Á.Qasteev atyndaǵy Memlekettik óner mýzeıinde ashylǵan Qazaqstannyń belgili músinshisi Shoqan Tóleshtiń «Aspan» dep ataǵan jeke kórmesi jahandyq deńgeıde oılaýdyń mysaly. Sýretshiniń álemi aspan sekildi sheksiz, ólsheýsiz. Onyń týyndylary kórermenin túsinistikke bastaıdy, mahabbat pen súıipenshilikke baýraıdy. Keıde osy ǵasyrdaǵy álemdik aýyr synaqtardyń zardabyn týdyratyn barlyq ómirlik qaqtyǵystarǵa asqan sezimtaldyqpen jaýap beredi. «Bul bizge ortaq álem, bizdiń ómirimiz, bizge túsken synaq» degen ıdeıany alǵa tartady.
Shyǵarmashylyq jolyn kórkem músin týyndylarymen bastaǵan Sh.Tóleshtiń bul kórmesinde grafıka men keskindemedegi jańa ıdeıalary men tyń kózqarasy kórinis tapqan. Shyǵarmalarda maqsatty túrde keıbir oqıǵalar dramalyq shıeleniste sýretteledi. Avtor synı kózqarasty ustanyp, óziniń jaryǵy mol dúnıetanymymen ómir qubylystarynyń jaǵymdy jaqtaryn kórsetýge umtylady. Modernıstik saryny basym kórmede músinshiniń 90-nan asa músin, grafıkalyq jáne keskindemelik týyndylary usynylǵan.
Kórme kýratory, «Qazaqstannyń beıneleý óneri» bóliminiń jetekshisi Gúlnur Jubanova «Aspandaǵy» ańsardyń syryn kópshilikke baıandaıdy:
– Onyń qoladan, mármárdan, aǵash pen shynydan jasaǵan kompozısııalarynyń mazmunyna túbegeıli ózgerister jasalǵan. Shyǵarmalar jarqyn metafora, grotesk, kópqyrlylyq pen beıneniń sımvoldyq tereńdigine ıe. Shoqan Tóleshtiń músindik týyndylary kúrdeli plastıkalyq formany bildiredi. Olar ózderiniń dálelsizdigimen, lırıkalyq ótkirligimen jáne plastıkalyq órneginiń mánerimen qyzyqtyrady. Músinshini adam men ol ómir súrgen ortadaǵy fılosofııalyq ishki jaı-kúı, ótken men bolashaq álem arasyndaǵy ártúrli qaqtyǵystar, qarama-qaıshylyq taqyryby tolǵandyrady. Avtor óziniń shymyr oıyn sheber qoldarymen sýretke aınaldyrady. Sýretshi Tóleshtiń shyǵarmashylyǵyndaǵy basty dúnıe – ıdeıa. Ideıadan ol «oılastyrylǵan» tujyrymdar jasaıdy: óz jumysynda qola men qalaıyny dánekerleýsiz ádispen biriktirip, erekshe músin týdyrady. Al «Manon», «Ana men bala», «Aıly tún», «Jalǵyzdyq» týyndylaryna nazar aýdarsaq, Shoqan Tóleshtiń ınterpretasııasyndaǵy eń qarapaıym jáne tanys nárseniń ózi sımvolǵa deıin kóterilip, kúndelikti qarapaıym máninen ajyrap, taza ónerde jalǵasady. Ekspozısııada kóshpelilerdiń ejelgi tarıhyna arnalǵan, epıkalyq jáne mánerli beınelerimen erekshelenetin «Saq jaýyngeri», «Ǵun Atılla», «Tomırıs» sııaqty týyndylary bar.
Kýratordyń aıtýynsha, Sh.Tólesh qondyrǵyly plastıkadan bólek, monýmentaldy saıabaq músini salasynda da sátti jumys isteıdi. Ol – Qazaqstannyń ár aımaǵynda ornatylǵan birqatar eskertkishter men kompozısııalardyń avtory. Shyǵarmashylyǵynyń jańa asýynda músinshi óz kúshin kórermendermen qarym-qatynas jasaýdyń jańa tásilderin izdep, ıgerýge baǵyttaıdy. Otbasy men áıel taqyrybynda oryndalǵan grafıka men keskindeme tilindegi týyndylary kórermendi jan tynyshtyǵyna bólemeı qoımaıdy. Onyń beıneleýinde, áıel – tabıǵatynan otbasynyń qamqorshysy, er azamattyń mýzasy. Jalpy, úıdegi ǵana emes, qoǵamdaǵy atmosfera da áıel qaýymynyń hal-ahýalyna tikeleı baılanysty. Áıel – óziniń otbasy úshin de, qoǵam úshin de súıispenshilik pen yntalandarýdyń qaınar bulaǵy, árqashan qoldaýshy.
Shoqan Tóleshtiń shyǵarmashylyǵy álemniń kóptegen elderinde tanymal. Shveısarııa, Lıhtenshteın knıazdyǵynda, Londonda, Egıpette, Máskeýde ótken kórmelerge qatysqan. Shoqan Tólesh Máskeýdiń «Art-Sentr» uıymymen qoıan-qoltyq jumys istep, tanymal mádenıet qaıratkeri Z.Seretelı jetekshilik etetin Reseıdiń Kórkemsýret akademııasynyń jobalaryna da iz salǵan.
ALMATY
