2009-2010 jyldary «Astana» jýrnalynda qyzmet istedim, redaksııadan úsh jýrnal shyǵatyn, qazaq tilinde jáne eki qosymshasy oryssha. Úsh jýrnalǵa qatar atsalystym. Bas redaktory Maqsat Táj-Murat áýeli Gerold Belgerden, keıinirek Anatolıı Kımnen suhbat al dep tapsyrma berdi. Men tek ádebıet týraly, qos jazýshynyń óz shyǵarmashylyǵyna qarap ıntellektýaldy suhbat jasadym. Bul –meniń súıikti janrym. Almatyǵa issaparmen Geraǵańdy izdep bardym, áýeli telefonmen kelisip aldyq. Ol kisi meni oqyp júretinin aıtyp, birden rızashylyǵyn bildirdi. Alǵashynda Qarlyǵash Isına qurbymdy úıine ertip apardym. Dastarqanǵa qazy qoıdy, shaı berdi. Keıinnen jazýshynyń úıine birneshe márte soqtym. Jazýshynyń qudaı qosqan jubaıy Raısa Zakırovna ekeýi árqashan qonaqjaılyqpen, jyly shyraımen qarsy alatyn. Raısa Zakırovna Geraǵańa bek laıyq, dúnıege kózqarastary uqsas adamdar bolyp shyqqany qýantty. Keıde jazýshylardyń áıelderi ádebıetten, ónerden alshaq bolady, rýhy qabyspaıdy. Bul eki jan – bir-birin ábden taýyp qosylǵan ǵazız adamdar.
Mende Geraǵańnyń 8 kitaby bar. Sonyń altaýyn ózi bergen. Ár kitabyna derlik baýyrmaldyqpen, sonsha jaqyn tartyp, avtograf jazyp berdi. Árbir qoltańbasynda Geraǵańnyń meıirban júregi, jan jylýy, adamdy bıik baǵalaıtyn tektiligi tur.
Gerold Belger – XX ǵasyrda qazaq elinde bolyp ótken alasapyrandar men ózgerister týdyrǵan, taǵdyr aıdap, Eýrazııanyń keń dalasyn jaılaǵan kóshpeli jurttyń asyl tuıaǵy qazaq halqynyń súıikti uly bolý mańdaıyna jazylǵan shynshyl jazýshy. Shyǵarmashylyǵynda deportasııalanǵan nemis halqynyń taǵdyry, nemis rýhynyń bıiktigi, adam taǵdyrlary tereń sýrettelgen. Áýlettik romandar jazǵan jazýshy. Kitaptarynda avtobıografııalyq sıpat bar, óz beınesi, aıaýly ata-anasy men týystary bar. Qazaqtyń tektiligi bar, qazaqtyń baýyrmal, adamsúıgish halyq ekeni anyq sýrettelgen.
Gerold Karlovıch asa uqypty, sergek adam bolatyn. «Rezıýme» atty orys tilinde shyqqan bıoblıografııalyq esep kitabynda («Ǵylym» baspasy, 2009) ózine qatysty, shyǵarmashylyǵyn túgendeıtin 395 ataý kórsetilgen eken.
О́z basym «Razlad» atty romanyn egjeı-tegjeı taldap jazdym. «Ákem týraly áńgimeler» povesin de taldadym. Suhbat bergende marjandaı qylyp, saýaldaryma jaýaptaryn óz qolymen jazyp bergen qoljazbasy mende muqııat saqtaýly. Relıkvııa dep sanaımyn. Kompıýterdi Geraǵań qalamady, bireýler syıǵa bergen eken, basýǵa zaýqy soqpaǵanyn aıtty. Máshińkesi bar.
Gerold Karlovıch Belgerdiń shyǵarmashylyǵy týraly eki úlken esse jazdym, biri – ıntellektýaldy ıntervıý túrindegi esse, biri – klassıkalyq esse janrynda. Mine: 1) «Mne dorog nyneshnıı moı den…». Intervıý s Geroldom Belgerom. Jýrnal «Astana plıýs», №6. 2009. Bul suhbat «Májnún júrek» atty kitabyma endi (2013); 2) «Gerold Belger. Tek pen jad», esse. «Qazaq ádebıeti», №46. 31.10.2014. Bul eńbegim «Sóz hıkmet», atty kitabyma kirdi, («Dáýir» baspasy, 2016).
Gerold Belger shyǵarmashylyǵyna men áli talaı oralamyn.
