Eldigimniń ór tulǵasy – Elbasy

Prezıdent saılaýy qarsańynda oılanbaıtyn, tolǵanbaıtyn adam joq. Aqyl-oıyńnyń qııa shyńyna kóterilip búkil eldiń, keń-baıtaq jerdiń ol sheti men bul shetin sholyp shyqqanda qazirgi aıtar oıymyzdyń qıyn da qasterli, qat-qabat qoınaýlary kóp ekenin baıqap, toqtap qalýǵa týra keldi. Onyń syry mynandaı edi: talaı uly adamdar jaıynda jazyp júrmiz. Olardyń árqaısysynyń ózi shyqqan bıiginen ómir jolyna sholý jasaısyń da, kedergisiz, súısine otyryp oqyrman aldynda syr tolǵaısyń. Al bul jolǵy bizdiń oı tereńimen tolqyp otyrǵanymyz jaı ǵana uly adam emes, elimen, halqymen, jerimen taǵdyry tutasyp ketken, ómir joly kúrdeli de qat-qabat, tereńi men bıigi ońaılyqpen aldyra qoımaıtyn astarly syrǵa toly jan. Ol – bostandyq alǵan elimizdiń baqytty bolashaǵyna halqyn qaıyspaı bastap bara jatqan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Nurekeń týraly bir aýyz sóz aıtsaq búkil halqymyzdyń búgingi taǵdyry túgel qozǵalady. О́tken tarıhymyz ben bolashaǵymyz oıǵa oralady. Qazaqstan sııaqty kólemi jaǵynan alyp eldiń qaı qyryn aıtarsyń. Jurtymyzdyń álem arenasyndaǵy turaqtanyp kele jatqan beınesi, bolmys-bitimi sóz bolsa osynsha kúrdeli eldiń san-salaly taqyrybynyń qaısysyn qamtyrsyń. Jer sharyndaǵy halyqtar ishinde enshisine osynshalyqty ulan-baıtaq jer tıgen jáne sol jerdiń asty-ústi birdeı baılyqqa tunǵan, ony ıgerý problemasy jan-jaqty qıyndyqqa aınalyp otyrǵan el taǵdyry basqa elder arasynda óte sırek bolar. Sonysymen de qolǵa alyp otyrǵan taqyryptyń bizdi kóp oılandyryp, kóp tolǵandyratyn jóni bar. Bir máseleniń basyn ashyp aldyq. Ol aıqyndyq – Qazaqstan Respýblıkasynyń hal-jaıyn aıtar bolsaq, Elbasynyń Prezıdent saılaýyna deıingi ómirin aıtqanymyz bolady. Al Nurekeń jaıynda oı tolǵasaq – jas memleketimizdiń taǵdyry jaıynda tebirengenimiz bolmaq. О́ıtkeni, bul eki uǵym tutasyp ketken bir uly tulǵa ispetti. Biz Nurekeńniń tulǵaly azamat bolyp qalyptasý dáýiri KSRO tutas turǵan kezde ótkenin bilemiz. Qazir ol dáýirdi tolyq áńgime etpesek te, KOKP Ortalyq Komıtetiniń «baýyrlas respýblıkalardy» qalt qylmaı baǵyp otyrǵan tusta-aq Nurekeń tastúlek qyransha jetilip óz eliniń, óz jeriniń, óz jurtynyń tizginin qolyna alyp, halqynyń bolashaǵyn barlaı bastaǵan edi. Sol kezdegi Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń sezinde sóılegen sózimen de jurtty ózine jalt qaratyp, qoǵamda erekshe qımyl jasaıtyn ardager azamat ekenin tanytqanyn baıqaǵanbyz. «Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» degendeı, jurtshylyq sol dáýirde-aq óziniń bolashaq kóshbasshysyn dál baıqap, týra tanypty. KSRO-nyń jalǵandyqtan jaratylǵan irgetasy qıraǵan kezde burynǵy aldamshy qýyrshaq memle­­keti­mizdi sol baǵynyshtylyqtan bostandyqqa alyp shyǵyp, naǵyz táýelsiz respýblıka jasady. Aldymyzdan tirelgen taýdaı nebir qıyndyqtardyń bárin eńserip, el kóshin únemi ilgeri jyljytýda. Árıne, jańa memlekettiń damý joly ońaıǵa túspeıtini belgili. Onyń ústine bizdiń qalap alǵan jolymyz – qoǵam damýyndaǵy jańa formasııa. Ol – búkil álemdi baýrap alǵan «naryqtyq ekonomıka» dep atalatyn jańa qoǵamdyq qatynas. Árıne, álemdi jaýlap alǵan qoǵamdyq qubylystan shet qalatyn birde-bir el bolmaıtyny belgili. Sondyqtan da, jańa baǵytta damý jolyna túsken elimizdiń sonydan jol salýǵa tap kelgen qıyndyqtardy eńserý arqyly ótip jatyr. Nurekeń sol qoǵam jańalyǵyn qaıtsem jeńildetem degen arpalysta. Osy tusta bir basyn ashyp alatyn pikir talasy bar. Qyzmet dárejesi ár deńgeıdegi azamattardyń kópshiligi «kapıtalızmge qaıtyp keldik» dep júr. Al, shyndyqtyń bultartpaıtyn lınzasymen anyqtap baıqasaq, biz qabyldap alǵan qoǵamdyq qatynasta sosıalızm de, kapıtalızm de joq. Sosıalızmniń joqtyǵy aıdan anyq belgili. Al kapıtalızmge keler bolsaq, shetelderdegi burynǵy tanymal kapıtalısterdiń búgingi urpaǵyn sol baıaǵy kúıinde kezdestirý qıyn. О́ıtkeni, ol zamanynda Savva Morozov bolsa zaýyt, fabrıkalaryn quryp tastaǵan, olar munyń aralasýynsyz-aq ónimderin shyǵaryp jatyr. Aqshasy munyń qaltasyna quıylyp jatyr. Savva bolsa Maksım Gorkıımen áńgime-dúken qurady, sulý áıeldermen saıahat jasaıdy. Tipti, dosynyń ótinishimen bolshevıkterge de aqsha berip qoıady, ıaǵnı ne isteımin dese de sheksiz baılyqtyń ıesi ekeni aıdan anyq. Búgingi biz aıtyp otyrǵan naryqtyq ekonomıka sol alpaýyttar urpaǵynyń birazyn baılyq arenasynan ysyryp shyǵardy. О́ıtkeni, jańa baılyq ıeleri pysyqtyǵymen, alymdylyǵymen, aıla-tásilimen, bilim-parasatymen, shıraq qımylymen tómennen ósip shyqqan jańa pıǵyldaǵy adamdar. Bul arada erteden kele jatqan adamzat qoǵamdarynyń bárine ortaq moral, adamgershilik qasıetter saqtala bermeıdi. Oǵan kerisinshe, óz moraldary, ózderine tán ıdeologııalyq ólshemderi bar. Biz ol ólshemdi áli aqylmen ıgerip, sanamyzben saralap boıymyzǵa darytyp úlgere almaı jatyrmyz. Sondyqtan da, qazirgi ústimizge kelip ornap jatqan jańa formasııanyń qoǵamdyq qatynasy jaıly jurtshylyq ár deńgeıde, árkim óziniń aqyl-kóle­mi jetkenshe ár saqqa júgirtken kelispeýshilik qalyptaryn aıtyp pikir dodasyna túsip jatady. Ýaqyt ótken saıyn, zamana ilgeri jyljyǵan saıyn jańa qoǵamdyq qatynas daýryqpadan bastyǵyp, irgesin bekite beretini belgili. Tek oǵan shydamsyz jurt álgindeı alyp-qashty sózben álektenip júr. Tipti, buǵan Nurekeńdi kinálaıtyn áljik oppozısıo­nerler de bar. Árıne, olar sonydan jol salǵan eldiń utysyn ádil tarazyǵa salmaı, biryńǵaı kóleńke jaǵyn sóz etip daýryǵady. Jáne sol qıynnan qutylar aıqyn joldy ózderi de nusqaı almaıdy. Biryńǵaı baıý jolyna túsken jandar birdi eki etýdi bultartpas zańdylyq etip alýy shart. Sol jolda kózjumbaılyqqa enip ketip jemqorlyqqa belsenetinder de bar. Sondyqtan da Nurekeń ondaı adal joldan burylǵandarmen aıaýsyz kúres ashty. Orynsyz baǵa kórsetip, tutyný­­shy­lardyń nesibesinen artyq asap qalý­shylar da joq emes, ondaılarǵa qarsy kúresetin antımonopolııa salasy quryl­ǵan. Osy tárizdes bir jaǵynan, eldi damytý, ekinshi jaǵynan, ishki qaıshy­lyqpen kúres jáne sol jolda ádildik týyn berik ustaý úshin Nurekeń sııaqty qajyrly, qaısar, halqynyń qamy úshin qıyndyqtyń talaıyna bel sheship kirise alar tarlan tulǵalar ǵana kerek. Biz joǵaryda burynǵy kapıtalıstik qoǵamnyń alpaýyttary men búgingi naryqtyq ekonomıka dáýiriniń baılyq ıelerin ajyrata taný máselesin bastaǵan edik. Burynǵy kapıtal ıeleriniń qoǵam­daǵy orny jetkilikti aıtyldy. Olar – óz baılyǵynyń shektelýdi bilmeıtin ıegerleri. Al qazirgi baılyq ıeleri kóbine shoǵyrlanǵan monopolııa ıeleri. Olar konsern, korporasııa, fırma, taǵy basqa ataýlarmen birigedi. Árıne, ortalarynda tizgin ustaǵan basshylar (kóbine saılap qoıǵan) bar. Biraq solar bir-birine sene bermeıdi. О́ıtkeni, bir jerde, bir uıymda otyryp-aq bir-birine astyrtyn áreket jasap, qaqpan qurady. Bireýi jasyryn áreketpen aksııalardy jıyp alady da búgingi baılyq basynda otyrǵandy erteń-aq ornynan taıdyryp jiberedi. Olardyń arasyndaǵy básekelestik aıaýsyz. Sondyqtan da naryq baılyǵynyń ıeleri burynǵy kapıtalısterdeı jaıbaraqat júre almaıdy. Bulardyń jumysy eki baǵytta damıdy. Bireýi ashyq, aıqyn, jarııaly túrde kúndelikti atqarylatyn is. Ekinshisi – astyrtyn, jasyryn, sybyrmen, paramen júrgiziletin qupııa jumys. Kúndelikti is-áreketteri osyndaı bolǵandyqtan olar negizgi jumysynda ártúrli, árqıly adamdarmen aıtysa, tartysa otyryp is atqarsa, túnde ózgelerden ońashalanyp sol jumystaryna taldaý jasaıdy. Qaı jerden uttym, qaı jerden utyldym degen suraqtardy taldaıdy. Sol ujymda júrgen jansyzdaryn bir-birlep alyp aksııalar ornynda ma, sybyr estilmeı me – sony surap, anyqtaıdy. Ol jansyzdar bir-birin bilmeıdi. Iаǵnı, janyn julyp jegen osyndaı baılyq ıelerimen baıaǵy kapıtalısterdi múldem salystyrýǵa bolmaıdy. Bul qoǵamnyń kúrdeliligi de sonda. Al solar jasap jatqan qoǵamdaǵy kórinisterge qarap tursań – buryn adam balasynyń qoly jetpegen jańalyqtar. Tipti ózge taldaýdy bylaı qoıalyq, kóshedegi kele jatqan jandardyń ústi-basyna qarańyz. Áli damý deńgeıinde ǵanamyz degen bizdiń eldiń kóshesin aıtyp otyrmyz. Qandaı qonymdy kıim­der, birinen-biri asyra sán túzegen jastar kózdiń jaýyn alady. Azyq-túlikti qarańyz – buryn biz kórmegen ǵajaıyp jemister Jer sharynyń túkpir-túkpirinen kelip jatyr. Úılerge kirip kórińiz – eýrojóndeýden ótken han saraıyna bergisiz úı jıhazdarynyń saltanaty aldyńyzdan jaınap shyǵady. Aıta berseń jańalyq kóp-aq. Jumyssyz, kedeıler de bar ǵoı degen sóz bolar. Árıne, áli qalyptasyp, ekshelenip bolmaǵan qoǵamda bári de bolady. Sonyń bári qalpyna kelý úshin ýaqyt qajet. Nurekeńniń qabyrǵasyna batatyny da osy jaǵy ekenin onyń sóılegen sózderinen estip júrmiz. Endi osy qoǵamdaǵy naryqtyq qatynas qalaı dúnıege keldi degen saýal týýy múmkin. Biz tarıhtan boljap bilgen qoǵamdyq formasııalardyń ózgerýiniń bári de qantógis arqyly iske asqandary belgili. Bizdiń memleketimizdiń qaqpasyn ashyp kirgen jańa qoǵamdyq qatynas beıbit jolmen keldi. Ony dinge senetin jurt Allanyń bizge jasaǵan raqymy dep