Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Teń dıalogke jol ashady
Ulttyq quryltaı memleketimizdegi shetin ıdeologııalyq máselelerdi talqylaıtyn birden-bir minberge aınaldy. Baıaǵy túrki babalarymyzdan bastalyp, Qazaq handyǵy dáýirinde saltanat quryp, alashordashylar zamanynda da jalǵasqan eldik máselelerdi sheshetin ulttyq tanymdaǵy resmı jıynnyń jańǵyrýy ejelgi qazaq memlekettiliginiń evolıýsııalyq jolda damyp kele jatqanyn kórsetedi.
Bılik tranzıtinen keıin elimizde saıası reformalar júrgizilip, sanamyzǵa «Ádiletti Qazaqstan» atty uǵym ene bastady. Ulttyq tanymymyzdaǵy quryltaı uǵymynyń óshpeı, saqtalyp qalýy – buqara men bılik arasyndaǵy teń dıalogtiń baıaǵydan bolǵanynyń naqty aıǵaǵy. Qazirgi saıasatyń basty baǵyty da qoǵamdaǵy túrli qarym-qatynastardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Osy oraıda «Túrli áleýmettik toptar men bılik arasyndaǵy teń dıalog qurýǵa jol ashatyn «Ulttyq quryltaı» atty altyn kópirdiń mán-mańyzyn qoǵamǵa jete túsindire alyp otyrmyz ba?» degen saýal ózdiginen týyndaıdy.
Bul saýaldyń jaýabyn Atyraýda ótken III quryltaıǵa arnaıy qonaq retinde qatysqanymda taptym. Keıingi otyz jyldyqta ulttyq ıdeologııamyzǵa qatysty túrli syndardyń bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Eski Qazaqstan «ekonomıkalyq damýdy basty nazarda ustamaq bolyp», ıdeologııalyq máselelerdi kóleńkede qaldyrdy. Munyń saldary ekonomıkalyq hám rýhanı turǵyda da turalaýymyzǵa ákep soqty. Ýaqyttyń ózi eki salanyń tizginin teń ustamaı, alǵa qadam basýdyń múmkin emes ekenin aıqyndap berdi.
Ideologııa degen – zańmen, Konstıtýsııamen bekitiletin qundylyq emes. Mysaly, keńestik dáýirdiń ıdeologııasy bir partııalyq júıege negizdeldi. Osylaısha, keńestik tájirıbe de totalıtarlyq júıeniń irgetasyn qalap, ártúrli saıası kózqarastyń damýyna, alýan túrli pikirlerdiń ósip-jetilýine kedergi keltirdi. Keńestiń aıaqqa tusaý salǵan ıdeologııasynyń sońy alyp ımperııany ydyratyp tyndy.
Bul eki mysal, birinshiden, bizdegi ıdeologııanyń júlgesi buqara men bılik arasyndaǵy teń dıalogke negiz salýy keregin kórsetti. Ekinshiden, qoǵamdaǵy alýan pikirlerdi bir arnaǵa toǵystyrý máselesi kún tártibinde turǵanyn ańǵartty. Úshinshiden, azamattyq qoǵamdy damytý úshin olardyń únin jalpy jurtshylyqqa estirtýge teń múmkindik beretin ortaq minberdiń qajettigi baıqaldy. Ol minberdiń mindetin Ulttyq quryltaıdyń atqarýy tarıhı turǵyda ádiletti bolary anyq ańǵaryldy.
Azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna berilgen múmkindik
Bireýler aıtyp júrgendeı bizge táýelsizdikti eshkim qoldan bere salǵan joq. Qazaq halqy saıası ult retindegi azattyǵyn alý jolynda talaı kúresti bastan keshti. Táýelsizdik óz aıaǵymen keldi deý arqyly alǵash otarlyqtyń qamyty moınymyzǵa ilingen kúnnen bastap 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine deıingi bostandyq alý jolyndaǵy qanshama kúresti umyt qaldyrarymyz anyq.
Memlekettiń tútini túzý ushýy úshin de elimizdegi azamattyq qoǵamnyń saltanat qurýyna múddelimiz. Máselen, damyǵan elderde memlekettik hám ulttyq ıdeologııany azamattyq qoǵam ınstıtýttary jasap beredi. Iаǵnı ıdeologııalyq ónimdi óndirýmen, taratýmen, memlekettiń saıası baǵytyn aıqyndaýmen qoǵamdyq uıymdar aınalysady. Bizde munyń ınstıtýsıonaldyq jáne quqyqtyq negizi áli kúnge deıin júıelene qoımaǵandyqtan, ulttyq ıdeologııany joqtaýshylardyń syn-pikirlerin de negizsiz deı almaımyz.
Osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, qoǵamdaǵy túrli pikirlerdi bir arnaǵa toǵystyryp, usynystardy jınaıtyn, talqylaıtyn platforma qajet edi. Qazir Ulttyq quryltaı sol platformanyń basty minberine aınalyp otyr. Máselen, Atyraýda ótken quryltaıdyń otyrysynda Prezıdentke júzden asa usynym kelip tústi. Memleket basshysy sol usynystardy qarap, tıisti organdarǵa tikeleı tapsyrma berip otyrdy. Tipti Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda da sol usynystardyń keıbiri memlekettik saıasattyń basym baǵyttary retinde kórsetilýi qoǵam úniniń bılikke jetý mehanızminiń iske qosylǵanyn kórsetti. Demek, Ulttyq quryltaıdy elimizdegi azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna berilgen múmkindik retinde de qarastyrýǵa bolady degen sóz.