Bul kisiniń stıli taza realıstik stıl, kórgenin, túıgenin jazdy, ómirden alynǵan shynaıy obrazdar jasady. Kitaptarynan sol dáýirdiń sýretin anyq kóre alasyz. Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan Edil boıy nemisteriniń ómiri beınelengen. Ol ýaqytta FRG-da qazaq jerinde nemis dıasporasy bar ekenin bilmegen de bolar.
Jaǵynýdy, múláıimsýdi, máımóńkeni bul jazýshy jek kóretini bilinip qalatyn. Mundaı adamdar ótken ǵasyrda týyp, bul ǵasyrǵa jumbaq qubylys bolyp qalatyn sııaqty. О́tirikti maldanbaıtyny jazýynan sezilip turady. Týǵan nemis halqyn sondaı súıetin qazaq patrıoty boldy bul kisi. Qazaqqa tán minezderi de anyq bilinetin. Olaı bolǵany da shynshyl jaratylysynan ekeni daýsyz.
Qazaqsha sóılegende ánsheıin til bilý emes, tildiń súıegine deıin, ýyzynan jaryp ósken qany qazaq, jany qazaq tereńdikpen túısinetin. Nebir qazaqy eski sózderdi tógip-tógip jibergende qaıran qaldyrady. Dúnıetanymy asa bıik adam. Eýropa, orys, qazaq mádenıetin tel emgen.
Ol betiń bar, júziń bar demeı, jaltaqtamaı sóıleıtin syıly azamat, qoǵam qaıratkeri bolatyn. Sonyń bári shyǵarmashylyǵynda kórinis tapty. Gerold Karlovıchtiń óz ákesi Karl Belger «Dom skıtalsa» atty romanynda, basqa týyndylarynda bar, anasy Anna Davydovna, aǵaıyndary jazýshynyń súıip jazǵan keıipkerlerine aınaldy. Bul adamdar adal eńbekpen ómir keshken. Sol tańba barlyq is-áreketinen, dúnıetanymynan tanylady.
Qazaq ádebıetiniń ardaqty aqsaqaly Gerold Belger maǵan aq batasyn berip ketti. Men úshin ol kisiniń ár sózi qymbat. Keıde telefon arqyly pikirin aıtatyn. «Kókenaı men Qalqaman» atty áńgimem «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan soń (22.11.2011 kúni) sóılestik. «Áńgimeń óte kórkem deńgeıde. Oqylýy aýyr, óte tyǵyz. Men astyn syzyp, eki kún oqydym. Basqa bireý bolsa oqymas edim. Etnografııa, tarıh, arhaızasııa, eski sózder kóp. Meniń nemis basyma qabyldaý qıyn tustary boldy. Áńgimeń úlgi bolarlyq. Biraq qazirgi qazaq túsinbeıdi», dedi Gerold Karlovıch. Ol kisiniń: «Sen týraly pikirimdi suhbattarymda sala beremin ǵoı», degendegi daýys yrǵaǵy áli qulaǵymda turǵan sııaqty.
Nemis tiline 4 áńgimem aýdaryldy. Úsheýi jaryq kórdi. Eki jınaqqa endi. Almatynyń Gete ınstıtýtynyń jobasymen, stıpendııasymen 2017 jyldyń jazynda bir aı Berlınde bolyp keldim. Bul týraly «Berlın kúndeligi» atty esse «Aq jelken» jýrnalynyń 2018 jylǵy №4 sanynda jaryq kórdi. Geraǵań tiri bolǵanda buǵan qatty qýanar edi dep oılaımyn.
Gerold Belger qazaq ádebıeti úshin taý qoparǵandaı ter tókken adam. Memlekettik marapattary barshylyq. Qazaq prozasynyń tomdaryn taý kótergen Tolaǵaıdaı arqalap alyp, kóz maıyn taýysyp, túpnusqadan aýdarǵany qandaı ǵanıbet. Aýdarma janrynda mol sharýa tyndyrdy, bir adamnyń ómirindegi altyn ýaqytyn qazaq ádebıetine rııasyz qıdy. Qazaq ádebıetin orys tilinde jaryqqa shyǵarýda Geraǵańnyń orny bólek, aýdarmanyń búkil júgin arqalaǵan jankeshti jazýshy jalǵyz ózi bir ınstıtýt atqara almaıtyn ıntellektýaldy aýyr eńbekpen aınalysty.
Adaldyqtyń ónegesin, tektilikti Gerold Belgerdiń ómir súrgen daǵdysynan, kisilik asyl jaratylysynan kórýge bolady. Bylaıǵy jurttyń ol kisini shyndap jaqsy kóretini ras. О́te adal, asqan bilimdi, zııaly, eńbekqor, shynshyl bolý, ekijúzdilikti, aıarlyqty mensinbeý – ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin asa bıik qasıetter.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy
