El birligin aıqyndaǵan meshit

Onyń ashylý saltanatyna — Qazaqstan mu­syl­mandary di­nı­ basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly, «Qahar­man­dar» res­pýb­lıkalyq qorynyń prezıdenti Sabyr Qasymov, Qazaq­stannyń qurmetti sýdıasy, zańger Beket Turǵaraev, UǴA akademıgi Dıhan Qamza­bekuly, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, alashtaný­shy Tursyn Jurtbaı, álıhan­tanýshy, RhD Sultan Han Aqqul­uly, fılolog ǵalymdar, Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıhshy-ǵalym Jomart Jeńisuly, alashtanýshylar Saǵymbaı Juma­ǵu­lov, Qaıyrbek Kemeńger, Soltústik Qazaqstan oblystyq ishki saıa­sat basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Kemel Ospanov, aq­sa­qaldar, qoǵam bel­sendileri, jýrnalıster jáne t.b. tany­mal azamattar qatysty.

2021 jyly Astanada Alash qaıratkerlerine arnap eskertkish ashylǵanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Alash — hal­qy­myz úshin qasıetti uǵym. О́tken ǵasyrdyń basynda ultymyzdyń bas kóterer azamattary Alash ıdeıasynyń tóńiregine birikti. Olar eliniń azattyǵy men órkendeýi jolynda qyzmet etti. Halyqtyń rýhyn oıatyp, sanasyna silkinis ákeldi. Jerimizdiń tutastyǵy­nyń saqtalýyna yqpal etti. Tól ádebıetimiz ben mádenıeti­mizdi buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóterdi. О́rkenıetti zııalylyqtyń negizin qalady. Alash arystary zamannyń syn-qaterine qaramaı, Qazaq eliniń memleketshil­­dik ıdeıa­syn jańǵyrtty», degen edi. Myna rýhanııat ordasy – Prezıdenttiń sol sózderin jań­ǵyrtyp, Alash kósemi Álıhan Bókeıhan men ult zııalylary rýhyna baǵyshtalyp salynǵan meshit. Sondyqtan da onyń ashylýyna elimizdiń ataqty alashtanýshy azamattary qatysty. Bul shaǵyn aýdan kezinde «Benzostroı» atalyp, turǵyndarmen qatar qala­nyń janar-jaǵarmaı qoımalary ornalasqan óndiristi aýmaq bolatyn. Táýelsizdiktiń keıingi jyldarynda ol jańǵy­ryp, jańa úıler túsip, sáýletti qurylystar boı kóterip, aty da «Berekege» ózgergen edi.

Belgili ǵalym, álıhantaný­shy Sultan Han Aqqululynyń zertteýinshe, 1916 jylǵy «Iıýn jarlyǵymen» maıdannyń qara jumysyna alynǵan qazaqtyń 19 ben 31 jastaǵy jigitteriniń taǵdyryna jany ashyp, Álıhan ózi bastap, Peterbýrg, Máskeý, Qazan qalalarynda oqyp júr­gen qazaq jastaryn da bul iske shaqyryp, til bilmeıtin qan­das­­­tarymyzdyń arasyna baryp, tilmásh rólin atqarýdy, tama­ǵy men kıimderiniń, jatyn oryn­­darynyń durys bolýyn qa­da­­ǵa­laýdy, aýyrǵandarynyń em­­de­lýin uıymdastyrýdy tapsyrady.

Qalyń el, qazaq dalasy Álıhan­­nyń maıdanǵa barǵan jas­tardy qorǵaǵan erligin joǵary baǵa­lady. «Qazaq» gazetinde Qar­qa­raly óńiri jigitteriniń atynan Aznabaı Sábekuly degen azamat Álıhannyń isine alǵysyn aıta otyryp, «oqyǵan jas qazaqtarǵa uran shaqyryp, jumysqa alynǵan baýyrlaryna bas-kóz bolýǵa basshy bolǵan Álıhan myrzanyń atyna bir belgi qaldyrýǵa jár­dem jıyp, bir senimdi kisiniń qolyna tapsyryp jatyrmyz», dep jazady. Osyndaı oılar elimizdiń barlyq túkpirinde aıtylyp, sol kezdegi ult zııalylary Máshhúr Júsip, Árip aqyn, Kókbaı, Sultanmahmut, Maǵjan, Qoshke, Smaǵul, t.b. qoldap, ún qosady. Bári de Álıhannyń atyna bir meshit nemese mektep, medrese salýdy, onyń atynan bir stıpendııa taǵaıyndaýdy qoldaıdy. Shákárim Álıhannyń erligine eskertkish ornatýdy «ar qaryzy» dep ataǵan. Alaıda sol kezdegi aýmaly-tókpeli zaman buǵan mursat bermegen. Al Prezıdent Q.Toqaev Álıhan­nyń qaıratkerligi týraly: «HH ǵasyrdyń basynda Álıhan bas­taǵan qazaq zııalylary ult­tyq múdde jolynda aıanbaı eń­bek etip, memleketshildiktiń ozyq úlgisin kórsetti», dep jazǵan edi.