tanıdy. Al, shyn mánisinde, bul formasııa – HH ǵasyrda eki ret álemdi dúr silkindirgen dúnıejúzilik soǵystyń jemisi edi. Planetamyzdyń arǵy betinde bolǵan keıingi serpilis pen Eýropadaǵy soǵystan keıingi serpilis adamzatty osy qoǵamdyq qatynasqa ákep túsirdi. Budan shet qalatyn el joq. Tipti, sosıalızmge talaqsha jabysyp jatqan Qytaı, Soltústik Koreıa, Vetnam, Kýba sııaqty elderde de ishteı túlep, ósip kele jatqan naryqtyq ekonomıka sosıalızmniń qaldyqtaryn jar qabaǵyna yǵystyryp bara jatyr. Bul qoǵamdyq qatynastyń adaqtap kózge túser bir ereksheligi – áreketsiz adamǵa aıaýshylyǵy joq, talpynbasań ústińnen taptap ótedi. Jańa qoǵamdyq qatynas buryn adamzat jaılaǵan memleketter basynan ótkizbegen jańa formasııa ekenin dáleldegen osy tusta taıǵa tańba basqandaı etip aıtatyn – buryn da aıtylyp júrgen – taǵy da qaıtalap aıtatyn qoǵamdyq ǵylymnyń teorııasy bar. Ol – tarıhtyń dóńgelegi keri aınalmaıdy, tek qana alǵa jyljıdy – degen buljymas qaǵıda. Sondyqtan da naryqtyq qatynastan úrikpegen jón. Árıne, bulaısha damýdyń bir úmiti demokratııanyń saltanat qurýy dep bilemiz. Ázirge ár elde, ár jerde, ár deńgeıde damyp jatqan naryqtyq qatynastyń qalpy tanylady. Bizdiń elimizde Nursultan Ábishulynyń jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, jantalasa izdenip, talpynyp, ózgelerden kórgenin óz aqylynyń ólshemine salyp baıqaý arqyly birshama retke kelip qalǵan jańa qoǵamdyq qatynastyń qarqyndy betalysyn kórgende táýbe deýge bolady. Biz joǵaryda aıtqan zamananyń zor qubylysy qazaq halqyna ońaıǵa tımeıtini belgili edi. Bizdiń halyqtyq minez-qulqymyz myńdaǵan jyldar boıǵy kóshpeliler órkenıetiniń keń jaılaýdaǵy jaıbaraqat kúıinen týyp jatsa, árıne, jańa mentalıtetti tez meńgerip kete qoıý ońaı is emes ekeni aıqyn. Sony kórgen Elbasy da halqynyń qamyn oılap qabyrǵasy qaıysady. Nurekeńniń boıyna bitken qasıet­teriniń ishinde ótkirligi, soǵan oraı tez sheshim qabyldaǵysh shıraqtyǵy, oı talasy tusynda jalt eter tegeýrindi aqyl-parasaty bizdi únemi qýantyp, rıza etip otyrady. Sondyqtan da biz oǵan qaltqysyz senemiz. Sol arqyly halqymyzdyń úlken bolashaǵyna da senimimiz mol. Búgingi álemdik deńgeıde memleket­aralyq qatynastar elimizdiń bolashaǵyn belgileıtin bir faktor bolsa, bul tusta da Elbasy ózge memleketterdegi turǵylastarynyń ishinde erekshe daralanyp turady. Qaı jerdegi jıyndarda bolmasyn ony qurmettep, qoshemettep rızalyqpen suhbattasyp jatqan memleket qaıratkerlerin kórip rıza bolyp otyramyz. Búgingi Nursultan Ábishulynyń Prezıdent saılaýy kezinde oıymyzda júrgen kóp tolǵanystyń shetin qozǵap syr shertsek, aıtpaǵymyz osyndaı edi. Halqymyzdyń tarıhyndaǵy Tuńǵysh Prezıdentti, eldi baqytty bolashaqqa bastap bara jatqan Elbasymyzdy ózi­niń birinshiligin, týǵan halqy úshin uly­lyq dárejesin máńgige qaldyratyn ­ary­sy­­myz dep bilemiz. Sondyqtan da saılaý kezinde halqymyz óziniń súıikti Elbasyna ­daýys berdi. Nurǵoja ORAZ, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ASTANA.