Jıhankez

Almaty oblysy Jam­byl aýdany Qar­­ǵaly aýylynyń tý­masy, búginde álemge jı­han­kezdigimen aty máshhúr Is­lamjan Ábdiqadirovtiń boıynan osy qasıettiń barlyǵy baı­qalady. Álemniń túkpir-túk­pirine jasaǵan túrli jıhan­gerlik sapary qıly oqıǵalarǵa toly. Barǵan elinde pilmen de, túıemen de, rıhshamen de se­ıildep, ýly jylandarmen arbasyp, uzyndyǵy 7-8 metrlik anakondalarmen arpalysyp, arys­tan, jolbarystyń da «tilin tabady». Tipti maımyldardyń mazaǵyna ushyrap, múıiztumsyqtardyń qaterinen zorǵa aman qalyp, qoltyraýynnyń shamyna tıip, keriktiń uzyn moınyn, saý­saqtaryn jazsa neshe qarys shy­ǵatynyn ólshegen hıkaıasyn aıtqanda tań-tamasha bolasyń.

Islamjannyń ákesi Ábdiqadir aýmaly-tókpeli 1920 jyldary birneshe elde saparda bolyp, sonda kórgen-baqqanyn ul­dary Imınjan, Ismaıyljan, Islamjandarǵa aıtyp, zerdesine quıǵan eken. О́zi Buharada dinı medresede oqyp, úzdik támamdapty. Zamannyń tepkisin kórip, qý­dalaýǵa ushyrasa da taısalmaı, óziniń kindik qany tamǵan Qar­ǵa­lysyna kelip, Sát bolys saldyrǵan meshitte ımamdyq qyz­met atqarady. Jyr alyby Jambyl da osy meshitke jıi keledi eken. О́ıtkeni Jambyl aýdanyndaǵy jalǵyz meshit osy ǵana. Jyraýdyń Ábdiqadirge degen kóńili óte jaqsy bolǵan. О́z aǵaıynyndaı kórip jaqyn tartqan. «Din – apıyn» zamanynda joǵary oryndarǵa aıtyp júrip ımamdy aman alyp qalǵan Jákeń dúnıe salarynyń aldynda: «Meniń janazamdy Ábdiqadir shyǵarsyn!» dep ósıet etipti. Jambyl aqynnyń janazasyn oqyǵan Ábdiqadir ımamnyń sońynan «din – apıyn»  degen shideri qalmaıdy. Basy taǵy daýǵa iligip, meshitten qýylady. Aýyr da azapty kúnderdi ótkere júrip, «Qarǵaly shuǵa» kombınatyna qatardaǵy jumysshy bolyp ornalasady.

Ákeniń taǵdyry, san qyspaqty kórgen ǵumyry Islamjanǵa ómirdi basqasha baǵalaýǵa úıretti. Mektepten keıin qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsedi. Jas maman áke jolymen Qarǵalydaǵy shuǵa kombınatyna zańger bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Bul jerde talaı kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdiń zańdyq turǵydan sheshilýine muryndyq bolady. Aıtalyq, 90-jyldary kombınat esebinen jumysshylarǵa, qyzmetkerlerge jeke turǵyn úı salyp berýge yqpal etedi. Bul zań ózge oblystarda keń etek jaıǵanyn qujattar arqyly dáleldeıdi. Sóıtip, kóptegen ju­mysshylar men qyzmetkerler jeke úı salyp alady. Úkimet tarapynan tekserýge kelgender eshqandaı kiltıpan tappaıdy.

Keńes odaǵy taraǵan soń asfalt-beton zaýytyna aýysyp, Germanııadan jańa jabdyqtar ákep berýge muryndyq bolyp, ujymnyń alǵysyna bólenedi. Birneshe jyl Germanııanyń kompanııasynda da qyzmet etip, qazaq-nemis baılanysynyń uıytqysy bolady. Dúnıejúzine saıahattaǵan jıhankezdi búginde týrızm salasynyń elimizde kenjelep turǵany qatty alańdatady. О́ıtkeni biraz eldi kórip keldi. Keıbir elderdiń tek týrızmnen túsken tabyspen kún kóretinin de oı tarazysynda saralady. «Bizde týrısterge kórsetetin kórkem jerler jetip artylady. Bir anyq nárse – týrızm tanabyna nár barmaı týsyrap jatyr. Memleket basshysy osy salany synǵa da alǵan edi.