Álıhannyń atyn ardaqtaýǵa elimiz tek Táýelsizdik alǵan jyldarda ǵana qol jetkizdi. Qazir eli­mizdiń barlyq qalasynda der­­­lik onyń atynda aýdan, kóshe, oqý oryndary, eskert­kish­, alańdar bar. Alash ardaq­ty­la­rynyń báriniń tabany tıgen Qyzyl­jarda da 2019 jyly osy «Bereke» shaǵyn aýdanynda Á.Bókeıhan atyndaǵy jalpy bilim beretin orta mektep ashyldy.

Alash kóseminiń ardaqtalyp, jarqyn esiminiń óskeleń urpaq­qa tanylýyna úlken úles qo­syp júrgen azamattardyń biri – Shym­kent óńirinen shyqqan belgili kásipker, mesenat, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Otyrar-Charıtı» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń basshysy Ábdimájıt Syzdyqbek. Ol Álıhannyń esimin ulyqtaý elimizdiń teristik qaqpasynda kemshin ekenin eskerip, «Bereke» shaǵyn aýdanyna Álıhan orta­lyǵyn, ortasyna Álıhan meshitin salmaq bolyp iske kirisedi. Ony bul iske qamshylaǵan joǵa­ryda aıtqan Shákárimniń «ar qaryzy» degen maqalasy eken. Meshittiń ashylý saltanatynda óziniń arýaq aldyndaǵy pary­zyn oryndaǵanyn aıta kelip, Ábdi­májıt Sattaruly: «Bul meshitti elimizdiń ońtústik óńiri halqynan soltústiktegi aǵaıynǵa syılyq dep qabyldańyzdar!» dedi. Sonymen birge ol qaladan jer alýda, túrli kedergilerdi eńserýde Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi Aıdarbek Saparovtyń kómek qolyn sozǵanyna rızashylyǵyn bildirdi. Sóıtip, jańa meshittiń bir sıpaty – elimizdiń tústigi men teristigin jaqyndatqandaı boldy. Bas múftı Naýryzbaı qajy kıeli Qyzyljar óńirinde ejelden meshit, medreselerdiń kóp bolǵanyn aýyzǵa aldy. «Ataqty Naýan qaziret, Máshhúr Júsip, t.b. din qaıratkerleri Qyzyljar medresesinen bilim alǵan. Árbir musylman úshin izgi amaldardyń biri – meshit salý. Meshit musylman qaýy­myn birlikke úndep, izgi isterge uıytady», dedi. Respýblıkalyq «Qaharmandar» qorynyń pre­zı­denti Sabyr Qasymov Álıhan me­shitiniń ashylýy kezekti is-shara emes, halqymyzdyń qahar­man perzentine degen qurmeti men yqylasy. Ol osydan 110 jyl buryn salynýǵa tıis edi. О́kinishke qaraı, qazaq jerine syrttan tańylǵan bolshevıktik tóńkeris pen azamat soǵysy saldarynan meshit salynbaı qaldy, deı kelip ol: «Alǵashqy bilimin moldadan alǵan Álekeń syndy Alash zııalylary musyl­mandyqtan aıyrylǵan joq. Dástúrli dinimiz qazaqty ǵana emes, ısi túrik halyqtary bir­liginiń saqtalýyna qyzmet etti. Sondyqtan da Alash zııalylary bolshevıkterdiń dinsizdik saıasatyna qarsy turdy», dedi. Odan ári sheshen ózi qyzmet isteıtin Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń jumysy barysynda Álıhannyń óz halqyna, Otanyna bıik dárejede adal qyz­met etýdiń úlgisin kórsetip, uly erlik jasaǵandyǵyna kózi jetkenin aıtty. «Onyń isi qazir­gilerge de, bolashaq urpaqqa da, ásirese saıası lıder bolamyn degen tulǵalarǵa úlken úlgi-óne­ge. Ol azattyq týyn kóterip qana qoımaı, uzaq ǵasyrlarǵa sozyl­ǵan otarshyl saıasattan ábden qaljyraǵan, janshylǵan halqyn bostandyq jolyndaǵy kúreske jumyldyra bildi. Shógip qalǵan halqynyń eńsesin kóter­di. Ulttyq memlekettiliktiń jan­danýyna, egemendi Qazaq mem­leketiniń qurylýyna deıin jetkizdi», dedi. Sonymen qatar Sabyr Ahmetjanuly: «1917 jylǵy Aqpan tóńke­ri­sinen keıin Álıhan Reseıdi demokratııa­lyq memleketke aına­lady dep úmittenip, onyń Federatıvti demokratııalyq res­pýblıka qurý ıdeıasyn qoldap, Reseıdiń demokratııalyq memleket bolýyna kómekteskisi keldi. Demo­kratııalyq Federasııa sheń­berinde táýelsiz memlekettiń áleý­mettik, saıası jáne ózge de negiz­derin jasaýdy maqsat etti», dedi. Alaıda Petrogradtaǵy memlekettik tóńkeristen soń bolshevıkter 1917 jyly 25 qazanda Reseıdegi bılikti basyp alyp, dıktatorlyq bılik ornatqannan keıin Álıhan ózge de Alash zııalylarymen birge 1917 jyly 5-13 jeltoqsanda Orynbor qalasynda jalpy qazaq sezin (quryltaı) uıymdastyryp, respýblıkalyq úlgidegi Alash egemendi avtonomııa­syn quryp, Á.Bókeıhan basqar­ǵan Alashorda ulttyq úkimeti saılanǵanyn aıtty. S.A.Qasymov: «Memlekettik komıssııa ǵalymdary men sarap­shylary buryn qoljetimsiz bol­ǵan arhıv derekterin, ásirese buryn zerdelenbegen óńirlik ­arhıv málimetterin taldaý negi­zinde Á.Bókeıhan basqarǵan «Alash» partııasy men Alash Orda úkimeti dáýiri – qazaq halqynyń ulttyq Renessans dáýiri boldy degen qorytyndyǵa keldi. Eger de, demokratııalyq, beıbit saılaý bolǵan jaǵdaıda, «Alash» partııasy Qazaqstanda kez kelgen saıası kúshpen, sonyń ishinde bolshevıktik-kom­mý­nıstik partııamen básekege túsip, jeńe alatyn edi. Bizdiń ǵalym­darymyz ben sarapshy­la­rymyz Á.Bókeıhannyń mem­le­kettik saıası qyzmetin joǵa­ry baǵalap, halyqtyń naǵyz aǵartýshy kósemi, óziniń negizgi strategııalyq baǵdarlamalary men maqsattarynan eshqashan aınymaǵan tabandy kózqarasyn ózgertpeı, danalyq pen taktı­kalyq ıkemdilik úlgisin kór­set­ken dana adam dep sanaıdy», dep sózin qorytty.