Áleýmettik kesel hám quqyqtyq mádenıet
Ulttyq quryltaı memlekettik ıdeologııanyń irgetasyn qalaı bastaǵanyn aıttyq. Ol ıdeologııanyń sar jelip ketýine qoǵamdaǵy áleýmettik keselder kedergi keltiretini – aıdan anyq dúnıe. Bul oraıda sıfrlyq qoǵammen ere kelgen keselderge de keńirek toqtalý qajet sııaqty. Sebebi qazaq «elemegen butaq kóz shyǵarady» deıdi. Bizde ıdeologııalyq turǵyda qaýpi joǵary iri qylmystarmen kúresýdi mańyzdy dep sanaıtyn qate túsinik bar. Sol sebepti de kózge kórine qoımaıtyn usaq quqyq buzýshylarǵa tipti nazar aýdarmaımyz.
Ulttyq quryltaıdyń ıdeıalyq turǵyda osy qatelikti túzeýi qoǵamdyq sanaǵa úlken serpilis ákeldi. Bul elimizdegi quqyqtyq mádenıettiń órken jaıýyna jasalǵan alǵashqy qadam boldy. Máselen, Memleket basshysy áleýmettik keselge aınalǵan toǵyz túrli quqyq buzýshylyqqa (turmystyq zorlyq-zombylyq, sıntetıkalyq esirtki, lýdomanııa, qyz alyp qashý, veıp, nasybaı, vandalızm, ysyrapshyldyq t.b.) arnaıy toqtaldy.
Eger osy toǵyz áleýmettik keseldi aýyzdyqtaı alsaq, tórt túrli quqyqtyq mádenıetti ornyqtyrar edik. Olar – zorlyqqa qarsy mádenıet, qoǵamdyq orynda ózin ustaý mádenıeti, ekologııalyq mádenıet, adal eńbek mádenıeti. Bul tórt mádenıettiń memlekettik ıdeologııany qalyptastyrýdaǵy mán-mańyzyn tarqatyp aıta berýge bolady. Máselen, bir ǵana derekti alǵa tartaıyq. Elimizde qumar oıynǵa shyrmalyp, lýdomanııa dertinen aıyǵa almaı júrgen 470 myńdaı azamat bar eken.
Prezıdent bul keseldiń jappaı taralýyna eldegi adal eńbek mádenıetiniń durys dáriptelmeýi basty sebep bolǵanyn aıtty. Bir kúnde, bir mezette baıyp shyǵa kelýge degen qumarlyqtyń saldarymen kúresý úshin onyń ornyn qoǵamdaǵy eńbek adamyna degen qurmet basýǵa tıis. Baı bolýdyń basty joly tabandy eńbek pen mańdaı ter arqyly keletinin sanaǵa sińirmeı qumar oıynǵa degen qulshynysty joıa almaımyz. Demek, áleýmettik keseldiń ornyn jańa qundylyq basýy kerek. Eger bizdiń ıdeologııa sol jarty mıllıonǵa jýyq azamattyń problemasyn aınalyp ótse, ol ıdeıanyń bolashaǵyna da kúmánmen qaraýǵa týra keler edi.
Senimdi nyǵaıta túspek
Ulttyq ıdeologııa buqara men bıliktiń bir-birine degen senimin nyǵaıtýdy basty nazarda ustaýǵa tıis. Sondyqtan da Prezıdent Ulttyq quryltaıdy halyqtyń bılikke, bıliktiń halyqqa degen senimin kúsheıtetin minberge aınaldyrýdy maqsat etip otyr.
Qazirgi tańda jurttyń bılikke degen, memlekettik organdarǵa degen senim máselesi eń ózekti taqyryp sanalady. Batys ǵalymdary biz aıtyp otyrǵan senim jaıyn eki topqa bólip qarastyrady. Birinshisi – vertıkaldy senim. Bul jalpy halyq pen bılik arasyndaǵy senim máselesin tikeleı sıpattaıtyn sala. Ekinshisi – gorızontaldy senim. Bul bólim buqara men áleýmettik toptarynyń ózara bir-birine degen senimin nyǵaıtýdy kózdeýge tıis. Iаǵnı senimniń bul túri elimizde turyp jatqan qazaq ulty men basqa etnos ókilderin bir ıdeıaǵa jumyldyryp, ultaralyq qaqtyǵystardyń bolmaýyn qadaǵalaıtyn sıpatqa ıe bolýy kerek. О́kinishtisi sol, bizde ózge etnostardy bylaı qoıyp, jergilikti halyq pen qandas aǵaıyn arasyndaǵy senim máselesinde de qaıshylyq bar ekenin kórip otyrmyz. Iаǵnı Quryltaı osyndaı máselelerdi sheshýdiń órkenıetti joldaryn usynýǵa tıis.
Ulttyq quryltaıdyń aldynda birinshi kezekte vertıkaldy senimdi ǵana emes, gorızontaldy senimdi de qalyptastyrý mindeti tur. Bir sózben aıtqanda, bizde ótken quryltaılar qoǵam ishindegi túrli toptar men tulǵaaralyq qarym-qatynastardy rettemeı, jalpyǵa ortaq qundylyqtardy basshylyqqa almaı, memlekette quqyqtyq tártiptiń saltanat quryp turýy qıynǵa soǵatynyn dáleldep berdi. Quryltaı bolashaqta da óz jumysyn ári qaraı sátti jalǵastyra beretinin baıqaımyz.
Respýblıka kúni merekesi qarsańynda Ulttyq quryltaı ıdeologııamyzdy túzýden bólek, birtutas memleket retindegi rýhymyzdy tiktep, aýmaqtyq tutastyǵymyzdy saqtaýǵa, elimizdegi barlyq etnostyń mádenıeti, tili, dástúrlerin damytyp, ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtýǵa jol ashatyn jıynǵa aınalǵanyn da súıinshileýge bolatyn sekildi.
Qazybek DÁÝITÁLI,
zańger