– Ekonomıkanyń mańyzdy salasy sanalatyn týrızm ázirge tıimdi bolmaı tur. Sońǵy tórt jylda el ekonomıkasynda týrızm salasy 3,7 paıyzdan 3,2 paıyzǵa azaıyp ketti. Bul álem­degi ortasha kórsetkishten úsh ese tómen. Kýrorttyq aımaqtaǵy oryn sany tómendep ketken. Alakól demalys aımaǵy men Almaty taý klasteri kósh sońynda keledi. Alakóldegi qonaqúıler men týrıstik bazalar sany 24-ke, al Almatyda 16-ǵa qysqarǵan. Ne isteý kerek? Jıhankez saıa­hatshy retinde elimizde kózge uryp turǵan kemshilikterdi jipke tizip bereıin. Eń áýeli, osy salany týrızm jónindegi halyqaralyq qaǵıdattardy jetik biletin maman basqarýy qajet. Ekinshi, kólik ınfraqurylymyn jaqsartý qajet: poıyzdar ishi jazda qapyryq, qysta úskirik, kondısıoner durys istemeıdi, tazalyq ta kóńil kónshitpeıdi, vagondary eski, halyqaralyq standartqa saı emes. Úshinshiden, avtomobıl joldary týrısterdi mezi etedi. Jolda dárethana joq. Bar bolǵannyń ózinde kirý qıyn, ishi las, tazalanbaıdy. Máselen, «Astana – Almaty» baǵytyndaǵy jol 2021 jyldan beri sozylyp, áli biter túri joq. Tórtinshiden, týrıster kóp baratyn Býrabaı, Túrkistan, Almaty, Astanada qonaqúıler men tamaq baǵasy aspandap tur. Muny qatardaǵy qarapaıym jandardyń qaltasy kótermeıdi. Men barǵan elimniń qymbat qonaqúıine túspeı, qarapaıym ǵana, halqy kóp orna­lasqan, bazary kóp, jaı halyq­pen emen-jarqyn sóılese alatyn jerlerdi tańdaımyn. Olar saǵan kóp qyzyqty jaılar men derekterdi bir-birimen jarysa otyryp aıtyp beredi. Qalaǵan jerińe aparýǵa daıyn turady. Kóp jurt bile bermeıtin eski eskert­kishterdi de eske salýdy umyt­paıdy», deıdi Islamjan Ábdiqadiruly.

Týrızm jóninde saıahatshynyń aıtary taýsylmaıdy. О́zi týyp-ósken Qarǵalydaǵy burynǵy shuǵa kombınatynyń ornyna, «kóp túkirse – kól» dep uıym­dasyp, týrıstik baza salýdy ar­man­daıdy. Qarǵalynyń sulý tabıǵaty, asqaqtaǵan taýlardyń tekshesindegi Kishisaz, Úlkensaz jaılaýlary atpen seıil qurýǵa óte qolaıly. Taýdyń arǵy betinde qyrǵyz aǵaıyndardyń tumsa tabıǵaty da kózdiń jaýyn alardaı qyzyqtyrady.

Islamjannyń Almatydaǵy úıiniń barlyq bólmeleri shetel­den ákelgen syılyqtarǵa toly. Kireberisiniń ózin bir mýzeı deýge bolady. Ár eldiń óner týyndy­lary jaıly jazylǵan eńbek­teri jeterlik. Olar jaıynda jazylǵan beıne kitaptaryn jurt ınternetten qyzyǵa oqıdy. Tileý­lestik tanytyp, jyly pikirin aıtyp, demep otyrady.

Tursynbek EShENQULOV,

jýrnalıst

Almaty oblysy,

Jambyl aýdany