Ult múddesi jo­lynda bel­sendi qyzmet at­qa­ryp júrgen Beket Turǵaraev «Ke­shegi kósem­derimiz «Oıan, qazaq!» dese, búgingi qazaqqa «Oılan, qazaq!» deýimiz kerek. Memle­ket­tigi­mizdi, ult­ty­ǵymyzdy, ıman­dy­­ly­ǵy­myzdy, musylman­dy­ǵy­­myzdy saqtaý úshin biz áli kóp jumys atqa­rýymyz kerek. Jahan­danýdyń jaǵymsyz áre­ket­te­rine jyrtylyp ketpeı, ulttyq dástúrimizdi, tilimizdi, dilimiz ben dinimizdi saqtaı bilýimiz kerek. Sony saqtaýdyń berik qorǵany – ashylyp jatqan meshit», deı kelip, ony turǵyzǵan Ábdimájıt Syz­dyq­bekke rızashy­ly­ǵyn bildirdi.

«Bereke» shaǵyn aýdanyna salynǵan bul meshitke «Bereke meshiti» degen resmı ataý beril­di. Syrtyna Álıhan Bókeıhan rýhyna arnalyp salynǵan meshit ekeni jazylǵan taqta ilingen.

Imandylyq ordasynyń taǵy da bir eldik sıpaty – ishinde «Alash kitaphanasy» bólmesiniń jabdyqtalýy der edik. Munda otandyq qundy zertteýler men muralar jınaqtalypty.

Shymkent qalasyndaǵy №90 mektep oqýshylary jasaǵan Taıqazannyń kóshirmesi

Jalpy, jıyn barysynda qazaq eliniń, soltústik óńirdiń ımanı bereke-birligi kóp aıtyldy. Strategııalyq mańyzy bar aımaqta dinaralyq tatýlyq ta, etnosaralyq yntymaq ta asa kerek. Sonyń ishinde ult birligi mańyzdy. Buıyrsa, elimizdiń ár óńiri azamattary teriskeıge mesenat Á.Syzdyqbek myrzadaı úles qosyp jatsa, buǵan el bek qýanady.

Sonymen Qyzyljarda aýyz toltyryp aıtarlyq, asa sáýletti bir dinı ortalyq boı kóterdi. Onda ǵıbadat etýge de, kórýge de, ishindegi Taıqazannyń kóshirmesin ustaýǵa da umtyla­tyn adamdar legi azaıar emes. Al Taıqazannyń bul kóshirmesin Shymkent qalasynyń №90 mek­tebiniń oqýshylary óz qoly­men aǵashtan jasap, Iаsaýı kesenesiniń naq ózinde sońǵy sáıkestendirý jumystaryn aıaqtap,  Qyzyl­jar óńiri jańa meshitine syıǵa tartty. Meshit­tiń ımamy bolyp Abylaı Qursaqov taǵaıyndaldy. Ol buryn osyn­daǵy eski meshittiń ımamy edi. «Bereke» shaǵyn aýdanyndaǵy Alash rýhyna baǵyshtalyp turǵyzylǵan meshit berekege bas­taıdy dep senemiz.

PETROPAVL