Parallelderge keletin bolsaq. Jara­tylystaný oı júıesinde kvanttyq teorııa­nyń qalyptasyp, órkendeýine Nıls Bor-Maks Plank -Albert Eınsh­teınderdiń ár jyldardaǵy birin-biri tolyqtyryp, damytyp, alǵa súıregen izdenis­teri negiz bolǵany belgili. Al gýmanıtarlyq saladaǵy deńgeıi sol tektes máńgúrtızm konsepsııasynyń negizin qalaǵan Ábish Kekilbaıuly men Shyńǵys Aıtmatovtyń tandemi ekeni – daýsyz aqıqat.

Búginde máńgúrtızm qubylysy túrli transformasııany bastan keshirip, jahandyq tirshiliktiń jańa dramalyq paraqtaryn ashýda.

Bir jaǵynan, bastapqy arhetıp qubylystyń dánek-vırýstary álemde tamyrlana jaıylyp, túrli radıkaldaný úderisiniń sebep–saldaryna aınalyp otyr.

Ekinshi jaǵynan, jańǵyrǵan doktrınalar óz qataryna tarıhı jady kómeskilengen, rýhanı órisi «tamyrsyz» taıǵanaq, tulǵalyq tabıǵaty jutań, radıkaldy ıdeologııalarmen otalanyp, «jappaı biryńǵaılanǵan» zamanaýı máńgúrtterdiń qalyń jasaqtaryn tartyp otyr.

Nátıjesinde, álem arenasy bitispes qaqty­ǵystar men daǵdarystardyń alańyna aınalyp jatyr. О́z murat­tarynyń aýanymen ózge ulttar men ulystardyń damýyna tózbeý­shi­lik; aımaqtyq, jahandyq geo­saıası arazdastyq; dinaralyq, kon­fes­sııa­aralyq ymyrasyz qantógis; adamzattyń mádenı murasyna degen vandalızm; qalyptasqan ekojúıege, Tabıǵat-Anaǵa jasalyp jatqan ozbyrlyq – búgingi qordalanǵan álemdik problemalardyń bir shoǵyry ǵana. Túptep kelgende, bul qubylystardyń adam balasynyń kúndelikti ómir súrý saltyna aınalyp bara jatqany alańdatady.

Mine, osy tusta órkenıettiń ba­ǵytyn jańa sapaǵa kóteretin Ábish Kekilbaıuly sekildi passıonarlyq tulǵa­lardyń qajettiligi seziledi. Iá, sabyrǵa jón silteıtin, zamananyń turlaýsyz zańdylyǵynyń irgesin shaı­qaltyp, adamzattyń nıet-pıǵylyn izgilikke buratyn, qatelik pen adasýdyń syryn ashyp, órkenıettiń kemeldený bulaqtarynyń tyń maǵyna-kózderin ashatyn passıonarǵa zárýlik týyp otyr.

Ábish aǵa murasynyń syrlary da osy endikterde jatsa kerek.

Ermek Amanshaev,

jazýshy-dramatýrg